Wetenschap Vandaag | BNR

Het is 'Internationale dag van het geluk'. Uit het World Happiness Report dat vandaag werd gepubliceerd blijkt dat de Finnen (alweer) het gelukkigste volk zijn. Nederland vind je net als vorig jaar op plek vijf. Maar naast het land waar je woont, speelt ook je karakter een rol bij hoeveel levenstevredenheid je voelt. In een nieuw onderzoek is gekeken of deze link tussen persoonlijkheid en geluksgevoel door de tijd heen verandert. Onderzoeker Manon van Scheppingen van de Universiteit van Tilburg vertelt hoe ze het hebben aangepakt en wat er tot hun verrassing uitkwam. Ook bespreken we hoe veranderlijk een persoonlijkheid zelf eigenlijk is. De paper vind je hier: The Link Between Personality, Global, and Domain-SpecificSatisfaction Across the Adult Lifespan. Of lees hier meer: Personality, satisfaction linked throughout adult lifespan.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ze worden ook wel het onderwater tropisch regenwoud genoemd, de koudwaterkoralen en sponsen van de diepzee. En dat is niet zo gek, want de ecosystemen die ze vormen zitten vol leven en biodiversiteit. Ook spelen ze een belangrijke rol in de koolstofcyclus van de oceaan. Maar het gaat niet goed met deze diepzee hotspots. Ze staan onder druk van onder andere de visserij en de verzuring van de oceanen. Een reden voor veel onderzoekers om deze riffen grondig te bestuderen. Evert de Froe, van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee is daar één van. Eén van de belangrijkste vragen waar hij en anderen een antwoord op zoeken is: hoe kan er zoveel leven zijn op één van de donkerste en koudste plekken in de oceaan? Er waren twee tochten met een onderzoeksschip naar een gebied ten noordwesten van Ierland voor nodig om erachter te komen. Ze onderzochten daar bij een koudwaterkoraalrif hoe het zeewater er precies stroomt en daarbij viel iets op. In dit gebied stromen watermassa’s met verschillende dichtheden boven elkaar langs. Daardoor ontstaan onderwatergolven die soms 200 tot 300 meter hoog kunnen zijn. Als die in contact komen met een koraalberg op de zeebodem, kan een flinke neerwaartse stroming ervoor zorgen dat voedseldeeltjes zelfs de koraalriffen op 700 meter diepte bereiken. Ze namen ook een kwart vierkante meter koraal mee, met waterleven en al, in een speciale afgesloten box. Door de aanwezigheid van inorganische stikstof als nitraat en ammonium te meten, konden ze de stofwisseling van het koraal vaststellen. Ze zagen onder andere dat een koraalrif gemiddeld vijf keer zoveel koolstof omzet als een gebied met alleen maar zand. En daar is voedsel voor nodig, veel voedsel. Kan met deze metingen misschien ook voorspelt worden waar andere diepzeeriffen zich verstoppen, zodat we ze beter kunnen beschermen? Met een simulatiemodel van het voedseltransport boven het diepzeerif denkt De Froe daar nu een belangrijke aanzet voor te hebben gemaakt. Lees hier meer over het onderzoek: Sterke stromingen brengen voedsel naar riffen in de diepzee (Nederlandse tekst onderaan).See omnystudio.com/listener for privacy information.

