Wetenschap Vandaag | BNR

Al 3000 jaar bezoeken generaties van groene zeeschildpadden dezelfde zeegrasvelden om te voeden. Het is kennis die kan helpen bij het beschermen van de soort. Dat zeeschildpadden hun helen leven migreren tussen broedgebieden en voedselgebieden, dat wisten we al. Maar dat velen generaties na elkaar dezelfde kieskeurigheid voor hun eten laten zien, dat was nog onbekend. Tegen de tijd dat jonge zeeschildpadjes uit het ei komen, zijn hun ouders allang met de horizon vertrokken. Als de jonge diertjes de onhandige tocht van het nest naar de zee overleven, drijven ze vaak jaren een beetje rond, nog niet in staat om lange afstanden af te leggen. In die periode eten ze vrijwel alles. Maar na een jaar of vijf zwemmen ze, net als hun ouders, naar specifieke locaties om te eten en is zeegras het enige op het menu. Nou wordt wereldwijd veel moeite gedaan om nesten te beschermen en te zorgen dat baby schildpadjes het water halen, maar zeegrasvelden, daar was nog weinig aandacht voor. Dit onderzoek, uitgevoerd door Willemien de Kock van de universiteit van Groningen, benadrukt het belang van het beschermen van deze belangrijke zeegrasgebieden. De Kock kwam tot de ontdekking door dozen vol met zeeschildpadbotten te bestuderen. Botten die op de zolder van de universiteit stonden en in de Middellandse Zee waren gevonden door archeologen. Aan de hand van de botten kon ze onder andere zien wat de schildpadden hadden gegeten. Ze combineerde dit met satellietdata en recente data over het dieet van de groene zeeschildpad van de universiteit van Exeter en kon zo bepalen dat de dieren al duizenden jaren vaste bezoekers zijn van zeegrasvelden langs de kust van Egypte en West-Libië. Lees hier meer over het onderzoek: Picky green sea turtle has travelled to the same place to eat for generations.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als we met iemand praten passen we ons op allerlei manieren aan. Onze gezichtsuitdrukking kan veranderen, onze houding en zelfs de grootte van onze pupillen. Ook de timing en toonhoogte van ons stemgeluid passen we aan. Onderzoekers waren benieuwd hoe dieren dit doen. Specifieker: hoe zangvogels dit doen. Ze bestudeerden zangduels tussen mannelijke nachtegalen tijdens het broedseizoen in Duitsland en ontdekten dat ze enorm goed zijn in het razendsnel op elkaar aanpassen van hun toonhoogte. En hoe sneller ze reageerden, hoe beter ze de toon van een ander mannetje konden nadoen. Hetzelfde gebeurde als de vogels kunstmatige fluitjes of het gefluit van een mens hoorden. Toen de onderzoekers als extra check hetzelfde onderzochten in het overwintergebied van de vogels in Gambia werden ze verrast: ondanks dat het niet de tijd van het jaar was om vrouwtjes te imponeren, lieten de mannetjes ook nu hetzelfde trucje zien. Wat suggereert dat het meerdere functies heeft. Alles bij elkaar concluderen de onderzoekers dat de vogels een robuust hersencircuit moeten hebben om dit op deze manier het hele jaar rond te kunnen. Eentje met korte lijntjes naar de motorische gebieden. En dat maakt het ook weer interessant voor vervolgonderzoek. Lees hier meer over het onderzoek: Wild nightingales flexibly match whistle pitch in real time.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het komt regelmatig voor dat de evolutie iets wijzigt aan de lichtgevoelige receptoren die een grote rol spelen bij het zicht van een dier. Meestal gaat het dan om een verlies van genen die verantwoordelijk zijn voor deze receptoren. Zo kan een soort bijvoorbeeld sommige kleuren minder goed zien, of zelfs helemaal niet meer. Veel zeldzamer is het wanneer juist nieuwe receptoren ontstaan. Eén keer eerder is dit gezien, bij een Zuid-Amerikaanse slang. In nieuw onderzoek voegen ze daar een tweede soort aan toe: de ringvormige zeeslang. Ook daarbij vond deze opmerkelijke ontwikkeling plaats. Het dier leeft in wateren rond Australië en Azië en het lijkt erop dat het een uitgebreid palet aan kleuren kan zien, terwijl zijn voorouders die mogelijkheid juist waren kwijtgeraakt. Om hierachter te komen hebben de onderzoekers de optische genen van vijf verschillende slangensoorten onderzocht. Enkele vroege slangen raakten sommige optische genen kwijt omdat ze een tijdlang veel onder de grond leefden. Deze slangen konden daardoor alleen nog maar heel beperkt kleur zien. Sommige van hun nakomelingen leven nu echter in veel lichtere omgevingen. Waarbij er zelfs soorten zijn die van het land, naar de zee zijn verplaatst. Het lijkt erop dat de ringvormige zeeslang twee nieuwe genen heeft ontwikkeld in vergelijking met vroege voorouders, omdat ook deze slang in een andere omgeving terechtkwam. Namelijk de oceanen, waarin het zin kan hebben om tussen alle rondzwemmende vissen, mogelijke partners, vijanden en koraalsoorten onderscheid te kunnen maken tussen kleuren. Waarschijnlijk zien ze kleuren nu ongeveer evengoed als een mens. Dat maakt ze heel anders dan veel andere dieren, zoals vleermuizen, dolfijnen en walvissen, die juist zicht-genen zijn verloren door verandering in leefomgeving. Lees hier meer over het onderzoek: Sea snakes may have evolved to see colors again.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In 2019 belandde een fossiel niet groter dan een vinger op het bureau van een paleontoloog van de universiteit van Harvard. A jaren lag het exemplaar in een la van een museum. Gevonden in het westen van Utah, dachten ze destijds dat het om een in de zee levende ongewervelde zakpijp moest gaan. Een diertje dat een verre voorouder deelt met alle gewervelden. En dus ook met ons. Als het inderdaad om een oude zakpijp ging, wist de onderzoeker, dan was dat enorm bijzonder. Het is een groep waar amper fossielen van worden gevonden. Het was dus niet niks toen het inderdaad om een uitzonderlijk goed bewaard gebleven zakpijp-fossiel bleek te gaan van 500 miljoen jaar oud. Ook nog eens vrijwel een kopie van sommige nog bestaande zakpijpen. Tegenwoordig leven er wel 3000 soorten. Te vinden in alle oceanen. Ze hebben een levenscyclus van twee fasen. Eerst zwemmen ze rond als een soort kikkervisje, een voorloper van de ruggengraat in zich dragend, dan settelen ze ergens waar ze vastzitten voor de rest van hun volwassen bestaan. Ze eten door kleine deeltjes uit het water te filteren en hebben daar een geavanceerd en gespierd pompsysteem voor, dat doet denken aan een hart. Een eerder gevonden vergelijkbare fossiel, van 520 miljoen jaar oud, leek qua uiterlijk wellicht op het iets jongere zakpijpje dat nu is gevonden, maar was zeker niet te vergelijken met de zakpijpen van nu. Het nieuwe exemplaar, zeker wel. Daarmee geeft de ontdekking nieuwe informatie over de timing en ontwikkeling van vroege zakpijpen. Als deze oer-zakpijp inderdaad zowel zwom als vastzat en er van binnen vergelijkbaar uitzag als de zakpijpen van nu, dan zou daarmee het moment waarop zowel zakpijpen als gewervelde dieren zijn ontstaan wel eens een flink stuk kunnen verschuiven. Maar om dat zeker te kunnen zeggen, is eerst wel nog wat meer fossiel bewijs nodig. Lees hier meer over het onderzoek: Half-billion-year-old sea squirt could push back origins of vertebrates, including humans. