Wetenschap Vandaag | BNR

Een nieuwe studie geeft een bijzonder kijkje in de samenstelling van de vloeibare kern van Mars. Het helpt onderzoekers beter te begrijpen hoe de planeet is ontstaan en gevormd. In het onderzoek is door een groot internationaal team van wetenschappers voor het eerst vastgelegd hoe geluidsgolven door de kern van Mars bewegen. Een analyse van deze seismische golven die werden vastgelegd door NASA’s Marslander InSight en die ontstonden door een beving en een meteorietinslag, laat zien dat de vloeibare kern van Mars dichter en kleiner is dan eerder werd gedacht. 1780 tot 1810 kilometer om precies te zijn. Ook konden ze aantonen dat de samenstelling van de kern een ijzerlegering bevat met een fors aandeel zwavel en zuurstof. De ontdekking was een combinatie van wachten op de juiste data, een beetje geluk en tientallen jaren hard werk door onderzoekers uit verschillende disciplines. De resultaten helpen bij het begrijpen van hoe het ontstaan van Mars verschilt van het ontstaan van de aarde. Nieuwe theorieën over de condities waarin de planeet moet zijn ontstaan kunnen nu naast de eigenschappen van de kern worden gelegd om te kijken of ze kloppen. Lees meer: Scientists detect seismic waves traveling through Martian core for the first time. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als we het hebben over ons leeftijd, dan gaat het meestal om onze leeftijd in het aantal gevierde verjaardagen. Maar leefstijl en gezondheid kunnen ervoor zorgen dat een jong iemand een biologisch gezien ouder lichaam heeft en andersom. Deze biologische leeftijd wordt bepaald door naar markers in ons DNA te kijken, die iets zeggen over, nou ja, de aftakeling van ons lichaam. Nu suggereert nieuw onderzoek dat stress hier een negatieve invloed op heeft, maar dat dit deels ook weer terug te draaien is. In het onderzoek is gekeken naar het DNA van mensen die drie verschillende stressvolle ervaringen meemaakten. Ze zagen dat de biologische leeftijd van een kleine groep patiënten omhoogschoot na een acute heupoperatie, maar dat deze na een week weer herstelde. Ze zagen de biologische leeftijd van vrouwelijke patiënten die in het ziekenhuis belandden met ernstige covid-klachten nadat ze naar huis mochten weer netjes terugzakken, maar dit zagen ze bij mannen die om dezelfde reden waren opgenomen niet meteen gebeuren. Ook werd het DNA van meer dan 200 zwangere vrouwen onderzocht. Tijdens de zwangerschap nam de biologische leeftijd toe, maar zes weken na de bevalling was deze gemiddeld weer teruggezakt naar wat het voor aan het begin van de zwangerschap was. De resultaten sluiten aan bij eerdere onderzoeken, waarin onder andere werd aangetoond dat grijze haren in sommige gevallen weer hun kleur terug kunnen krijgen, nadat iemand herstelt van een impactvolle gebeurtenis als een scheiding. Ondanks dat enig herstel dus mogelijk is, waarschuwen onderzoekers die niet meewerkten aan deze studie dat de overall trend er niet door verandert. Toch hopen de onderzoekers van dit onderzoek dat het een opening geeft voor een mogelijke behandeling die de biologische leeftijd een extra duwtje omlaag kan geven. Lees hier meer over het onderzoek: Stress makes us age faster but the effects can be reversed.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is een vreselijke ziekte: leukemie, of ook wel bloedkanker. Eentje die in verschillende vormen voorkomt, waardoor ook de overlevingskansen sterk verschillen. Sommige vormen zijn zeldzaam, zoals acute lymfatische leukemie. De diagnose voor deze vorm van de ziekte wordt in Nederland jaarlijks bij ongeveer 250 mensen gesteld en vaker bij kinderen dan bij volwassenen. Ook baby's kunnen deze ziekte hebben en voor hen hebben onderzoekers van het Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie nueen belangrijk internationaal onderzoek afgerond. We spreken onderzoeker Inge van der Sluis over een behandeling met een bestaand medicijn dat deze groep kwetsbare patiëntjes een veel grotere kans op genezing en herstel geeft. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Na nieuws van eerder deze maand dat het oppervlaktewater warmer is dan ooit, laat onderzoek nu ook zien dat 89 procent van de warmte die wordt vastgehouden in ons klimaatsysteem in de oceaan zit. Met NIOZ-onderzoeker Femke de Jong bespreken we wat dit voor consequenties heeft en wat de link is met haar eigen onderzoek naar oceaancirculatie. Lees hier meer over de warmterecords die de laatste tijd zijn gebroken en de warmteopslag in het klimaatsysteem: Recent, rapid ocean warming ahead of El Niño alarms scientists. Meer over het besproken onderzoek vind je hier: Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Asociale mannetjes chimpansees eindigen hoger op de sociale ladder en krijgen meer nageslacht. Maar als deze persoonlijkheidstrek voor zoveel succes zorgt, waarom zijn alle mannetjes apen dan niet zo? Uit onderzoek naar een groep chimpansees in het Gombe National Park in Tanzania blijkt dat er flink wat persoonlijkheidsverschillen onder de mannetjes bestaan. Nu blijkt dat dominant en asociaal gedrag loont, levert dat een evolutionaire puzzel op. In een ander onderzoek is gekeken naar het maken van weloverwogen berekende keuzes. Iets wat alleen mensen doen toch? Of toch niet? Makaken laten in een experiment zien dat ze (weer eens) veel intelligenter zijn dan we dachten. Lees hier meer over het onderzoek over brutale apen: If it pays to be a jerk, why isn’t everyone that way? En hier meer over de slimme makaken: Monkeys are smarter than we thought. Met veel meer info over het experiment in de paper: Computational complexity drives sustained deliberation. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers denken het mechanisme achter het grijs worden van haren te hebben ontdekt. De kennis zou volgens hun de basis kunnen zijn voor een behandeling die het proces terugdraait. Niet iedereen krijgt grijze haren van het krijgen van grijze haren. Daarbij speelt ook cultuur en tijdsgeest een rol. Toch zijn er wereldwijd nog genoeg mensen die zo snel mogelijk met verf aan de slag gaan als hun eigen haarkleur langzaam plaatsmaakt voor grijstinten. In nieuw onderzoek is bij muizen onderzocht wat er nou eigenlijk op celniveau gebeurt, als haren grijs worden. De resultaten suggereren dat stamcellen, die in jongere jaren kunnen bewegen tussen verschillende compartimenten van haarzakjes, klem komen te zitten als haar ouder wordt. Dat zorgt ervoor dat ze niet de juiste signaaltjes meer krijgen om te volgroeien en de eiwitten die nodig zijn om pigment te maken niet meer worden aangemaakt. Ondanks dat het type stamcel dat hier is bestudeerd ook in mensen voorkomt, namelijk melanocyten: de cellen die het pigment in het haar en de huid maken en opslaan, is dit dus nog niet in mensen onderzocht. Toch hopen de onderzoekers met deze kennis een behandeling te kunnen ontwikkelen waarbij de vastgeraakte stamcellen weer losgemaakt kunnen worden. Maar misschien zou het nog beter zijn als de grey hair don't care-movement die tijdens de kapperloze covid lockdowns een extra boost kreeg lekker wordt doorgezet. Want onze angst voor zichtbaar ouder worden is uiteindelijk een groter probleem, dan een paar grijze haren. Als je het mij vraagt. Lees hier meer over het onderzoek: Scientists may have discovered why hair turns grey.See omnystudio.com/listener for privacy information.

