Wetenschap Vandaag | BNR

Door het veranderende klimaat, wordt de wereld onder water steeds lawaaiiger. Dat blijkt uit nieuw onderzoek. Dat heeft zowel met de chemische samenstelling als de stroming van het water te maken. We bespreken het Lennart de Nooijer, onderzoeker bij het NIOZ. Lees hier meer over het onderzoek: Klimaatverandering maakt de onderwaterwereld lawaaiigerSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Hormonen zorgen er bij muizenmoeders in de laatste fase van de zwangerschap voor dat neuronen andere verbindingen maken. En die veranderingen zijn mogelijk blijvend, zeggen onderzoekers. Je zou het een beetje kunnen vergelijken met de melkproductie die alvast opgang komt; het is een voorbereiding op de komst van een baby. In het geval van het brein zorgt oestrogeen alvast voor een verandering in het gedrag van bepaalde neuronen en progesteron voor nieuwe verbindingen. Deze veranderingen vinden plaats in een hersengebied dat gelinkt wordt aan het moederinstinct. Het zorgt er bij muizen voor dat de focus van het zoeken van een partner verschuift naar het verzorgen van de jongen. Muizen die neuronen hadden die ongevoelig waren voor deze hormonen, lieten bij de geboorte geen verzorgend gedrag zien. De aanname is dat een vergelijkbaar effect in mensen te vinden is. In eerdere onderzoeken naar zwangere vrouwen was op hersenscans ook al te zien dat er veranderingen in hersenvolume en hersenactiviteit plaatsvinden. Veranderingen die lang na de zwangerschap aanhouden. Natuurlijk is het opvoeden van kinderen voor een muis nogal anders dan voor een mens. Zo krijgen wij bijvoorbeeld hulp, informatie en begeleiding, wat zou kunnen betekenen dat we minder hoeven te rekenen op de effecten van hormonen. Ook spelen er in het mensenlichaam nog veel meer processen een rol bij het moederinstinct. De onderzoekers hopen toch dat deze ontdekking belangrijke inzichten kan geven in het gedrag van ouders en iets als postnatale depressie. Lees hier meer over het onderzoek: Pregnancy leads to permanent rewiring of brain, study suggestsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een Utrechtse geologe heeft een verrassende ontdekking gedaan. Zij vond tijdens haar onderzoek namelijk overblijfselen van een nog onontdekte tektonische plaat, die zo groot moet zijn geweest als een kwart van de stille oceaan. In deze aflevering hoor je onderzoeker Suzanna van de Lagemaat van de Universiteit Utrecht. Vrijdag 13 oktober promoveert ze op dit onderwerp: Junction Jigsaw: Reconstructing the plate tectonic puzzle from the Panthalassa to the Tethys realm Lees hier meer over haar ontdekking: Plaattektonische verrassing: Utrechtse geoloog vindt onverwacht relicten van verloren megaplaatSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Liedjes, literatuur, schilderijen: kunstmatige intelligentie kan het allemaal. Begin dit jaar won een AI-gegenereerde foto zelfs een prestigieuze fotoprijs. Kunnen we echt nog van nep onderscheiden? Maakt dat uit? En denken we anders over een kunstwerk als we erachter komen dat het door AI is geproduceerd? Dat onderzocht psycholoog Manuel Oliveira van de Universiteit Utrecht op het Betweter Festival. We spraken hem er uitgebreid over. Let op: deze audio is in het Engels. Lees hier meer over het Betweter Festival. Volgend jaar weer een nieuwe editie!See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een toekomst waar mens en technologie steeds meer met elkaar versmelten komt snel dichterbij. Denk bijvoorbeeld aan implantaten die oplossen of opgaan in nieuw weefsel. Hoe accepteer je een implantaat als onderdeel van jezelf? En is dat anders als zo'n implantaat door de tijd heen verandert? Medisch ethici Manon van Daal en Anne-Floor de Kanter van het UMC Utrecht onderzochten op het Betweter Festival hoe bezoekers hierover denken. We spraken ze er uitgebreid over. Lees hier meer over het Betweter Festival. Volgend jaar een nieuwe editie!See omnystudio.com/listener for privacy information.

Overmatig veel knipperen, een te starre blik, of juist snel wegkijken: wie liegt, toont afwijkend gedrag, denken we vaak. Is dat inderdaad zo? En kunnen we dat gedrag zelf wel goed herkennen? Op het Betweter Festival onderzoekt computerwetenschapper Ronald Poppe van de Universiteit Utrecht het vermogen van bezoekers om leugenaars te herkennen. Hij vertelt er meer over in Wetenschap Vandaag. Zelf ook kijken hoe goed je bent in leugens herkennen? Klik dan op deze appversie van het experiment: bestliar.nl Hier lees je meer over het Betweter Festival. Volgend jaar weer een nieuwe editie!See omnystudio.com/listener for privacy information.