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kouder dan een kampvuur en kleiner dan Jupiter, is de bruine dwergster die astronomen hebben gespot. Het is niet de koudste ster ooit gevonden, maar wel de koudste die met behulp van radiogolven is gezien. En dat maakt het een bijzondere vondst. Slechts 10 procent van alle bruine dwergsterren produceert radiogolven. Waarom sommige het wel doen, maar andere niet en hoe ze het precies doen is nog grotendeels een raadsel. Hoe onze zon magnetische velden en radiogolven maakt, daar hebben onderzoekers wel ideeën over. Maar terwijl onze zon een oppervlaktetemperatuur van zo'n 5600 graden heeft, is deze pas ontdekte bruine dwergster niet warmer dan 425 graden. Kouder dan een gemiddeld kampvuur. Best knap dat de ster radiogolven produceert die hier op aarde - zei het met de nieuwste telescopen - te meten zijn. De onderzoekers van de universiteit van Sydney zijn blij met deze kans om meer te weten te komen over ultrakoude bruine dwergsterren. Het kan uiteindelijk helpen bij het beter begrijpen van hoe sterren ontwikkelen en hun magnetische velden vormen. Mogelijk speelt de snelle rotatie van de ster een grote rol. Als een magnetisch veld een andere snelheid heeft dan de geladen atmosfeer van de ster, dan kunnen er elektrische stromen ontstaan. Waarschijnlijk zijn in het geval van deze ster radiogolven ontstaan omdat elektronen de magnetische poolregionen van de ster binnenstromen. Samen met de rotatie van de ster zou dat dan zorgen voor een herhaling van radiopulsen. Volgens de onderzoekers zijn dit soort sterren de missende link tussen hele kleine sterren die waterstof verbranden in nucleaire reacties en grote gasreuzen als Jupiter. Lees hier meer over het onderzoek: Astronomers identify the coldest star yet that emits radio waves.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers waren benieuwd wat er in de hersenen gebeurt als we wegkijken van iets engs. Om daarachter te komen deden ze een experiment met fruitvliegjes. Waarom doen we onze handen voor onze ogen bij die ene scène in een horrorfilm? Of kijken we weg als iemand anders iets engs doet? Deze reactie verschilt natuurlijk per persoon, maar mogelijk wordt het wel door eenzelfde mechanisme aangestuurd. Nou kun je in de hersenen van mensen - vooral ethisch gezien - een heleboel dingen niet bekijken wat in fruitvliegjes wel kan. Eerst keken ze wat er het brein gebeurde bij fruitvliegjes die al een beetje bangig waren gemaakt, wanneer ze een spinachtig object tegenkwamen op hun pad. De vliegjes wenden zich in deze situatie snel af. Fruitvliegjes die niet in een staat van hoge alertheid verkeerden deden dit niet. Toen ze vervolgens in de hersenen keken naar deze reactie, zagen ze dat een cluster van zo'n 20 tot 30 neuronen golven van het stofje tachykinine in gang zette. Pasten ze de angstige vliegjes genetisch zo aan dat dit mechanisme werd verstoord, dan wenden ze zich niet langer af van de spin. Dat suggereert dat dit groepje neuronen noodzakelijk is voor die afwend-reactie. Waarom zou je hier nou meer over willen weten? Uiteindelijk hopen de onderzoekers met hun experimenten bij te dragen aan het beter begrijpen van angststoornissen en fobieën en het vinden van betere behandelingen. Daarvoor zal nog wel erg veel vervolgonderzoek nodig zijn. Lees hier meer: Fear is in the eye of the beholder.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bijna overal ter wereld kwam hij voor, de 3,6 miljoen jaar geleden uitgestorven reuzenhaai megalodon. Gigantisch veel weten we niet over de enorme haaiensoort, want onderzoekers hebben weinig bruikbare fossielen om mee te werken. Een paar tanden, wat wervels. Veel is het niet. Toch zijn er zeker wat ideeën. Over zijn grootte – gedacht wordt dat hij wel 20 meter lang kon worden, leefomgeving en zelfs zwemsnelheid. Over dat laatste denken onderzoekers nu nieuwe informatie te hebben, op basis van kleine schubben niet groter dan zandkorrels die zijn gevonden. Het idee was lang dat megalodon een snelle zwemmer was, maar toen de onderzoekers de schubben bestudeerden zagen ze dat die niet de juiste vorm hadden voor een snelle zwemmer. De haai was waarschijnlijk - met zo'n 2 kilometer per uur - eerder een vrij langzame cruiser, die af en toe een sprintje trok om een snackie te vangen. Nou is een andere gedachte dat de haai - in ieder geval gedeeltelijk - warmbloedig was. Recente onderzoeken naar tandglazuur laten dat zien. Dit zou zelfs één van de redenen kunnen zijn waarom het dier is uitgestorven. Maar hoe verbruikte de haai dat hoge niveau van metabolische warmte, zonder snel te zwemmen? Zou het kunnen dat het voor iets anders werd gebruikt? Dat moet volgens de onderzoekers het geval zijn geweest. Megalodon was waarschijnlijk zo gigantisch en gedeeltelijk warmbloedig omdat gigantische hoeveelheden eten verwerkt moesten worden, maar niet omdat hij enorme snelheden moest halen. Lees hier meer: Tiny scales reveal megalodon was not as fast as believed, but it had a mega-appetite explaining its gigantism. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nemen we stilte waar op dezelfde manier als we geluid waarnemen? Of is het slechts het ontbreken van iets wat we kunnen waarnemen? Op die vraag denken onderzoekers het antwoord te hebben. Ze deden een serie experimenten met daarin geluidsillusies. Deelnemers kregen twee voorbeelden te horen van een toon. In voorbeeld één werd deze even onderbroken, in voorbeeld twee liep deze door. Voor heel veel mensen klinkt het tweede voorbeeld daardoor langer, terwijl beide blokjes toch echt even lang waren. Het idee van de onderzoekers was: stel we vervangen die toon met stilte - dus we draaien het om - reageren we dan hetzelfde op deze illusie? Nemen we de stiltes op dezelfde manier waar als geluid? Het antwoord was ja. Ze zagen exact hetzelfde gebeuren als ze het experiment herhaalden met blokjes van stilte in plaats van geluid. Natuurlijk hebben we ze in de uitzending ook even geprobeerd. Lees hier meer over het onderzoek: Do We Actually ‘Hear’ Silence? Of hier: The sound of silence? Researchers prove people hear it. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een consortium van Nederlandse onderzoekers heeft een flinke subsidie gekregen voor het verder ontwikkelen van een zacht implanteerbaar robothart voor mensen met ernstig hartfalen. Voor sommige hartpatiënten is een harttransplantatie nog de enige optie, maar er zijn maar heel weinig beschikbare donorharten. Dat betekent dat een heleboel mensen niet eens op de wachtlijst komen te staan. In sommige gevallen kan een patiënt als tijdelijke oplossing een steunhart krijgen. Maar ideaal is dat niet. Deze apparaten zijn vaak van metaal, ze veroorzaken regelmatig bloedstollingen en de energietoevoer gaat via een snoer dat van buiten het lichaam in moet. Daar kwam het idee vandaan om een hybride hart te ontwikkelen dat geschikt is voor transplantatie. Een zacht robothart met als binnenbekleding een laagje cellen van de patiënt zelf. In een eerder project zijn de eerste stappen gezet en met deze subsidie van de Nationale Wetenschapsagenda - aangevuld met een bijdrage van de Hartstichting - kunnen ze weer zeven jaar door. In deze audio hoor je cardiothoracaal chirurg Jolanda Kluin van het Erasmus MC. Lees hier meer over het project: Onderzoek naar zacht robothart krijgt 11 miljoen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers zeggen te hebben ontdekt dat beweging van de tektonische platen van de aarde indirect de biodiversiteit beïnvloedt. In cycli van 36 miljoen jaar zou het schuiven van de platen zorgen voor veranderingen in de zeespiegel, wat al zeker 250 miljoen jaar zorgt voor golven van biodiversiteit in de oceanen. Dat is ook best logisch, als je erover nadenkt. Wanneer het waterniveau stijgt of zakt heeft dat invloed op de grootte en vorm van leefgebieden. Door naar een enorme stapel fossielendata te kijken, zagen de wetenschappers dat wisselingen in platenbeweging en de hoogte van het water zo zorgde voor uitspattingen van nieuw leven. Hoe verandert dat waterniveau dan precies in die periodes van 36 miljoen jaar? Verschillen tussen sneller en langzamere verschuivingen van de platen, zorgen voor verschillen in dieptes van bekkens in de oceaan en voor verschillen in de verplaatsing van water naar diepere lagen van de aarde. Dit zorgt dan weer voor fluctuaties in het overstromen en opdrogen van continenten, met periodes met veel ondiepe gebieden waar veel biodiversiteit kon ontstaan. Daarmee geven de onderzoekers een alternatieve verklaring voor waarom soorten over lange periodes met vlagen zijn veranderd. Lees hier meer: Scientists discover 36-million-year geological cycle that drives biodiversity.