MRI-afbeeldingen van de hersenen zijn dankzij een internationaal team onderzoekers en een combinatie van technieken nu 64 miljoen keer scherper dan voorheen. Dit hebben ze aangetoond door het scherpste beeld ooit vast te leggen van een volledig muizenbrein. Chantal Tax, onderzoeker in het UMC Utrecht, volgt het onderzoek met interesse. Alleen al vanwege de gedetailleerde dataset die het op heeft geleverd. Zelf kijkt ze onder andere naar axonen: de connecties tussen verschillende hersengebieden die informatie van de ene naar de andere plek transporteren. Ook daar kan met zo'n nieuwe techniek veel beter naar gekeken worden. De verwachting is dat de nieuwe techniek onder andere veel kan betekenen voor onderzoek naar veroudering en ziektes als Alzheimer. Zelfs als het alleen om afbeeldingen van de hersenen van muizen gaat. Lees hier meer over het onderzoek: Brain Images Just Got 64 Million Times Sharper. Meer over het werk van Chantal Tax vind je onder andere hier: Blogs van Chantal Tax.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tandwalvissen, zoals dolfijnen, orka's en potvissen, gebruiken geluid voor zowel communicatie als het vangen van eten. Ze kunnen wel 2000 meter diep duiken en eten meer vis dan alle vissers ter wereld bij elkaar vangen. Als ze op jacht zijn naar eten in diepe donkere wateren, gebruiken ze korte, krachtige, ultrasonische echolocatie klikjes. Die produceren ze tot wel 700 keer per seconde om prooi te vinden, volgen en vangen. Maar voor geluid heb je vibratie nodig. En voor vibratie lucht. Hoe doe je dat als je diep in de oceanen rondzwemt onder hele hoge druk? Uit nieuw onderzoek blijkt dat deze dieren een speciale geluidsbron in hun neus hebben ontwikkeld, waarmee ze - net als wij mensen met onze stem - verschillende geluidregisters kunnen produceren. Voor het vangen van eten in de diepte gebruiken ze hun bromstem, of kraakstem. In het Engels vocal fry. Een register dat ook vaak wordt ingezet door Kim Kardashian, Katy Perry en Scarlett Johannsen. Voor deze stem is weinig lucht nodig en dat maakt hem erg geschikt in omstandigheden waarin longen dichtklappen en lucht schaars is. De positionering van het geluidssysteem in de neus zorgt ervoor dat de dieren 5 keer meer luchtdruk kunnen gebruiken dan een professionele trompetspeler. En daarmee produceren ze het hardste geluid uit het hele dierenrijk. Een geluid dat dus - als ze op zoek zijn naar eten in de diepte - in de neus wordt gemaakt en door de schedel heen het water in wordt gestuurd. Lees hier meer: Toothed whales catch food in the deep using vocal fry. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ribkwallen zijn wonderlijke doorzichtige zeedieren die al 600 miljoen jaar in onze oceanen rondzwemmen. Hun acht lange dunne kamachtige ribben kunnen oplichten in prachtige kleuren. Wat ze ook hebben? Een bizar zenuwstelsel, dat nu voor het eerst goed in beeld is gebracht. Ons eigen zenuwstelsel bestaat uit individuele cellen, die met elkaar communiceren via synapsen: contactpunten waar signaaltjes van de ene cel naar de andere cel kunnen gaan. Het idee was lang dat er maar één ontwerp is ontstaan in de evolutie, dat de blauwdruk is geweest voor de zenuwstelsels van alle dieren die nu leven. Behalve dan, de ribkwal. Dat het dier hierin afwijkt was al wel bekend, maar het bestuderen van het zenuwstelsel van deze kleine kwetsbare zeedieren bleek simpelweg te moeilijk. Met behulp van een 3D elektronenmicroscoop is het onderzoekers nu wel gelukt om het in beeld te brengen bij een één dag oude Amerikaanse ribkwal. Ribkwallen hebben een zenuwstelsel dat niet betstaat uit allemaal losse neuronen, maar uit samengesmolten netwerken van neuronen. Mogelijk, maar nog niet zeker, is dit bewijs dat er meer dan één blauwdruk bestaat voor zenuwstelsels. Maar meer onderzoek is zeker nodig. Alleen al omdat nog amper bekend is hoe signaaltjes in zo'n netwerk zonder synapsen kunnen worden verstuurd. Lees hier meer: Discovery challenges our understanding of nervous systems and their evolution. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Al tien jaar houdt hoogleraar natuurkunde en Nikhef-onderzoeker Auke Pieter Colijn zich bezig met de zoektocht naar donkere materie. Maar hoe onderzoek je zoiets? En hebben ze nou al een keer iets gevonden? Vrijdag 21 april vindt de oratie van Colijn plaats bij de Universiteit van Amsterdam. Die is hier te volgen: Boodschappers uit de Oersoep. Ook leuk om te lezen: 10 jaar Higgs: interview met Auke-Pieter Colijn.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Dit weekend vindt in Utrecht de Dag van de Filosofie plaats. We krijgen alvast een voorproefje van filosoof Roos Slegers van de universiteit van Tilburg. Ze neemt ons mee in een wereld vol verlangen en verliefdheid. We duiken in de verhalen van schrijvers Proust en Stendhal, die beiden nogal cynisch waren over de liefde. Eigenlijk zien we in een ander wat we willen zien en gebruiken we verliefdheid om verveling te verdrijven, was het idee. Natuurlijk leven we nu in een andere tijd, maar Slegers ziet zeker overeenkomsten. Lees hier meer over De Utrechtse Dag van de Filosofie.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wat gebeurt er precies in het brein als we betekenis geven aan complexe zinnen? Daar hopen onderzoekers al heel lang het antwoord op te vinden, zodat mensen die problemen hebben met lezen, zoals bij dyslexie, mogelijk beter geholpen kunnen worden. Om deze vraag te beantwoorden hebben ze epilepsiepatiënten die al ingepland stonden voor een operatie waarbij elektroden op de hersenen worden geplaatst, gevraagd om hele zinnen, rijtjes met losse woorden en zinnen met onzinwoorden te lezen. Vervolgens keken ze wat ze aan activiteit in de hersenen konden zien. Bij het lezen van normale zinnen zagen ze twee netwerken actief worden. In één netwerk gingen er seintjes van de voorhoofdskwab naar de slaabkwab. Deze activiteit zagen ze toenemen naarmate iemand verder in de zin kwam en de complexiteit van het bepalen van de betekenis toenam. In een ander netwerk zagen ze seintjes van een ander deel van de slaabkwab naar een gebied in de voorhoofdskwab gaan. Dit moet helpen de context van de zin te gebruiken om sneller het volgende woord in de zin te begrijpen. Al deze processen gaan ongelooflijk snel. En alles wat we er over leren kan belangrijk zijn. Deze onderzoekers hopen met hun werk uiteindelijk vooral mensen met leesproblemen, als dyslexie, beter te kunnen helpen. Lees hier meer over het onderzoek: Two brain networks are activated while reading, study finds.See omnystudio.com/listener for privacy information.