Je zou het niet denken: maar zelfs eencellige organismen - zoals bacteriën - kunnen de toekomst voorspellen. Hoe goed ze daar precies in zijn, dat hebben onderzoekers nu uitgezocht. In deze audio hoor je Age Tjalma van AMOLF. Lees hier meer over het onderzoek: Bacteria opt for the best price-to-quality ratio to predict the futureSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is een vraag die ons al eeuwen bezighoudt: wat was er eerder, de kip of het ei? Tuur Verdonck, redacteur bij de Universiteit van Nederland heeft het uitgezocht - hoewel hij erkent dat het op het eerste gezicht geen gemakkelijke vraag is om op te lossen. Vanaf nu komt iedere woensdag de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Tuur Verdonck.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Perceptie- en robotonderzoeker Irene Kuling is benieuwd naar aanraking en hoe wij de wereld om ons heen ervaren. Op het Betweter Festival deed ze een experiment waarbij bezoekers zelf konden instellen hoe ze dachten dat een dier, of een voorwerp zou aanvoelen als ze het zouden aanraken. Zelfs als ze daar nog nooit mee in aanraking zijn geweest. Uiteindelijk kunnen de resultaten van dit onderzoek, dat vanuit het Centre for Unusual Collaborations is opgezet, helpen bij het ontwikkelen van robots die prettiger zijn om in de buurt te hebben. We spraken Kuling over het experiment en de grotere vragen die ze hoopt te beantwoorden. Haar uiteindelijke droom bespreken we ook: ooit Barbapapa in het echt maken. Lees hier meer over het Betweter Festival. Volgend jaar weer een nieuwe editie!See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Nobelprijs voor de Natuurkunde gaat dit jaar naar drie wetenschappers die met hun werk hebben bijgedragen aan een techniek met lichtpulsjes, waarmee supersnelle veranderingen in atomen en elektronen bekeken kunnen worden. Veranderingen die plaatsvinden in attosecondes. We spreken erover met Huib Bakker, hij doet in Nederland bij AMOLF ook onderzoek naar lichtpulsen, maar dan op een andere schaal. Hij vertelt wat een attoseconde eigenlijk is, hoe deze onderzoekers hebben bijgedragen aan het onderzoeksveld en of er al zicht is op toepassingen voor deze techniek. Lees hier meer over the Nobel Prize in Physics 2023 die is uitgereikt aan Pierre Agostini (VS), Ferenc Krausz (Duitsland) en Anne L’Huillier (Zweden).See omnystudio.com/listener for privacy information.

Cognitief psychologen Alex Hoogerbrugge en Andre Sahakian willen meer weten over hoe ons kortetermijngeheugen werkt. Op het Betweter Festival in Utrecht kon je als bezoeker meedoen aan hun geheugen-experiment om zo de wetenschap een handje te helpen. In de radiostudio van Tivoli spraken we ze hier uitgebreid over. Hoeveel kan ons kortetermijngeheugen aan? Moet je nou wel of niet met boodschappenlijstjes werken? Hoe doe je hier eigenlijk onderzoek naar? En kan Karlijn Meinders zes gekleurde vormen onthouden en dan nog steeds de achternaam van Andre goed uitspreken? Lees hier alles over het Betweter Festival. Volgend jaar weer een nieuwe editie!See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Nobelprijs voor de Geneeskunde is dit jaar uitgereikt aan onderzoekers Katalin Karikó en Drew Weissman. Hun mRNA-modificaties zorgde ervoor dat de techniek daadwerkelijk als geneesmiddel kon worden gebruikt en was onmisbaar bij het ontwikkelen van de mRNA-vaccins tegen covid. We spreken erover met Roy van der Meel, universitair hoofddocent in de Precision Medicine group van de TU Eindhoven. Hij werkte mee aan een ander belangrijk onderdeel van deze vaccins: de lipide nanodeeltjes die zorgen dat het mRNA beschermd blijft en opgenomen wordt door cellen. Lees hier meer over de prijs: The 2023 Nobel Prize in Physiology or MedicineSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Er zijn veel mensen die denken dat je in bepaalde mate met microben in aanraking moet komen om gezond te blijven. Het zou bijvoorbeeld je immuunsysteem beter trainen en het risico op allergieën verminderen. Dat er nu steeds meer mensen met allergieën rondlopen, zou binnen die theorie dan iets te maken hebben met te hygiënisch leven. Maar een nieuw onderzoek spreekt dat tegen. Daarin vergeleken onderzoekers muizen die leven in een microben-rijke verwilderde omgeving met genetische identieke muizen die in een super steriel lab opgroeiden. Ze vonden amper verschillen in weerstand tegen allergieën. Immuuncellen reageerden vergelijkbaar op de aanwezigheid van allergenen en ook de reactie van goede bacteriën in de darmen was niet beter in de wildere muizen. En ja: dit zijn muizen en wij zijn mensen natuurlijk, toch hopen de onderzoekers hiermee bij te dragen aan onderzoek naar allergieën en het nut van het actief beïnvloeden van de samenstelling van microben in behandelingen. Zo wordt bijvoorbeeld naar poeptransplantaties gekeken bij het behandelen van ontstekingsziektes. Het idee van ‘het in ons voordeel gebruiken van infecties en microben’ is natuurlijk mooi, en zou in sommige gevallen een belangrijk verschil kunnen maken, maar tegelijk is deze uitkomst een goede reminder dat het wellicht niet zo vanzelfsprekend is en meer onderzoek hard nodig is. Lees hier meer over het onderzoek: Allergy study on 'wild' mice challenges the hygiene hypothesisSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het was al bekend dat bij de ziekte van Parkinson de cellen in de hersenen die dopamine aanmaken langzaam verdwijnen. Maar waarom ervaart de ene persoon daarvan milde klachten, terwijl een ander veel meer symptomen heeft? Dat hebben onderzoekers van het Radboudumc uitgezocht. Wat blijkt: onze hersenschors, het buitenste deel van de grote hersenen, kan taken overnemen van het diepere deel van de hersenen dat bij Parkinson beschadigd raakt. Dat is het deel waar die cellen die dopamine maken verloren zijn gegaan. De mate waarin gecompenseerd wordt door de hersenschors bepaalt vervolgens hoeveel klachten mensen hebben. Hoe actiever de taken worden overgenomen, hoe milder de traagheid en hoe beter het nadenken gaat. Artsen vermoedden al langer dat zo’n mechanisme van compensatie