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een nieuwe manier om te bepalen wat iemand echt heeft gegeten, kan helpen om klinische studies, voedingsonderzoek en historisch onderzoek te verbeteren, zeggen Amerikaanse onderzoekers. Ze vonden een genetische marker voor chloroplasten die voorkomen in plantencellenen verantwoordelijk zijn voor het omzetten van zonlicht in suikers. Daarmee lukte het ze om aan de hand van poep-samples te bepalen welke plantaardige producten iemand had gegeten en zelfs of ze er veel van hadden binnengekregen of niet. Dit konden ze weer linken met gegevens over iemands dieet, leeftijd en inkomen. Zo zagen ze al dat adolescenten uit een gezin met een hoog inkomen meer variatie in planten-DNA binnenkregen. En dat oudere adolescenten, waarschijnlijk vanaf het moment waarop ze op zichzelf gingen wonen, ineens veel minder volkoren producten, fruit en groente aten. Lees hier meer: DNA Barcoding Identifies the Plants a Person Has Eaten.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Helemaal nieuw is het idee niet, maar altijd fijn als het weer even onderschreven wordt: nieuwe dingen leren op latere leeftijd is goed voor je. In het geval van dit onderzoek: goed voor je cognitie. Gemiddeld gaat onder andere de snelheid waarmee we cognitieve taken uitvoeren vanaf een jaar of 30, 40 achteruit. Rond de 60 wordt de curve flink steiler. Alhoewel dit over het algemeen gezien wordt als een normaal onderdeel van veroudering, zijn er onderzoekers die vinden dat we het anders moeten bekijken. Meer als de zomervakantie. Veel kinderen moeten na weken zonder lessen flink inkomen. Veel informatie is weggezakt en concentreren kost wat meer moeite, maar dat herstelt ook weer. Sommige volwassenen hebben eigenlijk een soort gigantische zomerstop. Na school, een eventuele vervolgopleiding en de eerste lessen van een nieuwe baan, bereiken mensen soms een leerplateau dat veel langer duurt dan die paar weken zomervakantie. Wat als je dat, net als kinderen na de zomerstop, weer kunt doorbreken? Onderzoekers ontwikkelden een interventie van drie maanden. 33 volwassenen tussen de 58 en 86 volgden drie verschillende cursussen per week. Ze konden kiezen uit dingen als: zangles, Spaans, tekenen en fotografie. Eén dag van elke cursus per week, met een sessie van twee uur. Een beetje als college dus. Voor en na het blok van drie maanden werden cognitieve testen gedaan waarin onder andere gekeken werd naar geheugen en concentratie. Niet alleen zorgde de interventie voor veel betere scores op deze testen, die groei zette door. Een jaar na het experiment waren de scores nog beter. Zelfs evengoed als een gemiddelde student. De onderzoekers wijzen er wel op dat hun vorm niet de enige leervorm is die kan werken, en dat het voor iedereen dan ook wel mogelijk gemaakt moet worden om te blijven ontwikkelen, ook als mensen zelf de middelen niet hebben. Daarnaast was het een kleine groep proefpersonen en zullen de effecten per persoon verschillen. Maar desalniettemin is de les duidelijk: scherp blijven op oudere leeftijd? Leer nieuwe skills. Lees hier meer over het onderzoek: To Stay Sharp as You Age, Learn New Skills.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Deze week werd wereldwijd gemiddeld de warmste dag ooit gemeten. Ook was juni wereldwijd de warmste juni ooit. Records die naar verwachting keer op keer gebroken gaan worden. Maar wanneer is het ergens te warm voor ons mensen? Volgens een onderzoeker uit Engeland ligt de bovengrens tussen de 40 en 50 graden. Het probleem zit volgens hem in ons rustmetabolisme: de hoeveelheid energie die we nodig hebben om bij rust te kunnen functioneren. Die zou versnellen bij te warme temperaturen. Is het buiten te warm, dan versnelt je ademhaling en gaat je hartslag omhoog. Het lichaam warmt op, maar kan de warmte niet goed meer kwijtraken. Wat misselijkheid, verwardheid, duizeligheid, hoofdpijn en flauwvallen kan veroorzaken. De onderzoeker publiceerde in 2021 de eerste resultaten van een serie hitte-experimenten. Terwijl 28 graden en 50 procent luchtvochtigheid nog goed te doen is voor de meeste mensen, raken we bij 40 graden in de problemen, zegt hij. Zeker bij een lagere luchtvochtigheid. Bij 50 graden en 50 procent luchtvochtigheid gaat het al helemaal mis. Lichaamstemperatuur gaat een graad omhoog en de hartslag versnelt met gemiddelde 64 procent. Zweten zou in dat geval niet meer helpen. Hoe erg je er dan aan toe bent, dat ligt onder andere aan hoe lang je aan deze temperatuur wordt blootgesteld. De onderzoekers gokken dat het op een gegeven moment fataal moet zijn, maar hebben dat in de experimenten vanzelfsprekend niet afgewacht. In de nieuwste testen hebben ze vooral gekeken naar hartactiviteit. Op zich al interessant, omdat het meetapparatuur niet echt bedoeld is om in 50 graden en 25 procent luchtvochtigheid te functioneren. Ze zagen onder andere dat de hartslag van vrouwen bij deze temperatuur gemiddeld veel hoger opliep dan die van mannen. Nou zegt dit allemaal nog niet genoeg, meer onderzoek is nodig om echt iets te kunnen zeggen over wat er precies in het lichaam zou gebeuren bij lange blootstelling aan zulke extreme hitte. En dan is er ook nog de psychologische kant van functioneren bij hele hoge temperaturen en de verschillen tussen individuen. Maar met de oplopende temperaturen is dit soort onderzoek wel hard nodig. En duidelijk is wel dat je lichaam het van binnen zwaarder krijgt als de temperatuur oploopt. Dus doe alvast maar rustig aan als de zon flink schijnt. Lees hier meer: How hot is too ‘too hot’ for humans? Eerder werk van deze onderzoeker: The metabolic upper critical temperature of the human thermoneutral zone.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers uit Florida zijn erachter gekomen dat de geur van een hand genoeg is om accuraat iemands biologische sekse te bepalen. Het idee is dat dit handig kan zijn voor forensisch onderzoek, in gevallen waarin indicatoren als DNA en vingerafdrukken niet voldoende of helemaal niet aanwezig zijn op een plaats delict. Om uit te zoeken of alleen de geur van een hand iets van informatie kon geven over de persoon in kwestie, namen de onderzoekers monsters af bij 60 vrijwilligers. De helft man, de helft vrouw. Ze analyseerden de vluchtige organische stof in deze monsters, die bepalend is voor iemands geur. Dat bleek in combinatie met slimme algoritmes genoeg om met een zekerheid van 96 procent te bepalen of iemand man of vrouw was. Ze hopen hiermee een extra tool voor forensisch onderzoekers te hebben ontwikkeld. Een aanvulling op alles wat er al mogelijk is. Waarbij de techniek dus kijkt naar de biologische sekse van een persoon, maar daarmee natuurlijk niet naar hoe iemand zich identificeert. Lees hier meer over het onderzoek: Research finds sex can be confirmed by hand odor.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vreemdgaan, te lange periodes zonder elkaar: het zijn enkele van de oorzaken voor het beëindigen van een monogame relatie. En dat blijkt evengoed voor vogels te gelden als voor mensen. Naar schatting heeft meer dan 90 procent van de vogelsoorten een vaste partner. Sommigen voor een leven lang, anderen voor één broedseizoen. Maar er zijn monogame vogels die toch ineens voor een ander vogeltje gaan, ondanks dat hun eigen partner gewoon nog in leven is. Maar waarom doen ze dit? Uit onderzoek blijkt om vergelijkbare redenen als bij ons: lange afstanden en overspelig gedrag. De onderzoekers kwamen erachter toen ze de data van 232 vogelsoorten bekeken. Ook de evolutionaire geschiedenis van de vogels werd meegenomen en mannetjes en vrouwtjes van alle soorten werden gescoord op seksuele ongeremdheid. De soorten waarbij scheidingen vaak voorkwamen - dit geldt onder andere voor zwaluwen en merels, bleken nauw verwant aan elkaar te zijn en seksueel behoorlijk ongeremde mannetjes te hebben. Bij soorten als ganzen en zwanen, ook nauwe verwanten, kwamen juist weinig scheidingen voor en waren de mannetjes een stuk minder frivool. Waren er dan geen vrouwtjes die hetzelfde gedrag vertoonden? Zeker wel, maar dat had geen effect op het aantal scheidingen. Ook lange afstand relaties bleken net als bij ons een uitdaging. Hoe verder de migratie van de soort, hoe vaker dit einde relatie betekende. Mogelijk omdat de uitdagingen van die lange tocht ervoor zorgen dat de vogels elkaar kwijtraken onderweg. En dat is ook weer interessant om verder onderzoek naar te doen, omdat migratie-uitdagingen door klimaatverandering alleen maar aan het toenemen zijn. Meer scheidingen door klimaatverandering, bij vogels zou dat weleens kunnen kloppen. Lees hier meer over het onderzoek: Birds may ‘divorce’ due to promiscuity or long spells apart.