April is in Nederland en Vlaanderen elk jaar de Maand van de Filosofie. Ook dit jaar maken we daarom een uitstapje naar de grote vragen des levens. Met vandaag: hoe vind je houvast in een wereld vol oneindige keuzes en mogelijkheden? Filosoof en universitair docent aan de Universiteit Utrecht Simon Gusman neemt ons mee in de wereld van Sartre, existentialisme, avonturenfilms en keuzes maken. Van zijn hand verschenen een aantal boeken, waaronder Diep van buiten: De mens volgens Sartre, over het denken van Jean-Paul Sartre en Avonturen bestaan niet, over onze drang naar avontuur. Lees hier meer over De Utrechtse dag van de filosofie en De maand van filosofie. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is een droom van veel onderzoekers: het maken van een werkende synthetische cel. Makkelijk is dat absoluut niet, maar er worden de laatste tijd belangrijke stappen in de goede richting gezet. Ook hier in Nederland. Gijsje Koenderink, hoogleraar Bionanoscience aan de TU Delft, is één van de onderzoekers die werkt aan een belangrijk onderdeel van zo'n nagebouwde cel: het cytoskelet. Ze vertelt meer over haar onderzoek waarin ze onder andere kijkt hoe cellen omgaan met mechanische krachten. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers van Washington State University zijn een gen op het spoor dat weleens de perfecte schakelaar zou kunnen zijn voor een nieuwe veilige mannenpil. Het ontdekte gen - Arrdc5 – is alleen te vinden in het testisweefsel van mannen. Wanneer uitgeschakeld zorgt het - dus alleen bij mannen - voor onvruchtbaarheid. Waarbij het invloed heeft op aantal spermacellen, hun vorm en beweging. De spermacellen worden dus nog wel geproduceerd, ze kunnen alleen niet meer een eitje bevruchten. De onderzoekers vermoeden dat het eiwit dat door dit gen wordt geproduceerd essentieel is voor goed werkende spermacellen. De volgende stap: een middel ontwikkelen dat deze eiwitten kan beïnvloeden. Hormonen zijn daarbij niet nodig. En niet gevreesd, mannen: het is een omkeerbaar proces. Je stopt namelijk niet het productieproces, je saboteert alleen een stapje onderweg en dat zou na het stoppen met de behandeling gewoon weer opgelost moeten zijn. Omdat het gen bij vrijwel alle zoogdieren wordt gevonden, zou het voorbehoedsmiddel voor mens en dier geschikt moeten zijn. Misschien zou het zelfs castratie van vee kunnen vervangen in sommige gevallen en bijvoorbeeld kunnen helpen bij het onder controle houden van wild populaties. Maar eerst ligt de focus bij het ontwikkelen van een pil die ook mannen meer controle en verantwoordelijk moet geven rondom (deze kant van) veilige seks. Volgens de VN is nog altijd meer dan de helft van zwangerschappen ongewenst. Er is nog een wereld te winnen. Lees hier meer over het onderzoek: New genetic target for male contraception identified.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Waarom is een monogame relatie eigenlijk nog steeds de norm? En wat speelt er allemaal mee bij het kiezen van een andere vorm? Dat wordt vanavond tijdens Studium Generale in Utrecht besproken met meerdere onderzoekers. Psycholoog Tila Pronk van de Universiteit van Tilburg vertelt alvast meer over haar onderzoek naar vreemdgaan en legt uit dat het wat sommige dingen betreft helemaal niet uitmaakt wat de relatievorm is. De avond is uitverkocht, maar via livestream te volgen of terug te kijken: Is de mens wel gemaakt voor monogamie? Deze kwam ook ter sprake: Polyamorous relationships can have as many benefits as monogamous ones, shows research. Ook interessant om terug te kijken: Polyamorie: De slaapkamer is politiek. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De invasieve hazewindmier - in het Engels yellow crazy ant genoemd, waarschijnlijk vanwege de hysterische bewegingen die ze maken als je ze verstoort - heeft onderzoekers wereldwijd verbaasd. Niet vanwege die wilde bewegingen, maar vanwege hun genen. De mannetjes van deze mier blijken namelijk twee verschillende DNA-sets in zich te dragen. Alsof ze uit twee soorten bestaan. Zo'n dubbelsoort komt weleens vaker voor bij andere dieren, maar dan gaat het meestal om een foutje. Bij deze mier was dat misschien ooit zo, maar inmiddels is het een essentieel onderdeel van hun bestaan. De ontdekking lost een raadsel op waar al 15 jaar naar gekeken wordt. Gebruikelijk planten mieren zich voort door bevruchting van eitjes door mannetjes, of door aseksuele reproductie, waarbij slechts één ouder betrokken is: de koningin. Vrouwtjes mieren worden meestal geboren uit bevruchte eitjes, mannetjes uit de onbevruchte variant. Maar in 2007 ontdekten onderzoekers dat mannetjes van de yellow crazy ant gemixte genen hadden, alsof ze wél door twee ouders waren gemaakt. Zes jaar later werd ontdekt dat alle koninginnen uit een kolonie uit dezelfde genetische lijn kwamen, maar de vrouwelijke werkmieren in de kolonie uit een hele andere lijn. Bij de mannen zagen ze dat sommige mannetjes verwant waren aan de koningin en sommige aan de werkers. Dat zou logisch zijn als er twee soorten mannetjes in de kolonie zaten, maar dat zagen ze niet. Zelfs toen ze cellen van de mannetjes bestudeerden vonden ze per cel gewoon één genenpakket. Maar.... vergeleken ze verschillende cellen IN dezelfde mier met elkaar, dan vonden ze ineens ook cellen met een ander, tweede genoom. Dit verhaal stopt hier niet, maar het vervolg is een tikkie ingewikkeld. Dat deze mannenmieren dit op deze manier hebben is uniek in de biologie. Daar zijn de meeste onderzoekers het over eens. Daarnaast roept het vooral ontzettend veel nieuwe vragen op. Wie er nog wat dieper in wil duiken vindt linkjes naar artikelen online bij de audio, onder in de tekst. Lees meer over het onderzoek: Crazy ants’ strange genomes are a biological first. Of hier: These Male Ants Have Two Separate Sets of DNA. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ondanks dat ze een winterslaap van meer dan een half jaar houden in koude temperaturen, blijven bruine beren uitzonderlijk gezond. Mensen kunnen al bij korte periodes van te weinig beweging, bijvoorbeeld wanneer je een tijdje in bed moet blijven vanwege een ziekte of breuk, last krijgen van bloedpropjes. Komen die op de verkeerde plek in het lichaam vast te zitten, dan kunnen ze levensgevaarlijk zijn. Beren hebben, ondanks lange periodes zonder beweging, geen last van bloedpropjes. In een nieuw onderzoek hebben wetenschappers uitgezocht wat ervoor zorgt dat de vorming van propjes wordt tegengegaan. Daarvoor moesten wel bloedmonsters worden verzameld van 13 Zweedse bruine beren in winterslaap. Ook werden dezelfde beren in de zomer, wanneer ze actief waren, één keer verdoofd, zodat ook dan een bloedmonster genomen kon worden. Daarna was het tijd voor een rits bloedtesten. Ze zagen dat de hoeveelheden van zeker 150 eiwitten erg verschillend waren als ze het bloed uit de winter vergeleken met het bloed uit de zomer. Die resultaten legden ze naast de stofjes die voor propvorming zorgen en zo zagen ze dat vooral één van de eiwitten - HSP47 - in de winterslaapperiode in veel minder hoge mate in het bloed van de beren terug te vinden was. In actieve beren helpt dit eiwit bij het stollen van wondjes, maar lig je veilig in je winterhol, dan heb je dat niet echt nodig. Om te kijken of dit mechanisme ook in mensen zit, verzamelden de onderzoekers ook bloedmonsters van een groep mensen voor en na een NASA-ruimtevluchtsimulatie van een maand. Bij deze mensen zagen ze ook een daling in de hoeveelheid HSP47. Iets vergelijkbaars zagen ze bij chronisch immobiele mensen. Het lijkt alsof het lichaam even tijd nodig heeft om dit mechanisme aan te zetten. Maar wellicht kunnen we het in de toekomst bij mensen die korte tijd niet kunnen bewegen een handje helpen. Met dank aan de beren. Lees hier meer: How Bears Hibernate without Getting Blood Clots. Of hier: Now we know why hibernating bears don't get blood clots.