bestaat, maar het is nu voor het eerst wetenschappelijk aangetoond. Mensen met milde klachten toonden veel meer activiteit in de hersenschors, vooral in de gebieden die betrokken zijn bij de aansturing van beweging. Deze gebieden waren zelfs actiever dan in gezonde vrijwilligers, en dat laat zien dat er sprake is van compensatie. Bij ernstige klachten was de hersenschors juist veel minder actief dan bij gezonde vrijwilligers. De onderzoekers hopen in de toekomst de compensatie door de hersenschors te kunnen stimuleren in Parkinsonpatiënten. Lees hier meer over het onderzoek: Compensatie door gezonde hersendelen verlicht klachten bij parkinsonSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Je zou zeggen: iets kunnen leren, vereist denkkracht. Hoe geavanceerder de hersenen hoe makkelijker dit gaat. Maar nu laten onderzoekers zien, dat het zelfs helemaal zonder mogelijk is. Een klein Caribisch kwalletje met een doorsnede van niet meer dan een centimeter, kan aangeleerd worden om visuele signalen te associëren met tegen iets aan botsen. Aangezien het diertje niet meer dan 1000 neuronen heeft en geen centraal brein is dit behoorlijk bijzonder. Eerder lieten andere onderzoekers ook al zien dat een zeeanemonensoort, die behoort tot dezelfde stam als de kwal, dit ook kan. Alleen in dat onderzoek werden lichtsignalen gekoppeld aan elektrische schokjes en dat is niet een hele natuurlijke situatie. Nu is geprobeerd om de experimenten wel te laten lijken op wat de kwalletjes gewend zijn. De watertanks bootsten hun troebele leefomstandigheden tussen de mangrovewortels na. Op de glazen wanden zaten of witte en zwarte strepen, of witte en grijze strepen. De zwarte strepen ontweken ze keurig, alsof het echte wortels waren, maar de grijze strepen zagen ze niet goed genoeg. Na een paar botsingen pasten ze zich echter aan. Kwamen ze te dicht bij de strepen, dan zwommen ze er snel vandaan. De onderzoekers keken ook nog hoe de visuele signaaltjes precies omgezet worden naar de pulsjes die nodig zijn om te zwemmen. Maar er is nog genoeg te onderzoeken: kunnen de kwalletjes deze lessen onthouden? En zo ja: voor hoe lang? Ook willen ze nog naar de betrokken genen kijken. Uitpluizen hoe dit mechanisme in elkaar zit kan helpen begrijpen hoe leergedrag ooit is ontstaan, maar het kan ook als inspiratie dienen voor het ontwikkelen van robots die moeten kunnen reageren op hun omgeving. Lees hier meer over het onderzoek: How to train your jellyfish: brainless box jellies learn from experienceSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Gooi een appel in de lucht en hij komt, met dank aan de zwaartekracht, weer naar beneden vallen. Maar wat zou er gebeuren als je dit niet met materie, maar met antimaterie zou doen? Een experiment van onderzoeksinstituut CERN in Genève, eentje waar gigantisch veel werk achter zit, heeft het nu aangetoond: een anti-appel zou ook gewoon vallen. Fysicus Ivo van Vulpen van de Universiteit van Amsterdam en Nikhef vertelt er meer over. Lees hier meer over het onderzoek: ALPHA experiment at CERN observes the influence of gravity on antimatter. BBC schreef er ook een mooi artikel over: Scientists get closer to solving mystery of antimatterSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De venusvliegenvanger is - zoals de naam al suggereert - een vleesetende plant. Zo eentje die dichtklapt als een nietsvermoedende prooi op de gevoelige haartjes van de bladeren landt. Wat er op zo'n moment gebeurt is dat die supergevoelige haartjes een elektrisch signaal door de bladeren heen sturen. Volgen er twee vlak achter elkaar, dan klappen de bladeren in een fractie van een seconde dicht. Maar dat is niet alles waar deze haartjes goed voor zijn, hebben onderzoekers ontdekt. De haartjes bevatten namelijk ook cellen die reageren op temperatuur. Nou groeit deze plantensoort vooral in grassig moerasland in Amerika en in droge periodes vliegt dat gras nogal eens in de fik. Als dit gebeurt, zagen ze in experimenten, detecteren de haartjes de verhoging in temperatuur. In reactie daarop klappen alle bestudeerde planten dicht. Sommige bleken zelfs ongedeerd toen ze na de brand weer openklapten. Ook bij normale hoge temperaturen, denk aan 37 graden, bleken de haartjes te reageren, maar dan werd slechts één signaal verstuurd. Vanaf 55 graden en bij een acute stijging in temperatuur stuurden de haartjes een dubbel signaal, net als bij een rondwandelende vlieg, en BAM. Dicht gaat die klep. Lees hier meer over het onderzoek: Plantwatch: Venus flytrap has ‘fire alarm’ to detect blaze dangerSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Heb je er wel eens over nagedacht waarom de tijd sneller lijkt te gaan als je ouder wordt? Het heeft onder andere te maken met het mee maken van nieuwe dingen en de afleveringen die je brein daarvan maakt. We horen meer van Wouter Kruijne, cognitief neurowetenschapper bij de Rijksuniversiteit Groningen, gespecialiseerd in hoe wij de tijd beleven. Iedere woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Loes van Langen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een gloednieuw dino-boek, geschreven door paleontoloog Melanie During, vertelt meer over de geschiedenis van dinosauriërs, de wereld waarin ze leefden en het onderzoek dat naar ze wordt gedaan. Dat laatste gaat niet altijd vanzelf, weet During uit eigen ervaring, maar in haar geval leverde het wel een bijzondere ontdekking op: ze kon aantonen in welk seizoen de meteoriet insloeg die zoveel dino's het leven kostte. In De laatste lente van de dinosauriërs wordt niet alleen op een begrijpelijke manier het verhaal van deze indrukwekkende dieren verteld, maar lees je ook het verhaal van During zelf. Ze vertelt alles vanuit een enthousiasme dat aanstekelijk werkt en er zijn interessante anekdotes genoeg. Bijvoorbeeld over hoe de eerste dino ooit beschreven (volgend jaar is dat 200 jaar geleden) bijna naar een balzak was vernoemd. En waarom lukt het eigenlijk zelden om te bepalen of een dino een mannetje of een vrouwtje moet zijn geweest? See omnystudio.com/listener for privacy information.