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben het verste actieve superzware zwarte gat tot nu toe gespot met behulp van de James Webb Space Telescope. Maar heel zwaar is hij niet. Wie goed op heeft gelet, heeft eerder al berichten hierover voorbij zien komen. Maar nu is het samen met enkele andere ontdekkingen officieel gepubliceerd. Drie zwarte gaten en 11 sterrenstelsels in totaal, die allemaal vrij rap na de oerknal al bestonden. Eén van de zwarte gaten vonden ze in CEERS 1019. Dat stelsel bestond ongeveer 570 miljoen jaar na de big bang al. Het zwarte gat dat ze daar vonden is het verste actieve superzware zwarte ooit gespot. Maar het is een stuk minder zwaar dan andere zwarte gaten die in het vroege universum zijn gedetecteerd. Die waren zo'n 1 miljard keer de massa van onze zon en deze maar 9 miljoen keer. Dat is ook meteen de reden waarom het niet eerder is gezien: voor andere telescopen was het daardoor niet fel genoeg. De andere twee zwarte gaten die zijn ontdekt, ook geen zware jongens met zo'n 10 miljoen keer de massa van de zon, zijn wat later na de oerknal ontstaan: 1.1 miljard jaar en 1 miljard jaar erna. De 11 gespotte sterrenstelsels waren er dan wel weer heel vroeg bij, die bestonden 470 miljoen tot 675 miljoen jaar na de big bang al. De onderzoekers hopen met deze data en toekomstige metingen ook meer te kunnen zeggen over hoe zwarte gaten in die periode - zo snel na de oerknal - zijn ontstaan.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers van het LUMC en het Centre for Human Drug Research hebben de werking onderzocht van een nieuw medicijn tegen de meest voorkomende en gevaarlijkste vorm van malaria. Uit de studie met vrijwilligers blijkt dat het gebruik van het experimentele geneesmiddel volledige bescherming biedt tegen een malaria infectie. De deelnemers werden eerst geïnfecteerd met malariaparasieten en kregen vervolgens een dosis van het nieuwe middel na 2 uur of na 4 dagen toegediend. Dit soort infectiestudies worden vaker uitgevoerd en vinden plaats in een gecontroleerde omgeving binnen het Controlled Human Infection Center, een onderdeel van het LUMC. Malariaparasieten worden steeds meer resistent voor de huidige malariamedicijnen. Dit is wereldwijd een groot probleem. Het is zaak dat er snel nieuwe geneesmiddelen worden ontwikkeld om de ziekte te voorkomen en te kunnen blijven behandelen. Onderzoekers uit Leiden werkten samen met een Duits bedrijf aan dit nieuwe onderzoeksmiddel, dat tijdens het onderzoek een nog betere werking bleek te hebben dan gedacht. Tot en met vier dagen na de infectie is het nog steeds effectief tegen de meest voorkomende en gevaarlijkste vorm van malaria. Lees hier meer: Nieuw onderzoeksmiddel biedt hoop op volledige bescherming tegen gevaarlijkste vorm van malaria.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het afvalwater dat op dit moment wordt geloosd in onze natuur bevat nog teveel schadelijke stoffen. Daarvoor denken onderzoekers nu een mooie oplossing te hebben: kleine plantjes toevoegen aan het waterzuiveringsproces. Voordat ze zeker konden weten dat dit werkte moest er eerst wel een heleboel onderzocht worden. Zoals: werken onderwaterplantjes of drijvende plantjes beter? En welke soorten dan precies? Uiteindelijk bleken drijvende plantjes, waaronder kroos, het best te werken. Ze zuiverden vrijwel al het fosfor en stikstof uit het afvalwater en namen ook nog eens veel CO2 op, zonder zelf broeikasgassen uit te stoten. Het idee is om een installatie met deze snelgroeiende plantjes als nazuivering in te zetten en om de plantjes op gezette tijden te oogsten - het liefst automatisch - en er dan producten van te maken. Nu wordt nog gekeken welke combinatie van plantjes en welke volgorde het best is en of het op grote schaal dezelfde resultaten laat zien. In deze audio hoor je Lisanne Hendriks van de Radboud Universiteit. Lees hier meer over het onderzoek: Drijvende plantjes zuiveren afvalwater het beste; én ze kunnen fosfor terugwinnen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kan een implantaat vlak onder de huid ernstige migraine verlichten? Een Nederlandse start up denkt van wel. Ze plaatsten recent hun eerste implantaat bij een patiënt en zijn blij met het resultaat. Natuurlijk is er nog veel vervolgonderzoek nodig met grotere groepen patiënten om iets te kunnen zeggen over de effectiviteit van het implantaat. Dat is ook waar hoogleraar neurologie Gisela Terwindt van het LUMC op wijst. Het is een spannende ontwikkeling, meent zij, maar placebo-onderzoek - iets wat volgens haar zeker moet gebeuren - is lastig met dit soort apparaatjes. Dat beaamt Hubert Martens, CEO van de start up Salvia BioElectronics zelf ook. Ze staan nog maar aan het begin. Meer onderzoek is nodig. Maar voor nu is hij erg tevreden en de patiënt zelf - een 29-jarige vrouw uit Australië - is ook te spreken over de ingreep, die twee maanden geleden plaatsvond. Zij zegt minder en minder heftige aanvallen te hebben. Het implantaat bestaat uit een soort lint (een beetje zoals het lint dat je om een cadeautje doet) dat onder de huid van het voorhoofd wordt geplaatst met behulp van twee kleine incisies aan de zijkant. Het werkt met elektrische pulsjes die de zenuwen beïnvloeden die betrokken zijn bij het pijngevoel. Om die pulsjes te activeren moet de patiënt zelf een klein apparaatje op de huid bij het uiteinde van het lint klikken. Dat gebeurt met een magneetje. Aangeraden wordt om dit elke dag minstens een uur te doen, of wanneer iemand een aanval voelt aankomen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

ESA en Eumetsat hebben vandaag de eerste beelden vrijgegeven van de Lightning Imager aan boord van de eerste Meteosat Third Generation satelliet, die in 2022 werd gelanceerd. Het instrument kan continu snelle lichtflitsen detecteren in de atmosfeer van de aarde, zowel overdag als 's nachts, vanaf een afstand van 36 000 kilometer. Elk van de vier camera's aan boord kan tot 1000 beelden per seconde vastleggen. Op die manier zal het continu de bliksemactiviteit vanuit de ruimte observeren. Voor 84 procent van het aardoppervlak. De gegevens van de Lightning Imager zullen weervoorspellers meer zekerheid bieden bij hun voorspellingen van zware stormen, vooral in afgelegen gebieden en boven de oceanen waar de mogelijkheden voor bliksemdetectie beperkt zijn. Wat onder andere voor de luchtvaartsector veel verschil kan maken. Ook moeten de data helpen bij het begrijpen van de gevolgen van dit soort weersfenomenen op klimaatverandering. Begin 2024 moeten de gegevens beschikbaar zijn met een verhoogde gevoeligheid. De satelliet waarop het instrument zit is de eerste van zes satellieten die samen de komende 20 jaar essentiële weersgegevens zullen gaan verzamelen in de ruimte. Bekijk hier de animaties: MTG Lightning Imager animations.