Muggen kunnen allerlei vervelende ziektes overbrengen. Malaria kent iedereen, maar de familie van ons eigen huis-tuin-en-keukenmug kan ons ook het westnijlvirus, de Afrikaanse paardenpest, riftdalkoorts en hersenontsteking geven. Nou hebben muggen ook gewoon hun eigen belangrijke plekje in ecosystemen, maar zouden we wat meer controle hebben over sommige populaties, dan zouden we ook meer controle hebben over hoeveel mensen doodgaan aan één van de ziektes die muggen door kunnen geven. En dus, werken onderzoekers wereldwijd aan allerlei oplossingen. In Californië pakken ze het aan bij de wortel, of nou ja: het zaadje. Als muggen paren doen ze dat staart tegen staart. Zo brengen de mannetjes de spermacellen in het voortplantingskanaal van de vrouwtjes. Daar kan het een tijdje overleven, maar uiteindelijk moeten de cellen nog wel een stukje zwemmen. Om te kunnen verplaatsen moeten de staartjes van de zaadcellen geactiveerd worden en dat gebeurt met behulp van speciale eiwitten. Welke dat precies zijn hebben ze nu in onderzoek ontdekt. En ja: daarvoor moesten ze eerst bij zeker 200 muggen genoeg zaad uit hun minuscule voortplantingskanaaltjes zien te halen. Er lopen nog experimenten om een manier te vinden om deze eiwitten in een deel van de mannetjesmuggen uit te schakelen, zodat ze onvruchtbaar worden. Zo hopen de onderzoekers muggenpopulaties onder controle te kunnen houden, zonder de dieren volledig uit te hoeven roeien. Ze hopen dat de vondst ook interessant is voor andere muggensoorten als de malariamug en mogelijk zelfs voor vruchtbaarheidsonderzoek bij mensen. Lees hier meer over het onderzoek: Humans bite back by deactivating mosquito sperm.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Inmiddels hebben de meeste mensen weleens gehoord van de waggle dance. Zo niet, hier volgt een korte uitleg. Om elkaar te vertellen waar voedzaam eten te vinden is, gebruiken bijen een waggeldansje. Aan de binnenkant van de korf, loopt de bij die de informatie heeft al waggelend een achtpatroon over de verticale wand. De dans vertelt andere bijen iets over de locatie, afstand tot en zelfs kwaliteit van het voedsel. Maar hoe weet een bij dat dit de manier is om anderen op pad te sturen? En wanneer leren ze hoe ze dit moeten doen? Onderzoekers hebben nu ontdekt dat het kennis is die van generatie op generatie wordt doorgegeven. Het is nieuw bewijs dat sociaal leergedrag niet alleen gevonden wordt onder mensen, apen, naakte molratten en vogels, maar ook bij insecten. Er waren wel wat experimenten nodig om erachter te komen. De onderzoekers creëerden er speciale bijenkoloniën voor, sommigen met alleen jonge bijen die nooit een andere bij een waggeldans hadden zien doen. Bereikten ze de juiste leeftijd, dan probeerden ze het wel. Alleen maakten ze er nogal een zootje van. De informatie die ze doorgaven aan de rest van de kolonie, was niet bepaald accuraat. Bijen die opgroeiden in een kolonie met voorbeelddansers, die hadden deze problemen niet. De jonge bijen die rommelig dansten verbeterden overigens wel wat naar mate ze ouder werden, maar het juiste dialect voor ‘afstand’ leerden ze nooit. Of, zo zou je het ook kunnen zien, wat ze eigenlijk deden was een geheel nieuw dialect creëren. Er wordt gedacht dat dit verschil in bijendialect normaal gesproken wordt veroorzaakt door verschil in leefomgeving. Dat zou verklaren waarom het zin heeft om dat lokale dialect, mits de kolonie niet verplaatst, door te blijven geven. In vervolgonderzoek willen ze nu gaan kijken hoe leefgebied precies de taal van bijen vormt. Lees hier meer over het onderzoek: Complex learned social behavior discovered in bee’s ‘waggle dance’.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers uit de Verenigde Staten denken op oude beelden bewijs te hebben gevonden voor actieve vulkanen op Venus. Daarmee zou de planeet naast de aarde en een maantje van Jupiter het enige andere hemellichaam zijn waarvan dit bekend is. Met planetenonderzoeker Daphne Stam van de TU Delft bespreken we wat we al weten over de planeet, waarom het zo moeilijk is om Venus te bestuderen en hoe radarbeelden uit de jaren negentig nu deze ontdekking mogelijk maken. Lees hier meer over het onderzoek: NASA’s Magellan Data Reveals Volcanic Activity on Venus. Meer over de ESA-missie naar Venus vind je hier: Overview of the EnVision mission.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe verder terug je kijkt in de geschiedenis van de mens hoe onduidelijker de rol van geestverruimende praktijken wordt. Tegenwoordig vind je ze in bijna elke cultuur. In de vorm van het drinken van alcohol bijvoorbeeld, dansen, of meditatie, maar ook het gebruiken van harddrugs, of het bijwonen van sommige spirituele ceremonies of concerten. Allemaal kunnen ze zorgen voor een aangepaste gemoedstoestand. Een vlucht van de realiteit. Maar wanneer de mens hiermee begon en waarom we dit zijn gaan doen is moeilijk te zeggen. En dus pakte Britse onderzoekers het anders aan. Ze zochten naar een andere manier waarop die aangepaste gemoedstoestand wellicht door onze voorouders werd bereikt. Het was ze op filmpjes opgevallen dat mensapen regelmatig en schijnbaar voor de lol rondjes draaien tot ze duizelig worden. De onderzoekers voerden berekeningen uit en ontdekten, ook door het zelf te proberen, dat de snelheid waarmee de apen draaien en het aantal keer achter elkaar dat ze dit doen bijna onmogelijk na te doen is. Behalve misschien als je een kunstschaatser op het ijs bent, of een professioneel danser. De apen bleken zelfs als ze al duizelig waren door te gaan, wat suggereert dat ze het gevoel bewust opzoeken. Ze zagen het gedrag vooral bij apen in gevangenschap. Is het dan verveling? Is het spelen? Zegt het iets over mentale gezondheid? Om daarachter te komen is nog meer onderzoek nodig, maar het lijkt erop dat onze hang naar andere gemoedstoestanden al weleens heel lang in de familie zou kunnen zitten. Lees hier meer over het onderzoek: Dizzy apes provide clues on human need for mind altering experiences.See omnystudio.com/listener for privacy information.