Dieren gebruiken soms slimme trucjes om niet op te vallen, maar soms heeft het meer zin om juist wel op te vallen, alleen dan vermomd als iemand anders. Zo hebben sommige dieren patronen of structuren op zich, waardoor ze lijken op een ander dier of object. Een ratelslang met een spinvormig aanhangsel aan zijn staart bijvoorbeeld, rupsen die net doen of ze een vogelpoep zijn, of een vissoort die vermomd in de kleuren van een schoonmaakvis, snel een hapje neemt van een nietsvermoedende wasstraatbezoeker. Nu is er weer een nieuwe sjoemel-artiest ontdekt, met een wel heel bijzondere vermomming. Een kortschildkever die op zijn rug een enorme nep-termiet laat groeien, zodat echte termieten denken dat het een soortgenoot is. Omdat termieten eten binnen een kolonie met elkaar delen, is het vervolgens een kwestie van rondhangen en wachten tot iemand een snackie komt brengen. Een waar luizenleven voor de kortschildkever dus. Lees hier meer over het onderzoek: Beetle grows 'termite' on back to steal food Ook leuk, van de BBC: Meet the fakers of natureSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Vrijwel iedereen heeft weleens een nare gedachte over iemand anders. Maar kan het ook moreel verkeerd zijn om bepaalde dingen over een ander te denken? Moeten we - als we een rechtvaardige maatschappij willen creëren, zonder zaken als racisme en seksisme - niet verder gaan dan alleen letten op onze uitspraken en ons gedrag? Filosoof Romy Eskens van de Universiteit Utrecht is met dit vraagstuk aan de slag gegaan. Niet om uit te komen bij een gedachtenpolitie, maar wel om de discussie aan te gaan. Want hoe sterk zijn de argumenten vóór 'je mag alles denken wat je wilt' eigenlijk? Niet zo heel sterk, als je erover nadenkt, meent Eskens. Komende vrijdag gaat ze erover in gesprek op het Betweter Festival in Tivoli Vredenburg.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Grote grazers als olifanten, bizons, neushoorns en buffels, zouden weleens het perfecte natuurlijke wapen kunnen zijn tegen invasieve plantensoorten die de biodiversiteit bedreigen. Het platstampen en fijnkauwen van die invasieve plantjes zorgt er - in ieder geval in India, waar dit is bestudeerd - voor dat het lokale groen niet overwoekerd wordt. Maar eh... hoor ik je denken: dat stampen en kauwen betekent dan toch evengoed het einde voor die lokale begroeiing? Maar dat is volgens dit onderzoek niet zo. Die planten leven namelijk al duizenden jaren samen met deze diersoorten. Ze zijn geëvolueerd om de vrij brute behandeling van de meer dan een ton wegende grazers te overleven. De onderzoekers vonden in hun uitgebreide analyse dan ook een link tussen het aantal grote grazers en de hoeveelheid lokale en invasieve planten. Veel grote grazers, veel oorspronkelijke plantensoorten, weinig invasief groen. Maar waarom dan juist focussen op die enorme dieren? Nou, die zijn zo groot en hebben zoveel voedsel nodig, dat ze niet al te kieskeurig kunnen zijn. Dat betekent dat ze sneller onbekende soorten naar binnen werken dan kleine grazers. Oh en: ze worden minder snel zelf als snack genuttigd, ook handig. Natuurlijk zijn er ook landen waar deze dieren niet in het wild voorkomen en waar invasieve plantensoorten ook een groot probleem zijn. In dat geval is het volgens de onderzoekers ook prima om een combinatie van kleine en middelgrootte grazers in te zetten. Er zijn al projecten in Europa opgezet die positieve resultaten laten zien door bijvoorbeeld herten, vee, buffels en paarden bij elkaar te zetten. Om beter te weten welke aanpak waar het beste werkt, is het wel nodig om dit net als in India, eerst goed uit te zoeken. Lees hier meer over het onderzoek: A 'natural weapon': Study shows large herbivores keep invasive plants at baySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Ja, dit kun je dus ook onderzoeken. Wat helpt er tegen knoflookadem? Dat is wat onderzoekers in het lab hebben bestudeerd. Ze zochten uit of volle yoghurt misschien de oplossing kon zijn. Daarbij keken ze naar het effect van het product als geheel, maar ook naar het effect van de individuele bestanddelen van de yoghurt - water, eiwit en vet - op de stofjes die voor knoflookgeur zorgen. Vooral vet en eiwit bleken goed te zijn in het voorkomen van het verspreiden van de geurmoleculen. De onderzoekers focussen dan toch liever op die eiwitten, want mensen spek, of hamburgers aanraden is nou ook weer niet ideaal. Ze dromen nu van een eiwitrijk product dat speciaal voor deze toepassing wordt ontwikkeld. Welke eiwitten dan het beste werken, dat moet nog worden onderzocht. Voor nu raden ze Griekse yoghurt aan, vanwege de grote hoeveelheid eiwitten. Het is wel zaak om het snel na het eten van knoflook te nuttigen. Dan werkt het vangen van de geurmoleculen het best. Eerder werden door dezelfde onderzoekers overigens al vergelijkbare effecten gevonden bij appels, munt, sla en melk. Kleine disclaimer: dit yoghurt-onderzoek is nu nog uitgevoerd in potjes in het lab. Een experiment met mensen en echte knoflookadem staat in de planning. Lees hier meer over het onderzoek: Yogurt may be the next go-to garlic breath remedySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je ooit borstvoeding hebt gegeven, dan herken je het misschien: je baby, of zelfs de baby van iemand anders begint te huilen en hop, je borsten beginnen acuut melk te produceren. Een prachtig trucje van de natuur, maar hoe werkt het precies? Dat hebben onderzoekers bij muizen uitgezocht. Ze zagen dat 30 seconden aaneengesloten huilen (of piepen) van kinderen zorgde voor de aanmaak van oxytocine in de hersenen. En dat zette weer in gang dat de melkproductie aan werd gezet. Dit effect duurde zo'n vijf minuten. Tegen die tijd waren de jongen of genoeg gevoed, of begonnen ze opnieuw te huilen, wat het mechanisme weer opnieuw activeerde. Onder de 30 seconden gebeurde er meestal niets, dit waarschijnlijk om vals alarm te voorkomen en geen melk te verspillen. Op deze manier bereidt een kind de moeder als het ware voor op het voeden. Zou dit niet gebeuren, dan kan het even duren voordat de melk op gang komt. Geen enorme ramp, die paar minuten extra, maar toch: als je als ouder al moe bent, of als baby honger hebt, dan is het toch wel hoe sneller hoe beter. Wat de onderzoekers ook hopen, is dat ze met deze kennis uiteindelijk mensenmoeders kunnen helpen waarbij borstvoeding niet goed op gang komt. Lees hier meer over het onderzoek: Brain circuit behind release of breast milk at baby’s cries uncoveredSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe is de mens eigenlijk uitgegroeid tot het slimste dier op aarde? Het is één van de vragen die voorbijkomt op het Betweter Festival in Utrecht volgende week en wij krijgen alvast een voorproefje van cognitief gedragsbioloog Jorg Massen van de Universiteit Utrecht. Meer informatie over zijn bijdrage op het festival volgende week vind je hier: Waarom zijn wij mensen zo slim? Kijk hier voor alle andere sprekers, optredens en experimenten: Betweter Festival 2023. Er zijn nog een paar kaarten beschikbaar: ticket vr 29 sep 2023See omnystudio.com/listener for privacy information.