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Klinkt misschien een beetje gek, of zelfs onmogelijk, maar onderzoekers hebben een blokje rubber ontwikkeld dat tot tien kan tellen. Het doel is om materiaal te maken dat taken van computers kan uitvoeren, zonder daarbij stroom of een batterij nodig te hebben. Materiaal dat kan tellen was een logische eerste stap en ze halen het al tot tien. Qua toepassingen is er veel mogelijk, maar kun je onder andere denken aan iets wat in een brug, zonder energiebron kan tellen hoe vaak er een te zware auto overheen rijdt. Of materiaal dat schokken of botsingen detecteert en telt. Bijvoorbeeld in een robot, of ruimtevoertuig. Er wordt nog gewerkt aan materiaal dat nog veel complexere taken kan uitvoeren, zoals het herkennen en opslaan van patronen. Ook denken de onderzoekers dat het ooit mogelijk moet zijn om een zelflerende versie van hun ontwerpt te maken. In deze audio hoor je onderzoeker Martin van Hecke. Hij werkte samen met Lennard Kwakernaak aan het ontwerp. Een filmpje van hoe het werkt vind je hier: Mechanical Metamaterials Counting. Of lees meer op de site van AMOLF: How to make a block of rubber count to ten.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het bestaan van de door Einstein voorspelde zwaartekrachtgolven is sinds 2015 bewezen. Zwaartekrachtgolven zijn verstoringen in de tijd-ruimte, veroorzaakt door elkaar opslokkende zwarte gaten. Sindsdien gaat het snel, deze week maakte een samenwerkingsverband van onderzoekers over de hele wereld bekend dat ze zwaartekrachtgolven, waarschijnlijk afkomstig van duizenden, misschien zelfs een miljoen zwarte gaten, denken te hebben waargenomen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mensen maken rare geluiden tegen baby's. Hoog en kirrend: 'koetsjie koetsjie!' Naar nu blijkt doen dolfijnen precies hetzelfde! Dolfijnenjongen blijven wel zes jaar bij hun moeder, de kinderachtige taal zorgt waarschijnlijk voor een sterke band tussen moeder en kind. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er zijn twee middelen op de markt tegen obesitas, maar die zijn erg duur en moeten wekelijks worden ingespoten. Binnenkort worden er twee nieuwe middelen toegelaten, in pilvorm en voor een veel lagere prijs. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vogels kunnen het, sommige beatboxende rappers kunnen het en Oerang Oetangs kunnen het: twee geluiden tegelijk maken. Onderzoekers van de universiteit van Warwick maakten bijna 4000 uur opnames van de grote mensapen. De meervoudige geluiden worden door de dieren gebruikt als waarschuwing maar ook voor 'battles'. Een vocale strijd waarbij de winnaar degene is die de meest complexe geluiden kan produceren. De ontdekking zet de taalwetenschap op z'n kop: waarschijnlijk leek vroege menselijke taal meer op beatboxen dan het huidige enkelvoudige geluid dat uit onze monden komt. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers hebben sterke aanwijzingen gevonden dat kannibalisme onder mensen zeker anderhalf miljoen jaar geleden al voorkwam. Op een fossiel scheenbeen, gevonden in Kenia, zijn duidelijke snijsporen aangetroffen. Gemaakt met stenen werktuigen. Paleontoloog bij Naturalis Rob van den Berg geeft tekst en uitleg bij deze ontdekking. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Twee wetenschappers, een filosoof en een neurowetenschapper, maakten 25 jaar geleden een wedje. De neurowetenschapper dacht dat de werking van ons bewustzijn in de hersenen vandaag de dag goed uit te leggen zou zijn. Waar zit het, hoe werkt het technisch. Hij verloor. De filosoof had ingezet op nog steeds grote onwetendheid op deze punten, vandaag de dag. Hij won een kist Portugese wijn. Het is niet zo dat er niks ontdekt is, we zijn echt wel een stuk verder, legt neurowetenscahpper Simon van Gaal van de UVA in deze uitzending uit. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Aan de rand van onze melkweg hebben wetenschappers met behulp van radiotelescopen het element fosfor aangetoond. Dat is bijzonder want fosfor is een van de zes bouwstenen voor leven. Onze ideeën over het bewoonbare deel van de melkweg moeten daarom op de schop. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De kans om borstkanker te overleven is fors toegenomen, de afgelopen decennia. Een groot Brits onderzoek, gepubliceerd in Nature stelt: 'Huge leap in breast-cancer survival rate'. Wetenschap Vandaag sprak met de voorzitter van het Nationaal Borstkanker Overleg, oncoloog en borstkankerchirurg Marie-Jeanne Vrancken Peeters. Ondanks dit positieve nieuws is borstkanker voor veel te veel vrouwen nog een doodvonnis. Betere medicijnen maar vooral het leren herkennen van de verschillende subtypes kanker moet voor nog betere cijfers zorgen. Veel statistische informatie over (borst)kanker in Nederland is te vinden op de website www.iknl.nl See omnystudio.com/listener for privacy information.

Monarchvlinders wegen niet meer dan een paperclip, maar leggen gigantische afstanden af als ze in de herfst migreren naar hun overwinterplek. Soms wel 4000 kilometer. Nou is het voor alle vliegende migrerende dieren belangrijk om zo efficiënt mogelijk te vliegen. Maar dat is helemaal noodzakelijk als je klein en kwetsbaar bent en twee maanden door onvoorspelbare omstandigheden moet reizen. Er is in de laatste jaren veel onderzoek gedaan naar hoe de diertjes dit kunnen. Want het is ook nog eens zo dat sommige vlinders de route afleggen zonder hem ooit eerder gevlogen te hebben. Vandaar dat ook naar hun hersenscapaciteit is gekeken. Ook vorm en functie van de vleugels zijn bestudeerd. Nu zijn onderzoekers gedoken in de functie van de kleuren op de vleugels. Kan er misschien een link zijn tussen die kleuren en hoe goed ze vliegen? Klink een beetje gek toch? Maar er zijn onderzoeken die iets vergelijkbaars laten zien. Zo zouden donkere vleugels meer zonne-energie opnemen, wat de lucht direct boven de vleugel opwarmt, wat zorgt voor minder weerstand. Monarchvlinders met donkere vleugels zouden daardoor verder kunnen vliegen. Witte tekeningen, zoals stipjes, zouden weer zorgen voor minder absorptie van de zon en daarmee oververhitting tegengaan. Nu zeggen onderzoekers dit ook echt te hebben aangetoond: dat witte stippen op monarchvlinders een rol spelen bij succesvol migreren. De vlinders die hun winterspot haalden, hadden meer wit pigment en grotere stippen. Er is nog flink wat onderzoek nodig om het beter te begrijpen, maar het antwoord op de vraag: hoe komen vlinders aan hun stippen, lijkt een klein beetje te zijn gevonden. Lees hier meer over het onderzoek: How the monarch got its spots: Long-distance migration selects for larger white spots on monarch butterfly wings. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een internationaal team van sterrenkundigen heeft voor het eerst een lange gammaflits waargenomen bij het centrum van een oud sterrenstelsel. En dat is behoorlijk bijzonder. Meestal ontstaat zo'n gammaflits, de sterkste en helderste explosie van het universum, bij instortende zware sterren. Of wanneer twee grote sterren die lang om elkaar heen draaien, in neutronensterren veranderen, om vervolgens te botsen in een kilonova. Maar die vind je niet in het centrum van oude sterrenstelsels. Betekent dit dat er nog een derde manier is waarop gammaflitsen kunnen ontstaan? Hoofdonderzoeker Andrew Levan van de Radboud Universiteit zegt dat hun gegevens erop duiden dat twee losse neutronensterren zijn gefuseerd. Zonder dat ze al hun hele leven om elkaar draaiden. Deze intense ontmoeting heeft vermoedelijk plaatsgevonden omdat de twee sterren door de zwaartekracht van allemaal andere sterren in hun omgeving naar elkaar zijn geduwd. In het centrum van sterrenstelsels is het namelijk gigantisch druk. Er zijn honderdduizenden normale sterren, witte dwergen, neutronensterren, zwarte gaten en stofwolken die allemaal rond een superzwaar zwart gat draaien. Bij elkaar gaat het om meer dan tien miljoen sterren en objecten. De onderzoekers houden nog wel een slag om de arm. De langdurige gammaflits zou ook kunnen ontstaan door het botsen van andere compacte objecten, bijvoorbeeld zwarte gaten en witte dwergen. Als het ze lukt om in de toekomst lange gammaflitsen tegelijk met zwaartekrachtsgolven waar te nemen, dan kunnen ze definitievere uitspraken doen over de herkomst van de straling. Lees hier meer over het onderzoek: Voor het eerst lange gammastraling gezien in centrum oud sterrenstelsel.