We bespreken wat ervoor kan zorgen dat mensen wel of niet naar de stembus gaan, hoe de hersenen omgaan met op het laatste moment van gedachten veranderen en hoe je tot de beste keuze komt. Hier vind je de onderzoeken of artikelen die ter sprake kwamen:How Science Can Help Get Out the VoteWhy changing your mind is a feature of evolution, not a bugThe Neuroscience of Changing Your MindSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Vandaag staan in Utrecht klimaatwetenschappers, meteorologen, psychologen en schrijvers samen op het podium om tijdens een heus gala te praten over hoe het ervoor staat met 'het klimaat'. We spraken alvast met klimaatpsycholoog Loes Kreemers van de Hogeschool van Amsterdam. Hoe verbonden zijn we nog met de natuur? Zien we goed genoeg hoe het ervoor staat met de biodiversiteit? Wat kunnen we zelf doen om voor verbetering te zorgen? Maar ook: hoeveel activisme en regelgeving is daarbij nodig? Lees hier meer over het Gala van een Krachtig Klimaat van New Scientist. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Niet al te groot, lange dunne poten, zwart met een oranjerode tekening op de rug: de meeste mensen zullen de spin die de zwarte weduwe wordt genoemd wel herkennen, ook als je haar niet eerder in het wild hebt gezien. De spin is niet agressief, maar wel heel giftig en dat heeft gezorgd voor een nogal angstaanjagende reputatie. Nu blijkt alleen dat de spin zelf ook nogal wat heeft om bang voor te zijn. Nichtjes uit hun eigen familie blijken absoluut niet van hun gezelschap gediend te zijn. Het viel onderzoekers al enige tijd op dat de zwarte weduwe op veel plekken in Florida plaats maakte voor de invasieve bruine weduwe. De eerste gedachte was: blijkbaar wint deze bruine soort die oorspronkelijk uit Afrika komt het dan gewoon, als wordt gestreden om eten en leefgebied. Maar uit nieuw onderzoek blijkt dat het wat naargeestiger in elkaar zit. De bruine weduwe zit actief achter de zwarte weduwe aan. De kans dat ze een zwarte weduwe doden is 6,6 keer groter dan de kans dat ze een andere spinnensoort uit dezelfde familie doden. Terwijl van alle soorten in het onderzoek de zwarte weduwe het minst agressief was: ze vielen alleen aan ter verdediging. Overigens hoeven mensen weinig te vrezen: tegenover ons zijn beide soorten erg verlegen. De beet van de bruine weduwe is ook nog eens minder giftig en bijtincidenten zijn erg zeldzaam. Het agressieve gedrag van de bruine weduwe tegenover één specifiek familielid is volgens de onderzoekers erg opmerkelijk. Meestal wint een soort het van een ander door groter, sterker, vruchtbaarder, of weerbaarder te zijn. Het aanvallen van al aanwezige familieleden komt niet vaak voor. Daarom willen ze nu onderzoek gaan doen in het gebied waar de bruine weduwe vandaan komt. Gedraagt de spin zich daar ook zo tegenover familie? Of is het gedrag dat het dier pas is gaan gebruiken bij aankomst in Amerika? Lees hier meer over het onderzoek: Brown widow spiders' aggression likely driver of black widow decline. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Morgen vindt in Utrecht het 'Gala van een krachtig klimaat' plaats. In een klein voorproefje hoor je meer over een apparaatje niet groter dan een luciferdoosje waarmee jij en ik in de supermarkt hele bijzondere dingen kunnen gaan meten. Zoals: heb ik hier te maken met een echte biologische kip? Of: uit hoeveel verschillende materialen bestaat deze verpakking? En uiteindelijk zelfs: wat is de ecologische voetafdruk van het product dat ik van plan ben te kopen? Ook bespreken we waarom het niet altijd meteen lukt om technologische innovaties op dit gebied ook echt te gaan gebruiken en wat we kunnen doen aan het gevoel dat het toch allemaal niet uitmaakt wat je in je eentje doet. In deze audio hoor je Jeroen Jansen, universitair hoofddocent analytische chemie aan de Radboud Universiteit en Marije Klomp, programmadirecteur duurzaamheid, ook aan de Radboud Universiteit. Vorig jaar werd ze nog uitgeroepen tot duurzaamheids-managervan het jaar. Lees hier meer over het Gala van een Krachtig Klimaat van New Scientist. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Waarom hebben sommige mensen weinig symptomen, terwijl anderen ernstig ziek worden wanneer ze besmet zijn met een virus zoals de griep of Covid-19? Om hierachter te komen bekeek promovenda Laura Van Eyndhoven van de TU Eindhoven hoe afzonderlijke cellen zich gedragen wanneer zij met een virus zijn geïnfecteerd. Wanneer een virus binnenvalt, laat slechts een klein deel van de geïnfecteerde cellen, de zogenoemde first responders, andere cellen in hun omgeving weten dat ze geïnfecteerd zijn. Om niet-geïnfecteerde cellen en afweercellen te laten weten dat het lichaam wordt aangevallen, produceren die first responders specifieke signaaleiwitten. Die vertellen de andere cellen dat er wat aan de hand is en dat ze hetzelfde moeten doen. Het is alleen niet goed als er te veel van deze eiwitten worden geproduceerd. Dat vergroot de kans dat iemand een auto-immuunziekte ontwikkelt. Wordt er te weinig gemaakt, dan wordt het virus niet goed opgeruimd. Begint de productie te laat, dan kan daarna worden overgecompenseerd met te veel eiwitten. Het luistert dus nogal nauw. Of iemand wel of niet symptomen ontwikkeld heeft iets met die eiwitproductie te maken, is het vermoeden. Dat is Van Eyndhoven afweercel voor afweercel gaan bekijken. Door haar vondsten over hoe die cellen communiceren in computermodellen te verwerken zag ze dat slechts 1 tot 3 procent van de cellen first responder is. En die taak nemen ze niet plots op zich, hun functie is voorbestemd. Deze belangrijke inzichten over de rol van individuele immuuncellen, kunnen in de toekomst hopelijk leiden tot gepersonaliseerde therapieën voor kanker en auto-immuunziekten. Lees hier meer over het onderzoek: Hoe communiceren cellen over een virusinfectie?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Baby’s ontvangen essentiële bacteriën van hun moeder tijdens de geboorte en direct daarna, maar of ze deze ook krijgen in het geval van een keizersnede was lang onduidelijk. Onderzoekers onder leiding van het UMC Utrecht en de Universiteit van Edinburgh zijn het gaan uitzoeken. Ze zagen dat moeders in staat zijn bacteriën over te dragen aan hun baby's via meerdere routes. Baby’s die via een keizersnede worden geboren ontvangen tijdens de geboorte minder van het darmmicrobioom van hun moeder, maar dit lijkt deels gecompenseerd te worden door bacteriën in de moedermelk. Er deden 120 Nederlandse moeders en pasgeboren baby's mee aan het onderzoek. Van de baby's werden monsters verzameld van het huid-, neus-, speeksel- en darmmicrobioom. Twee uur na de geboorte en vervolgens toen ze één dag, één week, twee weken en één maand oud waren. Bij de moeders werden monsters genomen van de huid, moedermelk, neus, keel, ontlasting en vagina. Vervolgens werd gekeken naar verschillen tussen moeder en kind en naar het effect van de wijze van bevalling, antibioticagebruik en borstvoeding. Zo zagen de onderzoekers dat moeders via diverse routes bacteriën kunnen overdragen en dat als sommige van deze routes om de een of andere reden geblokkeerd zijn, de overdracht van microben naar het kind dan nog steeds via andere routes kan plaatsvinden. De verhouding in soorten bacteriën kan dan wel anders zijn. Wat dat voor effect heeft moet nog beter worden onderzocht. In totaal is ongeveer 58 procent van het microbioom van een baby afkomstig van de moeder. Hoe de rest tot stand komt, dat willen ze in een volgend onderzoek gaan bekijken. Net als het effect van het microbioom op de gezondheid van het kind op latere leeftijd. Lees hier meer over het onderzoek: Borstvoeding nog belangrijker na keizersnede.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben de meest gedetailleerde hersenkaart ooit gemaakt. Het dier waarmee ze dit is gelukt: de fruitvlieg. Als we willen begrijpen hoe ‘denken’ werkt, moeten we eerst het mechanisme erachter beter begrijpen. Een internationaal team van onderzoekers bracht daarom meer dan 3000 neuronen in kaart in de hersenen van een baby fruitvlieg, inclusief alle 548,000 connecties die ze met elkaar verbinden. De eerste keer dat er een model werd gemaakt van de hersenen was tijdens een 14-jarige studie naar rondwormen die in de jaren zeventig begon. Het leverde een gedeeltelijke hersenkaart op en een Nobelprijs. In de tussentijd zijn in meerdere dieren, ook in de mens, delen van de hersenen in kaart gebracht, maar dit fruitvlieg-model is het meest uitgebreid en volledig ooit. Zelfs met de nieuwste high tech snufjes was dit geen makkelijke taak. Eerst moesten de mini hersentjes