Radioactief afval van kerncentrales is een veelbesproken onderwerp. Het kernafval kan gerecycled worden, maar of dat een goed idee is? Dat ligt er maar net aan, aan wie je het vraagt. We horen meer van energie-ethicus Behnam Taebi van de TU Delft. Vanaf nu komt iedere woensdag de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Tuur VerdonckSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Door satellietmetingen en machine-learning te combineren lukt het SRON-onderzoekers sinds kort om elke week openbaar te maken waar ter wereld de grootste bronnen van methaanuitstoot zitten. Maar waarom is het zo belangrijk om die bronnen zo precies in kaart te brengen? Hoe doen ze dat? En wat kan er in de toekomst mogelijk nog beter? We bespreken het met onderzoeker Bram Maasakkers, hij werkte met eerste auteur Berend Schuit aan de bijbehorende publicatie. Daar lees je hier meer over: Superuitstoters van methaan wekelijks onthuld met combinatie van satellieten en machine-learning Ook interessant: Major UK methane greenhouse gas leak spotted from spaceSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De dagen worden weer korter en frisser en dat maakt het voor sommige mensen lastiger om in beweging te komen. Volgens een nieuw onderzoek zou één eiwit weleens kunnen bepalen of sporten in de kou je makkelijk afgaat of niet. Tenminste: als je een fruitvlieg bent. Amerikaanse onderzoekers kwamen hierachter toen ze het metabolisme en het effect van stress op het lichaam aan het bestuderen waren. Specifiek waren ze geïnteresseerd in een proces dat autofagie heet. Daarbij worden beschadigde onderdelen van cellen door het lichaam weggewerkt. Zulke beschadigingen kunnen een gevolg zijn van bepaalde vormen van stress. Toen ze naar het genoom van fruitvliegjes keken vonden ze een kandidaat-gen voor dit proces. Als ze dat specifieke gen in de ogen van de vliegjes aanpasten zodat het overactief werd, zagen ze daar overmatig veel dode cellen. Remden ze het gen af, dan herstelde de celstructuur weer. Zou een vergelijkbaar gen ook in mensen te vinden zijn? Was de volgende vraag. Wat ze vonden was een gen dat verantwoordelijk is voor de productie van een eiwit dat gelinkt wordt aan spiergroei en aanpassing aan koude temperaturen. Terug naar de vliegjes. Zou die link met sport en temperatuur daar ook te zien zijn? Om daarachter te komen kregen ze wat op maat gemaakte klimoefeningen voor de kiezen. Vliegen die dat ene gen, dat in het eerdere onderzoek in hun ogen was bestudeerd, niet hadden, hielden het sporten niet goed vol en verbeterden amper na trainingen. Ook konden deze vliegen niet goed tegen kou. Het zou kunnen dat het wel of niet hebben van dit gen, of het hebben van veel of weinig van het eiwit dat het produceert ook in mensen een effect heeft op hoe goed je bent in sporten en hoe goed je tegen de kou kunt. En volgens de onderzoekers is dat eiwit ook weer gelinkt aan autofagie: het opruimen van beschadigde celonderdelen. Ze weten nog lang niet alles, maar dat klinkt interessant genoeg voor vervolgonderzoek. Lees hier meer over het onderzoek: Gene links exercise endurance, cold tolerance, and cellular maintenance in fliesSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De genetische code voor de energiefabriekjes van onze cellen wordt alleen door de moeder doorgegeven aan het nageslacht. Dat idee ligt er al langer, nu denken onderzoeker nieuw bewijs te hebben gevonden. Eerder werd gedacht dat deze genetische code wel in spermacellen gevonden wordt, maar dat het verwijderd wordt als de cel samensmelt met de eicel. In dit nieuwe onderzoek laten ze zien dat volwassen spermacellen wel wat energiefabriekjes bij zich dragen, maar dat ze geen intact energiefabriek-DNA in zich hebben om door te geven. Ook mist een eiwit dat belangrijk is voor het onderhoud van dit specifieke DNA-materiaal. De genetische code voor de energiefabriekjes van onze cellen komt dus echt exclusief van de moeder. Waarom precies, dat is nog niet helemaal duidelijk. Vermoedelijk gebruiken spermacellen zoveel energie bij het bevruchten van een eitje dat daarbij mutaties kunnen ontstaan in de genetische code van deze overwerkte energiefabriekjes. Dan zou het inderdaad veiliger zijn om dat gemuteerde materiaal niet door te geven. Eicellen halen hun energie ergens anders vandaan en zouden dit probleem niet hebben. Natuurlijk kan er wel wat mis zijn in de genetische code van de moeder. Er bestaan al behandelingen waarbij gemuteerd energiefabriekjes-DNA-materiaal vervangen wordt met gezond DNA van donor eitjes. Maar die zitten nog in de klinische onderzoeksfase. Lees hier meer over het onderzoek: Mature sperm lack intact mitochondrial DNA, study findsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De meeste mensen herkennen ze vast wel: hardnekkig negatieve patronen die je in de weg kunnen zitten in het dagelijks leven. Misschien reageer je in jouw geval wat te heftig op kritiek, of cijfer je jezelf altijd weg, of ben je super wantrouwend. Soms lukt het om zulke patronen zelf te doorbreken, maar soms, zeker als het echt om stoornissen gaat, is hulp toch echt wel fijn. Waar klinisch psycholoog Hannie van Genderen in ieder geval van overtuigd is: het is nooit te laat om er iets aan te doen. In haar nieuwe boek 'Doorbreek je patronen in vijf stappen' zet ze