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bladsnijdersmieren, je verwacht het niet, snijden graag kleine stukjes van bladeren af, om ze vervolgens naar hun nest te tillen waar het als voedsel dient voor schimmels die ze daar laten groeien. Die stukjes blad zijn soms wel zes keer zo zwaar als de mier zelf. Maar hoe weet een mier hoe groot het stukje moet zijn dat hij afsnijdt? Te groot en hij kukelt om, te klein en het is de moeite van de reis niet waard. Gebruiken ze hun lichaam als meetlat? En wat doen ze als het dun, of juist een heel dik blad is? Om daarachter te komen maakten onderzoekers kunstbladeren van verschillende diktes, die ze inwreven met de geur van echte blaadjes. Deze werden bij een onderzoekskolonie gezet en het duurde niet lang voor de eerste mier aan het werk ging. Het snijwerk van de mier werd met wat high tech camera's nauwkeurig onder de loep genomen. Wat ze zagen was dat de mier soort van om zichzelf heen sneed, terwijl een indrukwekkende voetenchoreografie hielp bij het steeds opnieuw positioneren van het lichaam. Maar was het een heel dik blad, dan zakte de mier wat door z'n pootjes, waardoor hij zelf kleiner werd en het rondje dat hij sneed ook. Maar dat verklaart nog steeds niet hoe de mier weet dat dit nodig is. Waren het wellicht de achterpootjes? Die de rand van het blad vasthielden, die deze informatie gaven? Als ze een papiertje tussen die pootjes en het blad deden werden de rondjes van sommige mieren kleiner, maar ze lukten nog wel. Zijn het dan de kleine haartjes vooraan de nek die de positie van de kop bepalen die nodig zijn voor succes? Dat bleek inderdaad het geval. Schoren ze deze af, dan raakten de mieren totaal hun gevoel voor snijrichting kwijt. Hoe weet een bladsnijdersmier elke keer weer precies het goede stukje af te snijden? Dankzij z’n achterpootjes en de haartjes in z'n nek dus. Lees hier meer over het onderzoek: Mystery of how leaf-cutting ants gauge leaf portion size revealed. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een internationaal onderzoeksteam heeft ontdekt dat het slapende superzware zwarte gat in het centrum van de Melkweg zo’n 200 jaar geleden eventjes van zich heeft laten horen. Een jaar lang slokte het toen nabije objecten op, wat zorgde voor veel intensere röntgenstraling dan nu. Het zou ook verklaren waarom de wolken rondom Sagittarius A* veel meer oplichten dan gebruikelijk: ze reflecteren de straling van dat moment. Dankzij sonificatie - waarbij data zoals röntgenstraling omgezet wordt naar audio - kunnen we zelfs luisteren naar de röntgen-echo terwijl het door het centrum van de Melkweg beweegt. Lees hier meer over het onderzoek: Detection of an echo emitted by our Galaxy's black hole 200 years ago. De paper vind je hier: X-ray polarization evidence for a 200 years-old flare of Sgr A*.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Welk nummer gaat het goed doen onder het grote publiek? Een vraag waarop muziekproducers, radiostations en een hele hoop andere mensen heel graag vooraf het antwoord zouden weten. Om te voorspellen of iets een hit wordt of niet, hetzelfde geldt voor films of series, wordt vaak gebruik gemaakt van een testpubliek. Ook kunstmatige intelligentie wordt daarbij al wel ingezet, maar alles bij elkaar kwam de accuraatheid van de voorspelling niet boven de 50 procent. Volgens Amerikaanse wetenschappers gaan zij hier met hun algoritme dik overheen. Door AI en metingen van hersenactiviteit te combineren zeggen ze een hit met 97 procent zekerheid te kunnen voorpellen. En hier hebben ze de data van slechts 33 mensen voor gebruikt. Die 33 mensen moesten voor het onderzoek luisteren naar niet meer dan 24 nummers. Daarna moesten ze wat gegevens invullen en aangeven welke ze goed vonden. Ook werd dus hun hersenactiviteit tijdens het luisteren gemeten. Met die gegevens werden computermodellen getraind, waarmee het volgens de onderzoekers uiteindelijk lukte om hitpotentie, maar ook aantal downloads te voorspellen. Het aantal nummers gebruikte nummers is hier wel nogal een beperking als je kijkt naar mogelijke toepasbaarheid. En stel dat streamingdiensten dit in zouden zetten om muziek- of filmsuggesties te doen, dan wil dat natuurlijk nog niet zeggen dat dit voor iedereen werkt. Heb je een smaak die niet bepaald mainstream is, dan is de neurologische data van een handjevol mensen mogelijk niet genoeg om jou voor te schotelen waar je blij van wordt. Lees hier meer over het onderzoek: Machine learning helps researchers identify hit songs with 97% accuracy.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe kun je meten of een kinderkankerbehandeling mensen niet alleen in leven houdt, maar of er daarna ook sprake van kwaliteit van leven is? Daar hebben onderzoekers van het Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie zich de afgelopen jaren op gericht. Ze ontwikkelden per type kinderkanker een soort checklist, met als uiteindelijke doel: de kwaliteit van leven na een behandeling wereldwijd beter maken. In deze audio hoor je onderzoeker Leontien Kremer. Lees hier meer over het onderzoek: Uitkomstindicatoren maken kwaliteit van leven na kinderkanker meetbaar. De publicatie in Nature: A joint international consensus statement for measuring quality of survival for patients with childhood cancer. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ben je zo iemand die altijd koffie haalt voor collega's? Hartstikke lief, maar meteen mee stoppen, volgens nieuw onderzoek. Het heeft alles te maken met ons zitgedrag. Ondanks dat we al een tijdje weten dat veel zitten niet bepaald goed voor ons is, werken strategieën om het tegen te gaan op de lange termijn niet goed genoeg. Sta-bureaus, seintjes op je telefoon: je gedrag verandert er vaak aan het begin even van, maar na een tijdje val je weer terug in je oude patroon. Dat moet anders kunnen, dacht Pam ten Broeke. Zij bekeek in haar promotieonderzoek aan de Radboud Universiteit waarom deze oplossingen niet werken en wat we dan wel zouden kunnen doen. Meer weten? Vrijdag 22 juni is haar promotie hier te volgen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Twee biljoen ton aan water zouden wij mensen tussen 1993 en 2010 alleen al hebben opgepompt uit ondergrondse waterbronnen. Volgens onderzoekers is één van de gevolgen hiervan dat de geografische Noordpool met meer dan 4 centimeter per jaar is opgeschoven. De kanteling van de as waar omheen een ruimtelichaam - zoals een planeet - draait is over het algemeen stabiel. Toch kunnen er dingen gebeuren die deze as beïnvloeden, ook als het om de aarde gaat. In principe kan alles met veel massa dat zich over de oppervlakte verplaatst van invloed zijn. Zoals bijvoorbeeld het weer. In dat geval zorgt de wisseling tussen seizoenen voor verplaatsing van atmosferische massa. Dat zorgt er elk jaar voor dat de geografische polen van de aarde enkele meters kunnen wiebelen. Ook het verplaatsen van watermassa kan veranderingen veroorzaken. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren als ijskappen smelten. Maar toen onderzoekers dit fenomeen onderzochten bleek dat dit lang niet het hele watereffect verklaart. Ook veranderingen in oppervlaktewater losten de puzzel niet op. Toen ze uitkwamen bij ondergrondse waterreservoirs vielen de stukjes in elkaar. Het oppompen van grondwater, wat vooral in Noordwest-India en het westen van Noord-Amerika gigantisch veel is gedaan, zorgde er tussen 1993 en 2010 voor dat er zoveel massa de oceaan in ging dat de zeespiegel wereldwijd met meer dan 6 millimeter is gestegen. Wanneer ze het verplaatsen van grondwatermassa in hun modellen meenamen zagen ze dat dit alleen al een groot effect moet hebben en dat we de Noordpool elk jaar meer dan 4 centimeter in de richting van de Russische Nova Zembla eilanden pompen. Lees hier meer over het onderzoek: Rampant groundwater pumping has changed the tilt of Earth’s axis.