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Feromonen zijn moleculen die boodschappen overbrengen tussen individuele organismen. Die boodschap kan bijvoorbeeld zijn: hoi hoi, ik zoek een partner. Soms wordt een synthetische variant van deze stofjes ingezet tussen gewassen om insecten voor de gek te houden. Alleen de productie ervan is duur en de bijproducten zijn niet altijd even milieuvriendelijk. En dus dachten onderzoekers: misschien is het wel mogelijk om die stofjes te laten maken door planten. Nou kun je planten zo aanpassen dat ze meer van iets gaan produceren. Of je kunt het anders aanpakken. In dit geval namen ze tabaksplanten en pasten ze die zo aan dat ze - met niet meer dan een beetje water en zonlicht - motten-seksferomonen fabriekjes werden. De planten produceerden dus stofjes die ze van nature niet maken en die in plaats van pesticiden gebruikt kunnen worden tussen gewassen. Eerder werd dezelfde plantensoort al gebruikt om onder andere ebola-antilichamen te produceren. Deze truc luistert wel nogal nauw: een plant die al z'n energie gebruikt voor het produceren van zulke stofjes, houdt misschien niet meer genoeg energie over om zelf te groeien. Daarom gebruikten ze ook een techniek waarmee de expressie van elk gebruikt motten-gen apart gereguleerd kon worden. Het lukte ze zelfs om zo de feromonen-mix steeds iets bij te stellen, zodat verschillende mottensoorten geïmiteerd konden worden. Zonder dat de plantengroei negatief werd beïnvloed. De onderzoekers stellen zich een toekomst voor waarin hele kassen vol met planten staan die op deze manier een grote variatie aan stofjes produceren. Het zou volgens hun goedkoper en duurzamer zijn dan de synthetische chemische variant. Lees hier meer over het onderzoek: Engineered plants produce sex perfume to trick pests and replace pesticides.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Op de campus van de Universiteit Utrecht opent een indrukwekkend nieuw microscopie-centrum. We mochten alvast even een kijkje nemen tussen alle high tech. Faciliteitsmanager Chris Schneijdenberg vertelt meer over de bijzondere dingen die gemeten kunnen worden met de verschillende elektronenmicroscopen, wat het paradepaardje van het centrum wordt en waarom in de bodem onder de meest geavanceerde microscopen niet alleen een dikke laag beton, maar ook heel veel lucht zit. Meer lezen over het nieuwe centrum kan hier: Elektronenmicroscopie Centrum. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Afrikaanse zandhoenders - ze zien er een beetje uit als een zandkleurige duif met exotische patronen - hebben een slim trucje om water te verplaatsen van de ene naar de andere plek. Onderzoekers ontdekten dit toen ze ongelooflijk ver inzoomden op de veren van de vogel. Met het trucje lukt het mannetjes zandhoenders om zo'n 15 procent van hun eigen lichaamsgewicht aan water te verplaatsen naar hun jongen, terwijl ze bijna 65 kilometer per uur vliegen, een half uur lang. Het zit hem allemaal in het ontwerp van de borstveren, die de mannetjes in het water laten zakken om het water op te nemen. Zo'n 50 jaar geleden werden de speciale veren al ontdekt, maar hoe ze precies water vasthouden, dat kon nu pas aangetoond worden dankzij hoge resolutie microscopen. De veren hebben allemaal gespecialiseerde vertakkingen, kamertjes en buisjes die vloeistof perfect vasthouden. De onderzoekers denken dat de structuur - nu ze dit tot op de kleinste details in kaart hebben gebracht - een inspiratie kan zijn voor het gecontroleerd vangen, vasthouden en loslaten van vloeistof. Bijvoorbeeld bij het vangen van water uit de lucht, met een soort verennetten. Ook denken ze aan een nieuw soort waterzakken en -flessen, waarin een op de zandhoen gebaseerde verenstructuur zou kunnen zorgen dat het water niet klotst als je het met je meedraagt. Zelfs betere medische samples nemen, denk aan de covid neus swabs, moeten met dit ontwerp mogelijk worden volgens de onderzoekers. Oja, en goed om nog even te vermelden: de veren die zijn onderzocht kwamen van een mannetje uit de collectie van het Harvard University Museum of Comparative Zoology. De wilde zandhoenders hebben ze voor dit onderzoek niet lastiggevallen. Lees hier meer over het onderzoek: How an African bird might inspire a better water bottle.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een chirurgische robot die niet alleen kan zien waar tumorweefsel zit, maar het ook kan 'voelen': dat is waar onderzoekers in Leiden aan gaan werken de komende tijd. In deze audio hoor je onderzoeker Fijs van Leeuwen van het Leids Universitair Medisch Centrum. Hij vertelt hoe robotische ingrepen nu gaan en wat ze daaraan hopen te verbeteren. Ook legt hij uit dat het voelen van het instrument dat ze ontwikkelen in dit geval iets anders is dan knijpen in weefsel om te bepalen of het hard of zacht is. Lees hier meer over het onderzoek: Subsidie voor medische technologie die chirurgische robot tumorweefsel kan laten ‘voelen’. Meer werk van de onderzoeksgroep vind je hier: Interventional Molecular Imaging Laboratory.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het vermoeden was er al wel, maar niet eerder werd het op deze manier aangetoond: ook duizenden jaren geleden werd er in Europa drugs gebruikt. Eerdere onderzoeken gebruikten indirect bewijs als resten van bepaalde planten om dit aan te tonen. Die vondsten suggereerden al dat geestverruimende middelen al gigantisch lang door mensen worden gebruikt. Maar nu denken onderzoekers in oeroude haren voor het eerst direct bewijs te hebben gevonden. Plukjes ervan werden gevonden in houten doosjes verstopt in een apart afgesloten ruimte in een grot op Menorca die 3600 jaar geleden voor het eerst door mensen werd bewoond. Alleen van sommigen individuen van de ongeveer 210 mensen die er moeten hebben geleefd werden deze plukjes haar op deze manier bewaard. Mogelijk als onderdeel van rituele ceremonies. De onderzoekers gebruikten een heleboel moderne techniek om de 3000 jaar oude haren te analyseren, met als doel onder andere: het vinden van specifieke stofjes die wijzen op het gebruik van drugsplanten. Ze vonden in drie samples inderdaad meerdere alkaloïden - organische plantenstofjes - die van nature voorkomen in dat soort planten. Het suggereert volgens de onderzoekers dat deze planten - waaronder doornappel, alruin en bilzekruid - als geestverruimende middelen zijn genuttigd door deze bewoners van de grot, die mogelijk een belangrijke spirituele functie in de gemeenschap hadden. Lees hier meer over het onderzoek: Archaeology: Evidence of drug use during Bronze Age ceremonies.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De substantie waarin cellen worden gekweekt in het lab - eentje die wereldwijd door onderzoekers wordt gebruikt - is verre van ideaal. Gelukkig denken Nederlandse onderzoekers een goed alternatief te hebben gevonden. In deze audio hoor je Paul Kouwer, moleculair chemicus aan de Radboud Universiteit. Hij vertelt meer over de nadelen van de huidige gel en de verbeteringen die hopelijk mogelijk worden met de nieuwe gel waar ze al een tijdje met het hele team aan werken. Hier lees je meer over het onderzoek: Cellen kweken op synthetische PIC-gel kan miljoenen muizen schelen. Hier meer over de competitie: Dit zijn de teams van de Proefdiervrij Venture Challenge 2023.