schematherapie in om mensen daarbij te helpen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Stel je een bijennest voor. Waarschijnlijk zie je er nu eentje in een boom hangen, of aan een muur, of zie je hem voor je in een houten bijenkast. Maar veruit de meeste bijen leven onder de grond. En over deze bijennesten weten we nog amper iets. Daar gaat nu wat aan veranderen. Zonder de nesten al te veel te verstoren, hebben onderzoekers röntgenbeelden gemaakt van nestsamples en leren we eindelijk meer over wat daar onder de grond allemaal gebeurt. Dat is belangrijk omdat het voortbestaan van de bij, een dier dat een onmisbaar onderdeel is van onze ecosystemen, nog altijd in gevaar is. Weten hoe ze onder de grond leven kan helpen bij het beter beschermen van de dieren. Ook leert het ons meer over hoe de nesten de bodem zelf beïnvloeden. In eerdere onderzoeken naar dit soort nesten werd alles meestal uitgegraven. Niet ideaal en ook niet makkelijk, omdat de nesten soms meters diep de grond in gaan. Nu werden buizen met een diameter van 20 centimeter een maand lang in de grond geplaatst bij verschillende nesten, waarna ze – vanwege hun grootte – onder een ziekenhuis CT-scanner werden geplaatst. Gelukkig bleken ze daarmee niet de nesten te veel beschadigd te hebben en was ook het nestmateriaal in de buizen intact. Vervolgens werden de buizen teruggeplaatst. Dit werd elke paar maanden herhaald en dat leverde buitengewoon mooi beeld van de nestconstructies op, die per soort bleken te verschillen en die van grote invloed bleken op de bodemstructuur. Nou is dit niet een techniek die groots ingezet kan worden natuurlijk, maar wellicht wel op nog een paar andere plekken. Zodat onder andere kan worden gekeken of de structuren per bodemtype verschillen en hoe de ondergrondse koloniën reageren op verschillende klimaatomstandigheden. Lees hier meer over het onderzoek: Most bees live underground. X-ray images reveal how they build their nests.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Amerikaanse onderzoekers waarschuwen na het bestuderen van de data van 50.000 mensen boven de 60 jaar voor een link tussen overmatig zitgedrag en een verhoogd risico op dementie. De resultaten sluiten aan bij bevindingen in andere studies, al is meer onderzoek wel nodig om een causaal verband aan te kunnen tonen. De gemiddelde Amerikaan brengt ongeveer 9,5 uur per dag zittend door. Achter een bureau, op de bank voor de televisie, of rijdend in een auto: het telt allemaal mee. Uit dit onderzoek zou blijken dat volwassenen boven de 60, een groep die waarschijnlijk hoger uitkomt dan die 9,5 uur, daardoor mogelijk een verhoogd risico loopt op dementie. Ze baseren dit op een analyse van gegevens uit de U.K. Biobank. Specifiek op die van een groep van 50.000 mensen boven de 60, die aan het begin van de meting geen dementie hadden en die een week lang een bewegingsmeter droegen. Vervolgens vergeleken ze deze metingen met data van zes jaar later van dezelfde groep, waarbij ze keken naar dementie diagnoses. Dat ging om 414 mensen. Aan de hand daarvan denken ze aan te kunnen tonen dat bij een gemiddelde zittijd van 10 uur of langer, het risico op dementie flink oploopt. En niet onbelangrijk: daarbij is de totale zittijd veel belangrijker dan de verdeling over de dag. Zoals gezegd: meer onderzoek om dit te bevestigen is nodig. Ook om te kijken of het omgekeerde – minder zittijd en meer bewegen – het risico in deze groep juist verlaagt. Lees hier meer over het onderzoek: Large amounts of sedentary time linked with higher risk of dementia in older adults, study showsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je in een grote stad woont, moet je vaak omgaan met een chaotischere manier van leven. Meer mensen en verkeer, minder ruimte, veel geluid: het draagt niet echt bij aan een stressvrij bestaan. Sommige mensen kunnen er bijzonder slecht mee omgaan. Veel stress kan dan ook zorgen voor agressie. Dit blijkt niet alleen voor mensen te gelden, maar ook voor de vogels in onze steden. Dat klinkt niet heel gezellig, maar medelijden hoeven we met de jonge generatie stedelijke song sparrows, of: Amerikaanse gorzen (ze lijken een beetje op een mus) niet te hebben. De vaders besteden in de stad wel relatief veel tijd aan het verdedigen van hun territorium. Je kunt je voorstellen: daar word je niet direct gezelliger van. Maar deze toegenomen agressie betekent niet dat ze slechtere vaders zijn dan hun soortgenoten buiten de stad. Ze lijken zelfs vaker het nest te bezoeken en zijn liefhebbender naar hun jongen toe dan op het platteland gebeurt. Zo beginnen ze bijvoorbeeld eerder op de dag al met voedsel brengen. Het uitbroeden van de eieren en het uitvliegen van de jongen bleek in de stad ook nog eens succesvoller te zijn. Het op sommige locaties ontbreken van vijanden die aan nestroof doen speelde daarbij natuurlijk ook een rol. De onderzoekers hopen met hun werk bij te dragen aan stadsplannen die nog beter rekening houden met de wilde dieren waarmee we onze ruimte delen. En voor mussen geldt dat onze steden inmiddels een belangrijk onderdeel zijn voor het voortbestaan van hun soort. Lees hier meer over het onderzoek: Big city life makes birds better dads, suggests new studySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je naar weersvoorspellingen kijkt, dan