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Begin juli is het zover: dan gaat de Europese telescoop Euclid de ruimte in om onder andere de vorm en verdeling van twee miljard sterrenstelsels in kaart brengen. Ook zal van 35 miljoen verre sterrenstelsels de precieze afstand worden bepaald. De missie is bedoeld om duidelijkheid te krijgen over de eigenschappen van donkere materie en donkere energie. Met René Laureijs, project wetenschappervan Euclid bij ESA, bespreken we waar ze precies naar willen gaan kijken en wat de (technische) uitdagingen rondom de lancering zullen zijn. Lees onder andere hier meer over het doel van de missie: Normale materie, donkere materie, donkere energie. Of bekijk ESA's Euclid missie-pagina.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Uit nieuw onderzoek blijkt dat een van kleur veranderende pissebed die in het water leeft nogal in de war raakt van onze kunstverlichting aan de kust. Het diertje van zo'n 2,5 centimeter leeft graag ter hoogte van de vloedlijn, zoekt in het donker naar eten en kan daarbij van kleur veranderen om zich te verstoppen voor hongerige roofdieren. Engelse wetenschappers hebben nu getest wat één lichtbron doet met het gedrag van de havenpissebed, maar ook wat het effect is van de gloed van een oplichtende stad of straat. De eenzame lichtbron veranderde weinig aan de verstopkwaliteiten van het diertje. De beestjes werden donkerden en zochten een beschut en donker plekje op. Maar de gloed maakte ze juist bleker en beter zichtbaar. Nog steeds is het zo dat de avond- en nachtluchten wereldwijd lichter worden door lichtvervuiling. Het is belangrijk om te weten wat dit doet met dieren die normaal juist het donker opzoeken tijdens deze uren. Er zijn veel dieren die niet bepaald goed reageren op die toename in licht. Voor de havenpissebed geldt dat het dus wel ligt aan het soort kunstlicht. Waarom het beestje zo reageert is nog niet helemaal duidelijk, maar vermoedelijk denkt het constant dat het ochtend is en tijd om op te lichten. De havenpissebed is een essentieel onderdeel van het menu van kustvogels en aangezien het daarmee niet bepaald goed gaat is het belangrijk om te begrijpen hoe menselijke bemoeienis deze voedselvoorraad beïnvloedt. Lees hier meer over het onderzoek: Light pollution confuses coastal woodlouse. Ook interessant: Brighter nights risk extinguishing glow-worm twinkle.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Toen het stropen van neushoorns op zijn ergst was, kozen sommige natuurbeheerders in Afrika voor een laatste redmiddel om de dieren te beschermen: zelf hun hoorns afzagen. Dit doet een neushoorn geen pijn, al moet het dier wel eerst verdoofd worden natuurlijk, wat ook weer risico's kent. Het idee is dat stropers de dieren hierdoor met rust laten, maar nou laat nieuw onderzoek met 15 jaar aan data zien dat het afzagen van de hoorn ook het gedrag van zwarte neushoorns beïnvloedt en het misschien dus toch niet de allerbeste aanpak is. De dieren blijken minder ver van huis te gaan en hebben hierdoor ook minder kans op interactie met soortgenoten. Het territorium van sommige neushoorns werd wel 80 procent kleiner. Dit komt waarschijnlijk omdat ze zich kwetsbaarder voelen zonder hun belangrijkste verdedigingsmiddel. De onderzoekers vermoeden dat dit ook gevolgen heeft voor hun paargedrag en dus ook voor de grootte van de populatie. Van de zwarte neushoorn leven er nog maar 6200 in het wild, allemaal in Afrika. Ook al is de populatie in zijn geheel langzaam aan het terugkrabbelen, het lukt nog niet om deze echt goed te laten herstellen, omdat het stropen nog altijd doorgaat. Ook is het zo dat als niet overal de hoorns worden afgezaagd het probleem zich waarschijnlijk alleen maar verplaatst. En ze groeien ook weer terug, dus het moet elk jaar opnieuw gedaan worden. Voor een handeling die al duur is en niet zonder veiligheidsrisico's is dat allemaal niet ideaal. Zeker als ook blijkt dat het sociale gedrag van de dieren erdoor verandert. In vervolgonderzoek hopen ze nu te bepalen of die verandering in gedrag ook echt van invloed is op hoe succesvol de zwarte neushoorn zich voortplant. Lees hier meer over het onderzoek: Cutting off rhino horns to prevent poaching makes them homebodies. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Dat de samenstelling van ons darmmicrobioom belangrijk is, dat weten we inmiddels. Maar hoe zit het met het microbioom van de vagina? Onderzoeker Sarah Lebeer van de Universiteit Antwerpen kijkt hier in haar werk uitgebreid naar. Zij en haar team krijgen daarvoor binnen het Isala-project - het grootste onderzoeksproject op dit gebied ter wereld - de hulp van duizenden burgers. Dat zorgde in de afgelopen tijd al voor een aantal hele interessante ontdekkingen. Je hoort er meer over in deze aflevering. Lees hier meer over het Isala-project dat afgelopen maand de (pas in het leven geroepen) European Union Prize for Citizen Science won.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Groot nieuws op een Amerikaans congres: het zou namelijk voor het eerst gelukt zijn om een synthetisch menselijk embryo te maken van stamcellen. Het gaat nu nog om een model, dat vooral voor onderzoek bedoeld is. We bespreken het nieuws met klinisch embryoloog in het Amsterdam UMC Sebastiaan Mastenbroek. Hij vertelt wat hieraan voorafging en waarom onderzoekers deze kunstmatige embryo's graag willen maken. Lees onder andere hier meer: Synthetic human embryos created in groundbreaking advance. Meer over het congres waarop het is gepresenteerd: ISSCR Annual Meeting. OVer de onderzoeksgroep die het presenteerde: Magdalena Zernicka-Goetz Group. Fotocredit Twitter (en meer prachtige afbeeldingen): The Art of the Science.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers uit de VS zeggen te hebben ontdekt hoe het kan dat vliegen die dode soortgenoten zien sneller ouder worden. Het zit hem in een specifieke reactie van de hersenen. Bij veroudering speelt natuurlijk van alles mee. Waaronder genen en leefomstandigheden. Hoewel we weten dat wat we meemaken en zien ook een rol speelt is niet bekend hoe dat precies werkt. Bij fruitvliegjes hadden dezelfde wetenschappers bijvoorbeeld al gezien dat wanneer ze andere dode fruitvliegjes zagen, ze sneller ouder werden. Ook ontdekten ze toen al dat een serotonine receptor daar een rol bij moet spelen. Inmiddels weten ze nog beter hoe het mechanisme werkt. Uit experimenten zou nu namelijk blijken dat een specifieke groep neuronen verantwoordelijk is voor het effect. Ze zagen hoe het zien van dode soortgenoten activiteit in bepaalde hersengebieden opwekte. Twee type neuronen en de serotonine receptoren die op deze neuronen zitten zijn voor deze reactie essentieel. Werden deze neuronen kunstmatig geactiveerd, dan zagen ze de veroudering ook versnellen, zonder dat in dat geval dode soortgenoten werden gezien. Hebben wij mensen dan ook nog iets aan deze ontdekking? Dat hopen de wetenschappers wel. Mogelijk is het een verouderingsmechanisme dat ook in mensen zit en dat kan worden beïnvloed. Lees hier meer over het onderzoek: How seeing corpses reduces the lifespan of flies.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Diëten waarin veel rood vlees en gefrituurd eten voorkomt worden al lange tijd gelinkt aan ziektes als kanker. In een nieuw onderzoek hebben ze uitgezocht of het effect mogelijk iets te maken heeft met DNA-schade die tijdens het bereidingsproces ontstaat in het eten zelf. Lees hier meer over het Stanford-onderzoek: Stanford researchers discover that heat-damaged DNA in food cooked at high temperatures could pose cancer risk.