in duizenden kleine plakjes en stukjes worden gesneden, om die vervolgens één voor één vast te liggen met een microscoop. Daarna begon de uitdagende taak om dit neuron voor neuron weer in elkaar te puzzelen in het model en alles correct met elkaar te verbinden. Een proces dat bij elkaar meer dan 10 jaar in beslag nam. Als je dan bedenkt dat de hersenen van deze fruitvlieglarve een miljoen keer kleiner zijn dan die van een muis, dan kun je je voorstellen dat hetzelfde doen bij grotere dieren, of zelfs de mens, voorlopig nog niet gaat lukken. Toch zijn de methodes en codes die deze onderzoekers hebben gebruikt openbaar beschikbaar voor wie het wil proberen. Ondertussen levert het model al waardevolle kennis op die bijdraagt aan toekomstig hersenonderzoek en de volgende generatie kunstmatige intelligentie. Lees hier meer over het onderzoek: Scientists complete 1st map of an insect brain.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Waar komt het water op planeten vandaan? En hoe oud is het? Een team van astronomen, waaronder een aantal uit Nederland, heeft iets ontdekt waarmee een belangrijk stukje van de puzzel nu op zijn plek valt. In deze audio hoor je Margot Leemker, promovendus aan de Sterrewacht Leiden. Zij doet met veel plezier onderzoek in de groep van Ewine van Dishoeck naar de plekken waar sterren en planeten vormen. Lees hier meer over het onderzoek: Astronomen vinden ontbrekende schakel voor herkomst water in zonnestelsels. See omnystudio.com/listener for privacy information.

In ons zonnestelsel vind je twee gapende gaten. Het eerste gat is er eentje tussen de grootte van aardachtige planeten en gasreuzen. De grootste aardachtige planeet is de aarde. De kleinste gasreus is Neptunus. Als de aarde qua grootte tussen een 10 en 20 eurocent muntje in zou zitten, dan is Neptunes een honkbal, met een 17 keer grotere massa. Tussen dat muntje en die honkbal zit niets, terwijl in andere stersystemen genoeg planeten zijn die er qua grootte tussenin zitten. Zogeheten superaardes. Het andere gat is een locatiegat. Als je kijkt naar de afstand tot de zon, dan zit er een flink gat tussen Mars en Jupiter, waar makkelijk nog een planeet tussen zou passen. Zonde van de ruimte, toch? Maar wat zou er gebeuren als in dit gat ook daadwerkelijk een planeet zou zitten? Dat is een onderzoeker van de universiteit van Californië uit gaan zoeken in computermodellen. Hij vulde het gat met niet bestaande planeten van verschillende groottes en keek wat er gebeurde met het zonnestelsel. Al snel bleek dat het maar goed is dat het om een simulatie ging. Afhankelijk van de grootte en exacte locatie van de fictieve planeet kon hij ervoor zorgen dat Mercurius, Venus en onze eigen aarde uit het zonnestelsel werden gestoten. Ook de banen van Uranus en Neptunus raakten verstoord genoeg om ze de ruimte in de werpen. Al deze acties volgen op de interactie die de planeet heeft met Jupiter. Zelfs een klein duwtje tegen deze gigantische gasreus zorgt voor chaos alom. Maar zelfs zonder uit ons zonnestelsel geslingerd te worden zou een superaarde op die plek de baan van de aarde beïnvloedden, waardoor onze planeet een stuk minder bewoonbaar, of zelfs onbewoonbaar zou zijn. De resultaten zijn niet alleen genoeg voor een lichtelijk verontrustend gedachtenexperiment dat laat zien hoe kwetsbaar de balans in ons zonnestelsel eigenlijk is, ze leveren ook belangrijke kennis op over de mogelijke aanwezigheid van leven op planeten in andere sterrenstelsels. Lees hier meer over het onderzoek: The planet that could end life on Earth.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hommels blijken, net als wij, sociaal leergedrag te vertonen en bij elkaar af te kijken. Dat zagen onderzoekers in een puzzelexperiment. Eén hommel leerde eerst de deksel op een doorzichtig doosje een stukje te draaien door tegen één van twee verticale lipjes te duwen. Het resultaat daarvan was dat hij zo bij de beloning van suikerwater kon komen. Nou was het ene lipje op het dekseltje blauw en het andere rood en de hommel werd getraind om steeds voor dezelfde kleur te kiezen. Vervolgens werd hij weer terug in de kolonie gezet. Nu kon ook de rest de puzzel proberen. De onderzoekers zagen dat vrijwel alle hommels in de kolonie na een tijdje tegen dezelfde kleur gingen duwen als de getrainde bij. Zelfs