geldt: hoe verder vooruit, hoe minder betrouwbaar. Maar hoe zit dat eigenlijk als je kijkt naar sterren, planeten en zwarte gaten? Valt er iets te zeggen over hoe die zich in de toekomst gaan gedragen? Is het universum voorspelbaar of niet? Om hier iets over te kunnen zeggen gebruiken sterrenkundigen (een beetje net als weerkundigen) simulatiemodellen. Met een verbeterde versie van zo'n model lukte het ze in dit onderzoek om het gedrag van het zwarte gat en de dichtstbijzijnde sterren in het centrum van onze Melkweg te bestuderen. Ze keken meerdere keren 10.000 jaar vooruit naar wat er zou kunnen gebeuren en hadden verwacht in dat tijdsbestek weinig verandering te zien. Maar tot hun verbazing blijkt er al na een paar honderd jaar al chaos te ontstaan en worden de banen van de sterren vanaf dat moment onvoorspelbaar. In deze audio hoor je Tjarda Boekholt van de Universiteit van Oxford, hij werkte voor dit onderzoek samen met sterrenkundige Simon Portegies Zwart van de Universiteit Leiden en Douglas Heggie, gepensioneerd wis- en sterrenkundige aan de Universiteit van Edinburgh. Lees hier meer: Beweging sterren dicht bij zwart gat centrum Melkweg is maar paar honderd jaar voorspelbaar.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De James Web Telescoop heeft waarschijnlijk een bijzondere molecuul gedetecteerd op een exoplaneet negen keer zo groot als de aarde. Het gaat om dimethylsulfide: een organische zwavelverbinding. Op aarde wordt het alleen geproduceerd door leven, voornamelijk door fytoplankton. Om het helemaal zeker te weten is wel meer data nodig, de analyse daarvan zou over ongeveer een jaar klaar zijn, maar spannend is de ontdekking alvast wel. In de atmosfeer van de planeet, die ook qua temperatuur gunstig is voor leven, werd ook methaan en CO2 gezien. Dit kan betekenen dat de planeet met de naam K2-18b, die zich op 120 lichtjaren van de aarde bevindt, een water oceaan heeft. De Hubbletelescoop zag eerder ook al waterdamp bij de planeet, wat één van de redenen was om er ook met James Webb naar te kijken. Als het allemaal klopt, is het de eerste keer dat astronomen deze molecuul op een planeet vinden die om een verre ster draait. Terecht zijn de onderzoekers naast enthousiast ook voorzichtig met het presenteren van de resultaten: in 2020 werd de ontdekking van een andere molecuul die door levende organisme wordt gemaakt, ook ontdekt op een verre planeet, een jaar later weer ontkracht. Toch bruist het wel in het onderzoeksveld. Zouden we dan toch dichtbij het beantwoorden van die ene vraag zijn. Zijn we alleen in het universum of niet? Lees hier meer over de ontdekking: Tantalising sign of possible life on faraway world.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tandenknarsen is iets waarvan de meeste mensen denken dat het niet goed is, maar geloof het of niet: er zijn ook gezondheidsvoordelen. Het zou zelfs goed kunnen zijn voor je geheugen. We horen meer van Ghizlane Aarab, hoogleraar tandheelkunde aan de Universiteit van Amsterdam en tandarts. Vanaf nu komt iedere woensdag de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Loes van Langen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers hebben enorme hoeveelheden data verzameld en gebundeld over heel veel rivieren wereldwijd. Data over waterkwaliteit en klimaat-gebeurtenissen. Het blijkt dat klimaatverandering een negatieve impact heeft op de waterkwaliteit van rivieren. Dr. Michelle van Vliet vertelt over haar werk. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tegenpolen trekken aan, we kennen hem allemaal. Maar heel veel bewijs is daar binnen onze relaties niet voor, zeggen onderzoekers. Sterker nog: wat betreft bepaalde kenmerken komen partners voor meer dan 80 procent overeen. Van politieke standpunten, tot opleidingsniveau, geboortejaar, leefstijl en zelfs de leeftijd waarop we onze eerste seksuele ervaring hebben gehad: veel partners in relaties lijken behoorlijk op elkaar. Dit zagen onderzoekers toen ze 200 papers bekeken, waarin 22 onderscheidende eigenschappen zijn bekeken van miljoenen mensen in man-vrouw relaties, tot zover terug als 1903. Daaraan voegden ze zelf een onderzoek toe naar 133 kenmerken van zo'n 80.000 mensen in same sex relaties. In beide groepen vonden ze heel veel overeenkomsten tussen partners. Maar als het aankwam op dingen als lengte, gewicht, medische conditie en persoonlijkheid werd er wel veel variatie gezien. In een paar wankele gevallen werden toch ook wat tegenpolen gevonden: er waren veel vroege vogels met nachtuilen, linkshandigen met rechtshandigen en peinzers met zorgeloze partners. Nou zit er ook een nadeel aan al die gemeenschappelijkheid: je krijgt mogelijk nog meer van hetzelfde. Het zou zelfs kunnen zorgen voor een nog sterkere sociaaleconomische scheiding. Maar ja: wat kunnen we ertegen doen? Dat is een mooie voor een volgende aflevering. Lees hier meer over het onderzoek: Opposites don’t attract: couples more likely to be similar than different, study shows.