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wat kwam eerst: de kip of het ei? Onderzoekers die hebben gekeken naar hoe de allereerste reptielen en vogels hun jongen ter wereld brachten, denken het nu echt te weten. Al waren ze niet echt uit op het winnen van deze discussie. Uit het onderzoek, zou blijken dat de eerste reptielen, vogels en zoogdieren op aarde, waarschijnlijk geen eieren hebben gelegd, maar levende jongen ter wereld hebben gebracht. En dan zou je dus kunnen zeggen: dat ei, dat kwam later pas. Lees hier meer over het onderzoek: Which came first: the reptile or the egg? See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een maagdelijke geboorte, wordt het ook wel genoemd: wanneer een dier wordt geboren zonder dat de moeder bevrucht is door een mannetje. Dat komt onder andere voor bij sommige vogels, maar nu is het voor het eerst ook bij een krokodil gezien. Het ei waarin het babykrokodilletje zat komt van een 18-jarige Amerikaanse krokodil die verblijft in een dierentuin in Costa Rica. In haar leven heeft ze nooit samen met andere krokodillen in hetzelfde verblijf gezeten en dus werden verzorgers nogal verrast door het bezette ei. Ze belden een onderzoeker die expert is op dit gebied en hij bevestigde: het krokodilletje heeft inderdaad geen vader. Het diertje - dat volgroeid was, maar niet meer leefde - is genetisch voor meer dan 99.9 procent gelijk aan de moeder. Verrast was de onderzoeker overigens niet echt, het komt ook voor bij haaien, slangen, vogels en hagedissen. Waarschijnlijk gebeurt het ook bij krokodillen vaker, maar is het gewoon niet eerder opgevallen. Omdat het mechanisme achter deze vorm van voortplanting in verschillende diersoorten heel erg overeenkomt, vermoeden onderzoekers dat het al heel lang bestaat. Het zou zelfs kunnen stammen uit de tijd van de dino's. Het is waarschijnlijk een reactie op het drastisch afnemen van een populatie, wat ook zou verklaren waarom het in gevangenschap wordt gezien wanneer een dier alleen wordt gehouden. Lees hier meer over het onderzoek: Crocodile found to have made herself pregnant.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Naar schatting gaat het om zo'n 2000 kinderen per jaar die overlijden of ernstig letsel oplopen door het doorslikken van een knoopcelbatterij. Je vindt deze kleine batterijtjes onder andere in autosleutels of speelgoed. Onderzoekers uit Delft en Groningen hebben hard gewerkt aan een kindvriendelijke versie van deze batterij. Inmiddels is er een patent aangevraagd en zien eerste testen er goed uit. Het buiten handbereik bewaren van deze batterijen is gigantisch belangrijk, want komt er eentje vast te zitten in de slokdarm, dan blijft hij stroom produceren en kan de schade aan omliggend weefsel desastreus zijn. Om te voorkomen dat die schade ontstaat hebben wetenschappers van de RUG, het UMCG en de TU Delft samengewerkt om een batterij te ontwikkelen die stopt met stroom produceren op het moment dat hij in de slokdarm terechtkomt. In deze audio hoor je hart-longchirurg Tjark Ebels van het UMCG en onderzoeker Frans Ooms van de TU Delft. Lees hier meer over het onderzoek: TU Delft en RUG/UMCG bundelen krachten voor kindvriendelijke knoopcelbatterij.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kan ChatGPT ook een robot ontwerpen? Vroegen ze zich bij de TU Delft af. Komt het model dan ook met iets nuttigs? En tegen welke problemen en risico's lopen we aan als we de aanwijzingen opvolgen? De onderzoekers wilden niet zomaar een robot ontwerpen, maar eentje waar we ook echt wat aan hebben. Ze kozen voedselvoorziening als uitdaging en in overleg met ChatGPT kwamen ze uit op een tomatenplukrobot. Samen met een Zwitserse onderzoeker gingen ze aan de slag en volgden ze alle ontwerpbeslissingen van het model op. De input bleek vooral waardevol in de conceptuele fase, waarin ChatGPT kennis uit andere expertises haalde. Maar ook aan de bouw droeg het model bij, met tips voor de beste materialen en onderdelen. Het leverde een robotarm op die ook echt tomaten kan plukken. Nou betekent dit niet dat ChatGPT deze ontwerptaak vanaf nu helemaal op zich kan nemen, waarschuwen de onderzoekers. De output kan misleidend zijn wanneer die niet wordt gecontroleerd. AI-bots zijn ontworpen om het ‘meest waarschijnlijke’ antwoord op een vraag te genereren, en lopen dus het risico verkeerde informatie te verstrekken en vooroordelen in de robotica te creëren. Ook plagiaat en problemen met intellectueel eigendom zijn dingen om rekening mee te houden. De onderzoekers gaan door met hun onderzoek, waarbij ze onder andere gaan kijken naar de autonomie van AI's bij het ontwerpen van hun eigen lichaam. Lees hier meer over het onderzoek: ChatGPT ontwerpt zijn eerste robot samen met TU Delft onderzoekers.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onze hersengebieden zijn met elkaar verbonden via miljarden hele dunne zenuwvezels. Maar die verbindingen in kaart brengen is heel moeilijk. Ze zitten soms dicht op elkaar gepakt en kunnen in elkaar verstrikt zitten. Toch is het onderzoekers in Delft nu samen met collega's in Duitsland en de VS wel gelukt. Er wordt al gekeken naar dit soort structuren in de hersenen met – nu volgen wat moeilijke termen - dMRI en Small-angle X-ray scattering. Nu laat Miriam Menzel van de TU Delft zien dat een derde, door haar ontwikkelde techniek: scattered light imaging, het nog beter doet. Hoe dat werkt: ze schijnen vanuit verschillende hoeken licht door haardunne hersenplakjes heen en analyseren de patronen die ontstaan door het verstrooide licht. Ze maken dus geen foto van neuronen of synapsen, maar kijken hoe ze bedraad zijn. En juist dat is belangrijk om te begrijpen hoe de hersenen functioneren en wat er mis kan gaan. SLI zoals de techniek afgekort heet, heeft een hogere resolutie en is goedkoper en sneller dan de andere technieken. Metingen kunnen daarnaast worden uitgevoerd met een eenvoudige ledlamp en camera. Dat maakt het onder andere geschikt als makkelijk in te zetten draagbaar systeem. Het team is nu van plan om SLI ook toe te passen op andere soorten vezels, zoals spier- en collageenvezels, en om het weefselgebied dat kan worden bestudeerd te vergroten. Lees hier meer over het onderzoek: Nieuw licht op sterk vervlochten zenuwvezels in de hersenen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nanodeeltjes ontwikkeld door bio-ingenieurs van de Technische Universiteit Eindhoven en immunologen van het Radboudumc gaan een overreactie van het immuunsysteem eerst tegen, om het immuunsysteem vervolgens een boost te geven. Sepsis is een levensbedreigende conditie, waar alleen in Nederland al jaarlijks zo’n 3500 mensen aan overlijden. Bij sepsis taakt het immuunsysteem ontregeld door een infectie met een bacterie, schimmel of virus. Die ontregeling bestaat tegelijkertijd uit een te hevige immuunreactie, genaamd hyperinflammatie en een soort verlamming van het immuunsysteem. Bij hyperinflammatie raken weefsels beschadigd en kunnen organen uitvallen. Bij immuunparalyse raakt het immuunsysteem uitgeput en verlamd, wat ervoor kan zorgen dat het lichaam niet goed bestand is tegen een nieuwe infectie. Al jaren zoeken wetenschappers wereldwijd naar een goede therapie tegen sepsis. Wat je dan nodig hebt is dus een middel dat zowel de overreactie als de verlamming van het immuunsysteem tegen kan gaan. Geen makkelijk klusje. Maar het is onderzoekers nu wel gelukt. In een petrischaaltje met immuuncellen zagen ze hoe het een specifiek eiwit lukte om ontstekingen tegen te gaan en tegelijk immuniteit juist op te wekken. Dit eiwit hebben ze nu gecombineerd met een ander lichaamseigen eiwit, een zogenaamd fusie eiwit. Dit nieuw ontwikkelde fusie eiwit hebben ze vervolgens ingebouwd in vetdeeltjes om een nanomedicijn te vormen dat heel specifiek interacties aangaat met immuuncellen om sepsis te behandelen. In vervolgonderzoek moet de therapie ook getest worden in patiënten en met behulp van biotech-incubator BioTrip hopen de onderzoekers daarna hun onderzoek snel te kunnen vertalen naar de kliniek. Lees hier meer over het onderzoek:See omnystudio.com/listener for privacy information.