als ze doorhadden dat de andere kleur ook werkte. Werden een met blauw getrainde bij én een met rood getrainde bij in dezelfde kolonie gezet, dan koos de kolonie uiteindelijk toch voor één van de twee kleuren. Alsof ze met z'n allen liever een trend volgden, dan ieder voor zich wat anders. Bijna (of eigenlijk misschien wel precies) zoals in een cultuur. Het laat in ieder geval zien dat wat deze hommels doen niet alleen instinctief is, menen de onderzoekers. Wil je een diersoort beschermen of herintroduceren, dan is het belangrijk om te weten dat deze processen een rol spelen. Zeker bij een soort waarmee het zo slecht gaat als de bij. Wil je ze helpen, dan moet je ze eerst begrijpen. Wil je meer weten over dit onderzoek: Bumblebees learn new “trends” in their behavior by watching and learning. Het onderzoek naar navigatie vind je hier: Bees follow linear landmarks to find their way home, just like the first pilots. En over het onderzoek naar biodiversiteit lees je hier mee: Bee and butterfly numbers are falling, even in undisturbed forests.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Sommige keuzes die we maken zijn goed voor ons, maar minder goed voor anderen. En sommigen zijn minder goed voor ons, maar beter voor anderen. Hoe gaan we om met het maken van deze keuzes? Leren we wellicht om de negatieve gevolgen te negeren op het moment dat we egoïstische keuzes maken? Of maken we die keuzes heel bewust? Om daarachter te komen deden Nederlandse onderzoekers een experiment. Proefpersonen moesten steeds kiezen tussen twee symbolen. Eentje leverde 80 procent zeker een flinke geldprijs op, maar had ook een pijnlijke schok voor een andere proefpersoon als gevolg met 80 procent zekerheid. Een tweede symbool leverde in 80 procent van de gevallen een laag bedrag op, maar had ook een veel minder pijnlijk schokje als gevolg. Niet onverwacht waren er, nadat meer duidelijk werd over de gevolgen van hun keuzes, zowel mensen die nog steeds vooral het ene symbool kozen en mensen die vooral het andere symbool kozen. Maar wat ze wilden weten was: wat gebeurt er in het hoofd van de mensen die vooral voor de winst gaan? Sluiten deze iets bewust of onbewust af, om hiermee om te kunnen gaan? Wat ze ontdekten was dat deze proefpersonen zich bewust bleven van het feit dat dit negatieve gevolgen had voor anderen. Dat konden ze zien aan activiteit in het hersengebied waarin de pijn van anderen wordt verwerkt. Die bleef gewoon gaan. Niet heel handig, als je hoofddoel de winst is. De reden waarom dit niet weggedrukt wordt is volgens de onderzoekers vermoedelijk zodat we snel kunnen reageren op veranderingen in de omstandigheden. Haalden ze de geldprikkel weg, dan switchte ook deze groep namelijk naar het andere, minder pijnlijke symbool. Meestal dan. Nu willen de onderzoekers gaan kijken wat er gebeurt in de hersenen van mensen die veel antisociaal gedrag laten zien in hun dagelijks leven. Lees hier meer: Hoe gaan we om met moreel tegenstrijdige uitkomsten?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het beschermen van kustgebieden is in ons land altijd belangrijk geweest, maar met de stijgende zeespiegel wordt dat alleen maar belangrijker. Daarom is elk detail dat je kunt achterhalen over de ecosystemen aan de kust belangrijk. Als het aankomt op de kustplantjes in deze ecosystemen, weten we nu dankzij NIOZ-onderzoeker Clea van de Ven en collega's weer meer. Wil je meer lezen over het onderzoek, kijk dan hier: Jong gras volgt verschillende groeistrategieën op kwelders en in duinen (Nederlandse tekst onderaan). See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als we snappen hoe cellen het liefst groeien, kunnen we weefselschade in de toekomst veel beter herstellen. Onderzoekers in Delft hebben nu iets over de voorkeuren van cellen ontdekt waarmee we hopelijk weer een stap verder komen. Ze zagen dat botcellen die ze lieten groeien op biomaterialen een voorliefde voor bepaalde vormen hebben. Specifiek voor vormen met een negatieve kromming: een soort kuiltje, zou je kunnen zeggen. In deze audio hoor je TU Delft-hoogleraar Amir Zadpoor. Lees hier meer over het onderzoek: Nieuwe troef ontdekt voor orgaanherstel: de kromming van de omgevingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In 2012 plukte een onderzoeker van Penn State University's Insect