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een kleine kraaiensoort blijkt nogal flexibel om te gaan met vriendschappen, als dat ze een voedselvoordeel oplevert. Maar als het aankomt op familie, is een beetje honger geen probleem. Engelse onderzoekers waren benieuwd naar het ontstaan van intelligentie. Ingewikkelde sociale constructies zouden daar volgens bestaande theorieën een grote rol bij hebben gespeeld. Zou een ander intelligent dier, de kraai, relaties kunnen aanpassen als dat een voordeel oplevert? Ja, was dus het antwoord. In het leefgebied van de wilde vogels, die al waren voorzien van een ringetje om hun poot met daarin een chip, werden twee voederkastjes neergezet met daarin hun lievelingssnack: meelwormen. De kraaien werden op papier in twee groepen verdeeld en de luikjes in de kasten gingen alleen open, als ze naast iemand uit dezelfde groep klaar gingen zitten. Ondanks dat dit in veel gevallen niet de kraaien waren waarmee ze al bevriend waren, hadden de vogels snel door wat er van ze werd verwacht en werden vriendschappen schaamteloos ingewisseld voor nieuwe. Maar in het geval van familie of partner, was het een ander verhaal. In deze audio hoor je onderzoeker Alex Thornton van de Universiteit van Exeter. Lees hier meer over het onderzoek: Jackdaws switch friends to gain food – but stick with familySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een astrofysicus aan de universiteit van Harvard claimt dat hij waarschijnlijk fragmenten van een buitenaards ruimteschip gevonden heeft. Professor Avi Loeb ligt onder vuur vanwege zijn beweringen maar zelf wijst hij alle kritiek van de hand als 'onwetenschappelijk'.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vannacht gaat ie de lucht in: de XRISM satelliet. Deze kunstmaan, met aan boord Nederlands-Zwitserse apparatuur gaat röntgenfoto's maken van het heelal. Een paar weken geleden moest de lancering nog worden uitgesteld wegens een orkaan maar om kwart voor 1 vannacht is het zo ver. Projectleider Jan-Willem den Herder vertelt over de aanstaande lancering. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Zo'n 900 duizend jaar geleden stierf de mensheid bijna uit. Er waren destijds nog 1280 individuen over. Dat weten we dankzij DNA onderzoek. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tranen zijn, dankzij nieuwe onderzoeksmethoden, een belangrijke manier om diagnoses te stellen. Dr. Marlies Gijs, universitair docent in Maastricht, ontdekte dat traanvocht ziektekiemen kan bevatten. Dat biedt belangrijke voordelen voor bijvoorbeeld patiënten wiens hersenvocht moet worden onderzocht. Tot op heden kon dat alleen met een invasieve ruggenprik, maar nu is het eenvoudig onderzoeken van traanvocht als alternatief beschikbaar. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ouderdomsdoofheid wordt veroorzaakt door het minder flexibel worden van de haartjes in het oor. De flexibiliteit van die haartjes wordt onder andere geregeld door cortisol. Wetenschappers kregen het voor elkaar om muizen weer beter te laten horen door hun cortisol te verhogen. Mogelijk werkt dit uiteindelijk ook bij mensen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Met een nieuwe miscroscooptechniek kan weefselonderzoek in de toekomst veel sneller. Nu moeten artsen en patiënten in ieder geval 24 uur wachten voordat het weefsel kan worden bekeken. Met de Hoge harmonische generatie miscroscooptechniek kan het binnen 7 minuten, ontdekte Laura van Huizen, medisch natuurkundige van de VU. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ouderen slapen het beste in een kamer die tussen de 20 en 25 graden Celsius is. Als de kamer warmer is, tussen de 25 en de 30 graden, dan vermindert de effectiviteit, lengte en rust van de slaap tot wel 10 procent. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ban van Hooren is fanatiek hardloper en doet zijn promotieonderzoek naar hardloopblessures. Uit meta-analyses en empirische onderzoek ontdekte hij dat veel hardloperwijsheden helemaal niet bewezen effectief zijn: het type schoenen maakt niet zo gek veel uit, net als de ondergrond, de cooling down heeft geen bewezen effect op het herstel en de loopband hoeft niet op 1% helling te staan. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers zijn geïnspireerd door de manier waarop spinnen water vangen in hun web en in hun vacht. Ze hebben papier ontwikkeld dat net als een spinnenweb water uit de lucht kan vangen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Zoutwatermoerassen tegen de dijken kunnen helpen om de dijken te beschermen. Als de zogenaamde schorren succesvol zijn, en vol weerbarstige planten zitten, dan fungeren ze als golfbrekers. Bovendien zijn schorren in staat om stikstof en koolstof efficiënt te verwerken. Ecoloog en modelleur Jim van Belzen ontdekte dat schorren ecosystemen zijn die zich gedragen volgens de wiskundige catastrofetheorie; een ecosysteem blijft bestaan tot het kantelpunt wordt bereikt waarop het afgebroken wordt of juist de kans ziet om te floreren. Met deze kennis kunnen we de schorren helpen, zodat zij ons weer kunnen helpen. Jim promoveert dinsdag 8 september op zijn proefschrift 'Worstelen en Bovenkomen'. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er is een nieuw antibioticum ontdekt: Clovibactine. Het stofje is met een schepje uit de Noord-Amerikaanse grond opgevist en met een speciale methode opgekweekt. Het middel grijpt zich vast aan de bacterie op drie punten. Een van die punten kan bijna niet muteren. Daardoor kunnen bacteriën niet resistent worden tegen dit antibiotica. See omnystudio.com/listener for privacy information.