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er lopen zo'n 4 quadriljoen mieren op aarde rond. Dat is een 4 met 15 nullen erachter! Je vindt ze overal ter wereld - behalve op Antarctica - en er zijn zo'n 14.000 verschillende soorten. Ze leven diep onder de grond en hoog in bomen, in allerlei verschillende omstandigheden. Maar hoe mieren zich zo succesvol over onze planeet hebben verspreid, dat wisten we nog niet goed. Onderzoekers hebben nu fossielen, DNA-samples en leefomgevingsdata gecombineerd om uit te zoeken hoe mieren - en bloeiende planten – samen geëvolueerd zijn in de laatste 60 miljoen jaar. Het was namelijk al bekend dat ze zo'n beetje tegelijk - 140 miljoen jaar geleden – zijn ontstaan. Kwamen er meer bloeiende planten, dan kwamen er meer mieren en dus was het logisch om eens goed te kijken hoe hun evolutionaire paden precies gelinkt zijn. Wat ze zagen was onder andere dit: 60 miljoen jaar geleden, toen planten in bossen evolueerde om meer waterdamp vrij te laten, werden die bossen en de bodem een stuk vochtiger. In reactie daarop zochten de mieren (maar ook andere bodemdieren) het hogerop. Ze verplaatsen hun bezigheden naar de bomen. Sommige planten begonnen zich vanuit de bossen verder over de planeet te verspreiden, naar drogere gebieden. En de mieren, die volgden, laten de onderzoekers zien. Mogelijk hielpen de planten ze daar een beetje bij, door eten te laten groeien waar de mieren blij van werden. Want de mieren hielpen op hun beurt weer bij het verspreiden van zaadjes, waardoor het een win-win emigratie werd. Het laat nog maar eens zien hoe alles in de natuur met elkaar samenhangt en het is wederom een waarschuwing: als het klimaat verandert en dat een effect op planten heeft, dan heeft dat meteen ook gevolgen voor de dieren die met ze meeleven. Lees hier meer over het onderzoek: Ants took over the world by following flowering plants out of prehistoric forests. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wereldwijd krijgt één op de zes mensen te maken met onvruchtbaarheid. In Australië - waar dit onderzoek is uitgevoerd - wordt één op de tweeëntwintig kinderen geboren via IVF. Dat is een hoop, maar heel veel pogingen om op deze manier zwanger te raken lukken niet. Hoe dat kan, daar wordt heel veel onderzoek naar gedaan. Makkelijk is dat niet, want iedere situatie en ieder lichaam is anders. Gelukkig maken nieuwe technieken het mogelijk om steeds verder in te zoomen op de biologie van zaadcellen en eicellen. Snappen we waarom sommigen niet tot een succesvolle bevruchting komen, dan kunnen we beter selecteren, met meer kans op succes. Nou hebben onderzoekers een apparaatje gemaakt, een microfluidic sperm selection device dat op een andere manier ook bijdraagt aan een betere selectie. Bestaande selectiemethoden voor zaadcellen kunnen zorgen voor DNA-schade aan de cellen of zelfs celdood. Worden deze geselecteerde cellen gebruikt, dan snap je dat de kans op een gezonde zwangerschap kleiner wordt. Dit nieuwe 3D-geprinte selectiesysteem bootst beter dan de alternatieven de zwemroute door het voortplantingskanaal van de vrouw na. Volgens de onderzoekers zorgt hun techniek voor 85 procent intacter DNA-materiaal en 90 procent minder celdood. Ook zouden zaadcellen die met deze methode zijn geselecteerd beter herstellen van het bevriezingsproces. Klinkt als behoorlijk goed nieuws voor een behandeling waarbij elke kleine verbetering enorm veel kan betekenen voor de mensen die hem moeten ondergaan. Lees hier meer over het onderzoek: New technology to select healthier sperm for IVF success. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Niet lang meer en dan weten we welk beestje het Insect van het Jaar 2023 wordt. Er kan nog gestemd worden en dus nemen we met Jan Wieringa van Naturalis nog één keer uitgebreid de bijzondere genomineerden door. Stemmen kan tot vrijdagmiddag 14:00 uur op deze site: Insect van het Jaar 2023See omnystudio.com/listener for privacy information.

We weten dankzij onderzoek al een tijdje dat ons geheugen op de lange termijn nogal wankel is. Maar nu blijkt ons kortetermijngeheugen ook nog eens een stuk onbetrouwbaarder dan gedacht. In deze audio hoor je cognitief psycholoog Marte Otten van de Universiteit van Amsterdam. Lees hier meer over het onderzoek: Seeing Ɔ, remembering C: Illusions in short-term memory.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In onze zoektocht naar de liefde kijken we steeds meer naar persoonlijkheid en steeds minder naar iemands financiële situatie. Tenminste: in welvarende landen dan. Onderzoekers bestudeerden contactadvertenties die tussen 1950 en 1995 in kranten werden geplaatst in Canada, de VS, Frankrijk en India. Ze analyseerden de woordkeuze en kwamen uit op vier thema's die het meest voorbijkwamen: persoonlijkheid, financiële situatie, uiterlijk en smaak. Ze zagen dat persoonlijkheid in die periode een steeds grotere rol ging spelen en financiële situatie een steeds kleinere, met name na de jaren zestig. Behalve in India. Daar werd iemands financiële situatie na de jaren 70 juist steeds belangrijker, terwijl wensen rondom persoonlijkheid gelijk bleven. En die trend was sterker te zien in advertenties geplaatst door vrouwen dan advertenties die door mannen werden geschreven. Deze trend past volgens de onderzoekers keurig binnen de hierarchy of needs theorie, die stelt dat materialistische behoeftes eerst vervult moeten worden, voordat immateriële behoeftes belangrijk worden. In India waren die eerste behoeftes waarschijnlijk nog niet voldoende vervult. Is dat op een later moment wel het geval, dan verwachten de onderzoekers dat ook in India persoonlijkheid bovenaan komt te staan op het wensenlijstje. Lees hier meer over het onderzoek: Personal finances increasingly play second fiddle to personality, finds lonely hearts ad study. See omnystudio.com/listener for privacy information.

In sommige omstandigheden kunnen diersoorten gigantisch groot worden, of juist piepklein. Dit soort dwerggroei en gigantisme zie je vooral veel op eilanden. Maar wat zorgt er precies voor die aanpassingen? Bioloog Jesse Hennekam, van de Universiteit Maastricht en Naturalis deed onderzoek naar de kaken van uitgestorven enorme slaapmuizen om daarachter te komen. Wat ze ontdekten had hij niet verwacht. Leuk filmpje over het onderzoek: Hoe kleine (slaap)muizen groot worden. De paper: Feeding biomechanics reveals niche differentiation related to insular gigantism. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Veel mensen houden na een beroerte last van motorische problemen. Iets wat bij een behoorlijk grote groep patiënten niet volledig verholpen kan worden met fysiotherapie. Onderzoekers van het UMC Utrecht gaan nu kijken of een behandeling met hersenstimulatie deze mensen kan helpen beter te herstellen. In deze audio hoor je neurobioloog Rick Dijkhuizen en technisch geneeskundige Jord Vink van het UMC Utrecht. Lees hier meer: Hersenstimulatie voor beter herstel na beroerte. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het gaat gigantisch slecht met de Europese palingpopulatie. De EU heeft dan ook de import en export van de dieren verboden, maar dat heeft gezorgd voor het ontstaan van een heuse palingmaffia. Een lucratieve illegale palinghandel waarin miljarden rond zouden gaan. Juni vorig jaar werden nog 49 mensen gearresteerd omdat ze onderdeel waren van een smokkelnetwerk dat palingen in koffers probeerde te verplaatsen. Nu hebben onderzoekers uit Engeland DNA-testen uitgevoerd om te bepalen of voedsel met daarin paling dat wordt verkocht in Azië, Noord-Amerika en Europa als legaal, ook echt legaal is. Helaas was dit niet altijd het geval. 