Identification Lab tijdens een bezoekje aan een Walmart in Arkansas een groot insect van de buitenmuur van de supermarkt. Het leek een beetje op een libelle, maar moest volgens de onderzoeker een mierenleeuw zijn. Met dat labeltje belandde het gevleugelde insect in zijn persoonlijke collectie. Vele jaren later, in 2020, gaf dezelfde onderzoeker vanuit huis een online college over insectenbiodiversiteit. Studenten bekeken vanuit hun eigen huis insecten uit zijn collectie onder geleende microscopen. Toen de Walmart-mierenleeuw aan de beurt was en de onderzoeker begon met het omschrijven van de kenmerken van het beestje stopte hij ineens met praten. En toen zag de hele groep studenten waarom. Het was helemaal geen mierenleeuw. Het was een zeer zeldzame giant lacewing uit de familie van netvleugeligen. Ooit vond je er veel van in Noord-Amerika, maar in de jaren 50 verdween de soort onder mysterieuze omstandigheden. En nu lag er daar ineens eentje, onder een microscoop. Een insect dat stamt uit de Jura, een periode in de geologie die zo'n 200 miljoen jaar geleden begon. Het werd een onvergetelijke les voor zowel de studenten als de onderzoeker. Het beestje werd keurig omschreven en naar een museum gebracht, waar het beschikbaar blijft voor onderzoek. Want er zijn nog heel veel vragen. Wat zegt het bijvoorbeeld, dat dit diertje na een halve eeuw ineens weer opduikt? Lees hier meer over het onderzoek: Rare insect found at Arkansas Walmart sets historic record, prompts mystery.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In een groot onderzoek naar de scheenbeenbotten van dino's laten wetenschapper zien dat er zelfs binnen één familie hele verschillende groeistrategieën kunnen zijn, waardoor sommigen zich ontwikkelden tot enorme beesten zoals de T. rex en anderen tot kleine vogelachtige diertjes. De gedachte is lang geweest, en die klopt in veel gevallen nog steeds, dat dieren met grote lichamen groter zijn dan verwante soorten met kleinere lichamen omdat ze in de periode waarin de meeste groei plaatsvindt harder zijn gegroeid. Dit is waar voor de meeste zoogdieren en vogels. Een olifant groeit sneller dan een chihuahua en een struisvogel sneller dan een spreeuw. Toch zijn er ook uitzonderingen. Krokodillen bijvoorbeeld. Die groeien niet snel, maar omdat ze zo oud kunnen worden en lang doorgroeien, worden ze uiteindelijk toch groot. Voor de T. rex en verwanten werd altijd aangenomen dat het om de groeispurt-versie ging. Dat is alleen niet wat een onderzoeker zag toen hij in de botten van 7 meter lang familielid van de T. rex zaagde dat 66 miljoen jaar geleden heeft geleefd op wat nu Madagaskar is. Je kunt, net als bij bomen, aan groeiringen zien hoeveel het bot per jaar is gegroeid. En daarin was geen pubergroeispurt te bekennen. Het dier moet dus groot zijn geworden door lang door te groeien, net als een krokodil. Ze onderzochten uiteindelijk de groeiringen in de botten van 42 soorten uit de familie en zagen dat 31 procent groter dan voorouders was geworden door een groeispurt en 28 procent door lang groeien. Er waren ook soorten juist kleiner geworden dan hun voorouders. 21 procent daarvan door een kortere groeispurt en 19 procent door het afremmen van groei. Er is dus, zelfs binnen dezelfde familie, niet één weg naar de top, of de bodem van de meetlat. Nu zou het nog interessant zijn om te weten welke omstandigheden zorgden voor deze verschillende strategieën. En het zou mooi zijn om dit voor andere diersoorten ook helemaal uit te zoeken. Lees hier meer over het onderzoek: Big dino, little dino: how T. rex’s relatives changed their size.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor deze aflevering wil ik je even vragen - als dat op een veilige manier kan - om op één been te gaan staan en dat vol te houden tot het einde van dit verhaal. Ik, geluidstechnicus Klaas en collega Mats doen ook mee. Je hebt misschien weleens vaker gehoord: balans is van belang. Gaat je evenwichtsgevoel achteruit, zo suggereren onderzoeken, dan kun je banger worden om te vallen, beweeg je minder, blijf je vaker binnen en versterk je zo het verouderingsproces. Nou is vorig jaar - het is een oudje, maar te leuk om niet een keer te bespreken - een onderzoek gedaan om dit mechanisme beter te bestuderen. Het was een studie van 12 jaar, waarin 1700 mensen