114 samples werden geanalyseerd en daar zaten zowel bedreigde Europese, als bedreigde Amerikaanse en Japanse soorten tussen. Van de unagi die ze bestudeerden - een veelgebruikt ingrediënt in de Japanse keuken - ging het in 40 procent van de samples om bedreigde Europese zoetwaterpaling. Palingen leggen grote afstanden af om te paaien in de oceaan. De jonge dieren die daar worden geboren maken vervolgens de hele reis terug naar Europese rivieren. Omdat je dit niet makkelijk na kunt bootsen, kun je palingen niet goed kweken in gevangenschap. En dus worden jonge palingen illegaal gevangen in Europa, om ze vervolgens in Oost-Azië op te laten groeien op vissenkwekerijen. Een probleem - weten we dankzij dit DNA-onderzoek - dat nog groter is dan al werd gedacht. Lees hier meer: DNA testing finds endangered eels on the menuSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers hebben een vis op beeld vastgelegd die vrolijk aan het rondzwemmen was op een diepte van meer dan 8,3 kilometer. En dat is een diepterecord. Het gaat om een jonge slakdolf. Uit eerder onderzoek bleek al dat slakdolvensoorten die op deze dieptes zwemmen aardig wat aanpassingen hebben ondergaan om tegen de hoge druk te kunnen. De onderzoekers hebben er ook twee gevangen, op zo'n 8000 meter diepte, wat ook een record is. Lees hier meer over de ontdekking: Scientists break new record after finding world's deepest fish. En hier meer over het onderzoek uit 2019 naar de anatomie van de slakdolf: Unique anatomical structures, proteins, and cell membranes allows them to withstand crushing pressure and darkness.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Meer en meer beginnen we te ontdekken - met dank aan steeds betere technieken en een paar gelukkige archeologische vondsten - dat hoe we ons T. rex en andere dino's hebben voorgesteld niet helemaal klopt. Zo ontdekten onderzoekers al eens dat T. rex heel veel zenuwuiteinden in z'n snuit moet hebben gehad, waardoor hij waarschijnlijk niet alleen scheurde en schrokte, maar ook knabbelde. Nu is er weer een nieuwe ontdekking gedaan over deze dino. Vergeet die altijd zichtbare rij vlijmscherpe tanden zoals bij een krokodil: T. rex had waarschijnlijk lippen. Net als een hagedis. Dit idee is onder wetenschappers niet nieuw, maar verdween onder andere uit de beeldcultuur door films waarin het beter werkte om dino's als de T. rex een angstaanjagend imago te geven, mét zichtbare tanden. Er was ook nooit eerder een onderzoek gedaan dat voldoende uitsluitsel kon geven. In een nieuw gedetailleerd onderzoek denken onderzoekers dat nu wel te hebben bereikt. Ze onderzochten de tandstructuur, slijtpatronen en kaakopbouw van reptielen met en zonder lippen. Vergeleken ze die met data van Theropoda - de groep van voornamelijk vleesetende tweevoetige dinosauriërs - dan zagen ze de meeste overeenkomsten met de reptielen mét lippen. Maar verwacht nu geen glimlach of een gezellig kusje van een T. rex: de lippen waren waarschijnlijk - net als bij hagedissen - niet gespierd. Ze bedekten de tanden, maar konden niet onafhankelijk bewegen. Lees hier meer over het onderzoek: Predatory dinosaurs such as T. rex sported lizard-like lips. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben inmiddels een behoorlijk goed beeld van waar herinneringen in de hersenen zich vormen. Korte termijn herinneringen vormen diep in het brein in de hippocampus en als de situatie erom vraagt worden ze voor de lange termijn opgeslagen in de cortex: de buitenste laag van de grote hersenen. Maar wat er tussen die twee typen geheugen precies gebeurt is nogal mysterieus. Het is ook niet makkelijk te onderzoeken. Je moet er meerdere actieve hersengebieden wekenlang in realtime voor meten en dat gaat niet zomaar. Onderzoekers uit de VS richtten zich in een nieuwe studie daarom op muizen. Ze ontwikkelden een techniek waarmee het gedrag van neuronen in en tussen de twee gebieden in het brein van de muizen een lange tijd achter elkaar kon worden bestudeerd. Het betekende wel dat de muizen wekenlang niet te veel mochten bewegen en daarom werden ze al navigerend door een virtueel doolhof, in een geïmproviseerd looprad gezet. Sommigen afslagen in het doolhof leverden een hoge beloning op, anderen mild positieve of negatieve feedback. Een maand later wisten de muizen de route met hoge beloningen nog steeds moeiteloos te vinden. Het idee was dat deze route vanwege de hoge beloning het belangrijkst was om vast te leggen als lange termijn herinnering en dat dit proces terug te zien moest zijn in de data. Ze zagen inderdaad dat een specifiek deel van de thalamus, een belangrijk schakelstation in het brein, als een soort scheidsrechter optreedt bij het bepalen van welke herinnering wel of niet naar het langetermijngeheugen moet. Werd dit gebied negatief beïnvloed, dan hadden de muizen moeite met het maken van lange termijn herinneringen. Werd het gestimuleerd dat werden herinneringen die normaal niet vast werden gelegd dat nu wel. Ook bij mensen is bekend dat schade in dit gebied effect heeft op het geheugen. We weten dankzij dit onderzoek wellicht weer iets meer over het mechanisme, maar nog lang niet alles. Lees hier meer over het onderzoek: Scientists discover brain region linking short-term to long-term memory. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Dit klinkt misschien als iemand die morsecode verstuurt door op bubbelfolie te drukken, maar het is een dorstige en ongelukkige plant. Het is niet voor het eerst dat is ontdekt dat planten geluid kunnen produceren, maar wel is voor het eerst aangetoond dat dit op een meter afstand van de plant nog steeds te horen is en wat de geluiden zeggen over de gezondheid van de plant. Een onderzoeksteam uit Israël kwam erachter tijdens experimenten met tomaten- en tabaksplanten. Terwijl geluidsapparatuur de planten nauwlettend in de gaten hield, werden ze opzettelijk ongelukkig gemaakt door ze of dagenlang geen water te geven, of door in ze te snijden. Vervolgens leerden ze een algoritme om onderscheid te maken tussen de geluiden van beide plantensoorten en tussen opnames van gezonde planten, dorstige planten en beschadigde planten. Zo hoorden ze dat planten die gestrest zijn een stuk meer geluid maken, zo'n 30 tot 50 klikjes per uur. En dat dorstige planten al geluid gaan maken voor ze zichtbaar droger worden, met een piek van klikjes na 5 dagen zonder water. Daarna nam het geluid weer af, tot de plant helemaal uitgedroogd was en geen geluid meer kon maken. Hoe de planten precies geluid produceren en waarom is nog onduidelijk, maar een heleboel planten doen het en dat suggereert dat het een functie moet hebben. We weten ook dat planten reageren op geluid, dus wellicht vertelt het andere planten iets over te verwachten problemen. Ook zou het een signaal kunnen zijn waar insecten of andere dieren belangrijke informatie uithalen. Kunnen we dit dan ook gebruiken om planten te helpen? Ja, de onderzoekers zien hier zeker landbouwtoepassingen voor. Maar je hebt er wel wat apparatuur voor nodig, wij mensen kunnen het normaal gesproken niet horen. Behalve als zoals hier de frequentie is verlaagd. Lees hier meer over het onderzoek: Stressed plants emit airborne sounds that can be detected from over a meter away.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Over zo'n twee weken - als de omstandigheden het toelaten - vertrekt Europese ruimtesonde Juice richting de manen van Jupiter. Bert Vermeersen, hoogleraar Planetaire Exploratie aan de TU Delft vertelt meer over waarom we erheen willen, wat wetenschappers daar hopen te ontdekken en hoe ze dat gaan doen. Ook legt hij uit op welke manier Nederland een belangrijke bijdrage aan het project levert. Eentje met een glansrol voor onze radiotelescopen. Lees hier meer over de ESA-missie: Jupiter Icy Moons Explorer. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe we ons voelen kan soms van ons gezicht af te lezen zijn. Er zijn ook theorieën die stellen dat je met het veranderen van die gezichtsuitdrukkingen juist emoties kan sturen en dat ons eigen gezichtsspieren ook een rol spelen bij het aflezen en begrijpen van de emoties van anderen. Dit is onderdeel van de gezichtsfeedbackhypothese. Als we een boze of blije uitdrukking op het gezicht van iemand anders zien, zouden we onbewust de spieren in ons gezicht gebruiken om die uitdrukking te kopiëren. Dit helpt de hersenen vervolgens om te begrijpen hoe een ander zich voelt. Maar het gebruiken van die gezichtsuitdrukkingen en het spiergeheugen dat daarmee wordt opgebouwd speelt ook een rol bij hoe we zelf die emoties ervaren. Onderzoekers van de universiteit van Calofornia wilden kijken of het gebruik van botox in ons gezicht dit proces wellicht beïnvloedt. Ze voerden een kleine studie uit onder 10 vrouwen tussen de 33 en de 40. Deze vrouwen kregen allemaal botoxinjecties rondom het fronsje tussen hun wenkbrauwen. Voor en twee weken na de behandeling bekeken de vrouwen afbeeldingen van gezichten die verschillende emoties lieten zien, terwijl hun hersenactiviteit werd gemeten. Zo zagen de onderzoekers dat in het hersengebied dat verantwoordelijk is voor het verwerken van emoties veranderingen op waren getreden na de behandeling met botox. Nou zijn er ook studies die aantonen dat dit bij mensen met depressie juist positieve gevolgen kan hebben. We weten alleen nog niet hoe dat precies werkt. Dat er een link is tussen het wel of niet kunnen gebruiken van je gezichtsspieren en de verwerking van emoties is duidelijk. Maar er is nog veel meer onderzoek nodig, met grotere groepen proefpersonen, voor we precies weten hoe het in elkaar zit. Een vraag die in het verlengde daarvan ook interessant is: als onze kinderen opgroeien met ons gezicht als voorbeeld, wat heeft botoxgebruik onder ouders dan voor invloed op hoe goed zij leren emoties te herkennen? Lees hier meer over het onderzoek: A multi-lab test of the facial feedback hypothesis by the Many Smiles Collaboration.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In de Dream Hall van de TU Delft werken vijf dreamteams van studenten aan allerlei veelbelovende high tech projecten. Wetenschap Vandaag zoomt in op project Epoch en project March, respectievelijk AI om de wereld beter te maken en een exoskelet. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Aedes Egyptii, tegenwoordig de Gele-koortsmug genoemd, was ooit een onschuldig beestje. Door veranderend klimaat op de Afrikaanse Savanne, 5000 jaar geleden, is hij antropofiel geworden, afhankelijk van mensenbloed. De slavernijtransporten, van West-Afrika naar de Amerika's hebben 500 jaar geleden voor een nieuwe variant van de mug gezorgd, zo schrijven onderzoekers in Science. Deze variant is tot op de dag van vandaag verantwoordelijk voor het verspreiden van ziektes als Gele Koorts en Zika. Muggenkenner Bart Knols legt uit hoe de onderzoekers te werk gingen en hij benadrukt dat hij goede hoop heeft: als we willen kunnen we de mug uitroeien. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De natuur zit vol trucjes, of misschien kun je beter zeggen: vol evolutionaire aanpassingen die het voortbestaan van soorten hebben bevorderd. Een zeer zeldzaam Zuid-Afrikaans plantje uit de madelieffamilie heeft precies zo'n aanpassing gemaakt om het te winnen van de buren. Dit plantje maakt namelijk blaadjes met patronen erop die lijken op vrouwelijke vliegjes. Ze zijn zo overtuigend, dat mannelijke vliegjes maar al te graag even langskomen om er vervolgens zo bovenop te duiken. In een poging om te paren bewegen ze flink heen en weer, maar iets klopt er niet. Na nog wat vruchteloze pogingen geven ze op, maar dan heeft de plant al precies wat de plant wil: stuifmeel. Dat deze plant deze slimme afbeelding op de blaadjes voor elkaar krijgt, inclusief bobbels en haartjes, dat wisten we al, maar hoe de plant dit doet nog niet. Nu hebben onderzoekers drie groepen genen gevonden die op een nieuwe manier samen zijn gebracht in de blaadjes om het maken van de nep vliegjes mogelijk te maken. De ene groep voegt ijzer toe aan het rood-paarse pigment van de blaadjes, wat op die plek de blauwgroene basis vormt voor het vliegenplaatje. De andere groep zorgt voor haargroei. En een derde groep zorgt voor de random ogende positionering van de vlieg. De plant ontwikkelde dus niet één slim nep-vliegen-gen, nee, genen die de plant al had voor andere klusjes kregen een nieuwe gezamenlijke taak. En evolutionair gezien ontwikkelde de plant dit trucje ook nog eens razendsnel. Het geeft de plant, die groeit in barre omstandigheden, waar maar weinig tijd is om voort te planten, een voordeel ten opzichte van andere planten. Lees hier meer over het onderzoek: This deceptive daisy remixed its genes to make fake lady flies.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Op de planetoïde Ryugu zijn cruciale bouwstenen voor het leven gevonden. De Japanse ruimtesonde Hayabusa2 nam een paar jaar geleden monsters op deze ruimterots en bracht ze terug naar de Aarde. Na uitgebreide analyse blijkt er Uracil in de monsters te zitten. Uracil is RNA, een organische verbinding die waarschijnlijk nog ouder is dan DNA. De conclusie kan niet anders zijn dat de bouwstenen voor leven overal in het heelal aanwezig zijn, zegt sterrenkundige en paleontoloog Rob van den Berg. Nieuw onderzoek op een andere planetoïde, Bennu, moet binnen een paar jaar meer gegevens opleveren over buitenaards leven. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Dankzij plukjes bewaard gebleven haar is bijna 200 jaar na zijn dood het DNA van componist Ludwig van Beethoven geanalyseerd. Beethoven had in zijn leven last van tal van gezondheidsproblemen. Zijn bekende gehoorverlies was er één van, zijn ernstige darmklachten een andere, maar nu onderzoekers zo'n twee derde van zijn genoom hebben uitgezocht aan de hand van plukjes van zijn haar, denken ze meer over zijn gezondheid te kunnen zeggen. Meerdere vrienden van Beethoven waren in het bezit van een plukje van zijn haar, iets wat niet ongebruikelijk was in die tijd. Van de samples in handen van de onderzoekers moest natuurlijk eerst worden uitgezocht of ze authentiek waren. Eentje was dat niet, eentje kwam van een vrouw en eentje leverde niet genoeg DNA-materiaal op. Maar vijf kwamen er vrijwel zeker van het hoofd van de bekende componist. Daarmee lukte het de onderzoekers niet om een genetische verklaring te vinden voor zijn gehoorverlies of buikklachten. Wel konden ze het één en ander uitsluiten en ze vonden genetische aanleg voor leverziekte. Het was bekend dat Beethoven flink dronk en ze konden aan de samples ook zien dat hij Hepatitis B had. Wat allebei het risico op leverziekte nog hoger maakt. Of dat is waar hij uiteindelijk aan is overleden konden ze niet bevestigen. Al wordt dat wel aangenomen. Ze deden nog een andere opmerkelijke ontdekking: toen ze het DNA vergeleken met het DNA van verwanten die een voorouder delen met Beethoven, zagen ze dat de Y-chromosomen niet matchten. En dat suggereert dat één van Beethoven’s directe voorouders een buitenechtelijk kind moet hebben gehad. En dat kind zou weleens zijn eigen vader kunnen zijn geweest. Lees hier meer over het onderzoek: DNA From Beethoven’s Hair Reveals Clues About His Death, of hier: Is Beethoven toch niet van Vlaamse afkomst? DNA-onderzoek zet afstamming componist op zijn kop.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor het eerst is op een planeet buiten ons zonnestelsel een daverende stofstorm gezien. De James Webb Telescoop legde het vast toen hij naar VHS 1256b keek, een exoplaneet die in 2015 werd ontdekt, ongeveer 40 lichtjaar van de aarde. We weten zelfs waar de stofdeeltjes in de wolk uit bestaan: smalle korreltjes van silicium en zuurstof, wat de basis is van de meeste rotsachtige mineralen. De deeltjes zijn een stuk fijner dan zandkorrels. Ze hebben meer weg van de deeltjes in rookwolken. De storm leek dan ook niet op een stofstorm zoals we die in woestijnen weleens zien. Het had meer weg van een mist. Een vrij hete mist ook nog. De wolk kan temperaturen halen die vergelijkbaar zijn met het vlammetje van een kaars, vertelde onderzoeker Beth Biller tegen de BBC. De exoplaneet zelf is een Super Jupiter. Vergelijkbaar met de grootste gasreus in ons eigen zonnestelsel, maar dan nog groter en met 12 tot 18 keer meer massa. De planeet draait rond twee sterren, maar op grote afstand. Vier keer verder dan Pluto van onze zon staat. De onderzoekers zagen ook dat er in de atmosfeer van de planeet koolstofmonoxide en methaan te vinden is. Wat een indicator is voor een hete, turbulente omgeving. Het is niet voor het eerst dat dit soort stofdeeltjes zijn gevonden, maar wel voor het eerst dat ze zijn gezien op een planeet en het laat voor de zoveelste keer zien hoe goed Webbs’ instrumenten hun werk kunnen doen. Lees hier meer: James Webb telescope detects dust storm on distant world.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mocht je op het moment aan het eten zijn, dan is het geen slecht idee om daar even mee te stoppen. We gaan het namelijk hebben over hoe kevers water uit de lucht kunnen halen met hun achterste. Kevers zijn kampioen overleven in droge omstandigheden. Sommige kunnen hun hele leven zonder het drinken van een druppel water. Toch hebben ze wel water nodig en dit lossen ze op door met hun endeldarm, of rectum, vocht uit de lucht naar binnen te halen en dat om te zetten naar vloeistof die door het lichaam opgenomen kan worden. Leuk trucje toch? Dat ze dit kunnen, dat wisten we al. Hoe ze het doen nog niet. En dat willen onderzoekers wel graag weten. Niet om een hele leuke reden voor de kevers zelf overigens, want ze willen het tegen ze gebruiken. Sommige kevers zorgen voor gigantische problemen in de voedselproductie. Ze zijn bijna onstopbaar gebleken als plaag. De hoop is nu, dat de oplossing te vinden is bij de achterdeur. Onderzoekers hebben daarom het moleculaire mechanisme uitgeplozen waarmee het de kevers lukt om via hun achterwerk gehydrateerd te blijven. Gespecialiseerde cellen rondom de nieren, die op hun plek weer rondom de uitgang zitten, pompen zout de nieren in. Daarmee wordt het proces in gang gezet waarmee water uit de lucht gehaald wordt. Ook de genen die dit aansturen zijn nu bekend. De volgende stap is uitzoeken hoe ze dit proces kunnen verstoren. Overigens halen de kevers niet al hun vocht uit de lucht, ze zijn ook expert in het persen van vocht uit eten dat bijna kurkdroog is. Ze zijn mega efficiënt. Iets wat maar weer duidelijk werd toen hun ontlasting werd bestudeerd. Er was geen druppeltje water in te bekennen. Lees hier meer over het onderzoek: Researchers get to the “bottom” of how beetles use their butts to stay hydrated.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Van kantoorbaan tot topsport .. iedereen krijgt wel eens te maken met stress. In onze samenleving wordt er bijna non-stop een beroep gedaan op ons stress-systeem. Is dat erg? Helemaal niet, zegt stress-sociologe Suzan Kuijsten. Zij organiseert het Stresstival, een festival over stressmanagement in de Duif in Amsterdam. Verslaggever Michal van der Toorn nam er een kijkje. Deze vierde editie draait om organisaties. Hoewel stress onvermijdelijk is, en we het zelfs nodig hebben om te presteren, zijn te veel stressklachten weer niet goed. Werkgevers zouden daar veel beter mee om kunnen gaan, vertelt Christiaan Vinkers, psychiater en hoogleraar Stress en veerkracht bij het Amsterdam UMC. En Gregory Sedoc, olympisch atleet en presentator van Tv-programma Sportlab, laat zien dat topsport en het bedrijfsleven helemaal niet zo verschillend zijn als misschien lijkt. Als het om prestaties gaat tenminste.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het terugplaatsen van eigen immuuncellen die buiten het lichaam zijn bewerkt om nog beter hun werk te doen tegen ziektes als kanker kan een hele effectieve behandeling zijn. Het zou alleen nog veel beter kunnen werken als deze cellen niet uitgeput raakten. Ondanks dat deze cellen aangepast zijn om extra hard tegen ziektes te vechten, neemt die vechtlust na een tijdje af. Hetzelfde gebeurt bij immuuncellen in ons lichaam die niet zijn bewerkt. Als we erachter zouden kunnen komen hoe dat uitputtingsmechanisme in elkaar zit, dan zouden we er misschien voor kunnen zorgen dat ze langer door kunnen vechten. Dat is wat Amerikaanse onderzoekers nu uit hebben gezocht. Ze ontdekten dat specifieke eiwitten het mechanisme aansturen dat de genen activeert die weer zorgen voor het opstarten van de uitputting. Na een heleboel complexe experimenten lukte het ze om die genexpressie te blokkeren. Met als gevolg: immuuncellen die niet uitgeput raakten en die zelfs nog harder gingen vechten dan ervoor. Nou zijn ze er nog niet en is verder onderzoek nodig, maar dit zou dus weleens een belangrijke verbetering van immuuntherapie tot gevolg kunnen hebben. Lees hier meer over het onderzoek: Researchers identify key source of T cell "exhaustion"See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers van het UMC Utrecht hebben per ongeluk iets heel moois ontdekt: onze hersenen ontwikkelen zich langer door dan we dachten. In plaats van rond ons vijfentwintigste begint de aftakeling pas als we tussen de dertig en veertig jaar oud zijn. Klinisch technoloog Dorien van Blooijs van het UMC Utrecht vertelt hoe ze dit dankzij onderzoek naar epilepsie op het spoor kwamen. Lees hier meer over het onderzoek: Aftakeling komt later dan gedacht.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Negeer oogbewegingen en zenuwtrekjes, vergeet met hoeveel overtuiging iemand de boodschap brengt: onderzoekers uit Nederland hebben een veel makkelijkere manier gevonden om te achterhalen of de waarheid wordt verteld of niet. Onderzoeker Bruno Verschuere van de Universiteit van Amsterdam, zelf ook verrast dat zoiets simpels bleek te werken, vertelt meer over de methode. Lees hier meer over het onderzoek: LeugenLab: details verraden de leugenaar.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Je kunt op verschillende manieren in kaart brengen hoe het gaat met levende wezens op aarde. Onderzoekers uit Israël kozen ervoor om uit te rekenen hoeveel er van verschillende groepen rondlopen door naar hun totale gewicht te kijken. De gehele mensheid, berekenden ze, is goed voor 390 miljoen ton. Toen ze vervolgens gingen kijken naar het aandeel wilde zoogdieren die op het land leven, schrokken ze. 22 miljoen ton wegen alle wilde zoogdieren bij elkaar. Minder dan 10 procent van het totale gewicht van de mensheid dus. Ze keken ook naar de dieren die we als huisdieren en vee houden. Die blijken goed voor nog eens 630 miljoen ton. Varkens alleen wegen bij elkaar al bijna twee keer zoveel als alle wilde zoogdieren bij elkaar. Ook met de zoogdieren in zee gaat het slecht. Die wegen bij elkaar volgens de berekeningen slechts 40 miljoen ton. Volgens de onderzoekers is het een pijnlijke wake up call. De zoveelste wellicht, maar eentje die misschien beter in beeld brengt dan ooit hoe weinig er over is van de wilde natuur op onze planeet. Natuurlijk hebben deze dieren niet met z'n allen op een weegschaal gestaan en hebben ze in het onderzoek hier en daar schattingen moeten gebruiken, maar ook volgens wetenschappers die er niet bij betrokken waren is het een goed begin. In vervolgonderzoek zal worden gekeken of ze met vergelijkbare berekeningen ook wat kunnen zeggen over de afname van wilde zoogdieren in de afgelopen 100 jaar. Lees hier meer over het onderzoek: ‘A wake-up call’: total weight of wild mammals less than 10% of humanity’s of hier: Who rules Earth? Wild mammals far outweighed by humans and domestic animals. See omnystudio.com/listener for privacy information.