tussen de 51 en 75 die goed ter been waren, 10 seconden op één been moesten staan. Daarna werden deze mensen gevolgd en werd gekeken of en wanneer ze overleden. Volgens de onderzoekers konden ze zo zien dat mensen die de 10 seconden test niet goed volhielden een 84 procent grotere kans hadden om te overlijden tijdens de onderzoeksperiode. En er was gecorrigeerd voor dingen als leeftijd, geslacht en onderliggende ziektes. In New Scientist reageerden onderzoekers toch enigszins sceptisch op dit resultaat. Er is al weleens een link aangetoond tussen wandelsnelheid en achteruitgang van hart- en vaatziektes. En tussen gripkracht en gezondheid en moeite hebben met overeind komen en gezondheid. Ook van op één been staan-oefeningen is al weleens gezegd dat het iets als botdichtheid bevordert. Het is dus geen gek idee dat er een link is, maar in dit onderzoek gingen ook veel mensen dood aan oorzaken waarop balans waarschijnlijk weinig invloed heeft. Waaronder covid bijvoorbeeld. Dit vraagt dus nog wel om wat meer onderzoek, maar: kwaad kan het alvast niet. Want balans houdt je ook gewoon op de been. Voor nu mag je weer op twee benen gaan staan, maar een dagelijks balansoefeningetje is helemaal niet zo'n slecht idee, als je het mij vraagt. Deze aflevering is tot stand gekomen dankzij een tip van zeer gebalanceerde collega Herbert Blankesteijn. Lees meer hier meer over het onderzoek: Scientists link increased risk of early death to a simple test. Het artikel van New Scientist vind je hier: Does your ability to stand on one leg predict your risk of dying soon?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Iedereen herkent het wel: als je op het punt staat iets te doen wat je heel spannend of gewoon doodeng vindt, dan reageert je lichaam daarop. Je keel wordt misschien droog, je kunt gaan zweten en waarschijnlijk verhoogt je hartslag. Nou waren onderzoekers benieuwd: kan het ook andersom werken? Kan het ook zo zijn dat een verhoogde hartslag, zonder dat je iets spannends aan het doen bent, zorgt voor meer angstgevoelens? En zou het hart op die manier een link kunnen hebben met angststoornissen en depressie? Lees hier meer over het Stanford-onderzoek: A racing heart makes the mind race, too, mouse study finds.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Terwijl gister nog te horen was dat de luchtvervuiling in Nederland afneemt, waarschuwen Amerikaanse onderzoekers dat dit niet betekent dat we straks ook echt gezondere lucht inademen. Als de aarde opwarmt krijgen we namelijk ook meer luchtvervuiling die afkomstig is van planten en stof, zou blijken uit dit onderzoek. In deze audio hoor je hoogleraar atmosfeeronderzoek Herman Russchenberg van de TU Delft. Hij geeft aan waarom het moeilijk is om met deze resultaten iets over gezondheid te zeggen en vertelt meer over de belangrijke rol van stof in klimaatmodellen. Lees hier meer over het Amerikaanse onderzoek: Breathing is going to get tougher. Hier vind je meer informatie over het Ruisdael Observatory en hier vind je de ondertekende open brief over onderzoek doen naar klimaatsturende technieken: We call for balance in research and assessment of solar radiation modification.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De biomarkers in zweet kunnen artsen steeds meer vertellen over onze gezondheid. Alleen niet al het zweet kon tot nu toe worden gemeten. Dat wat je ziet ontstaan op de huid na een paar stevige sportoefeningen is geen probleem voor bestaande sensoren, maar er is nog een ander type zweet. De variant die als waterdamp de huid verlaat. Hiervan verlaat een veel kleinere hoeveelheid het lichaam, ook als je niet aan het sporten bent. Deze vorm van zweet geeft volgens onderzoekers belangrijke kennis over de conditie van de huid en onderliggende processen in het lichaam. Denk aan de status van eczeem en wondherstel, maar zelfs ook pijn en angst. Om dit type zweet ook te kunnen meten, hebben onderzoekers een nieuwe sensor ontwikkeld, die als een soort pleister op de huid te plakken is. De sensor bestaat uit een super absorberende hydrogel op een poreus materiaal dat tussen twee laagjes waterafstotende stof gesandwicht wordt. Zo kan zweetdamp makkelijk de sensor bereiken, maar wordt deze niet beïnvloed door zweetdruppels. Eerste testen met mensen zien er volgens de onderzoekers goed uit. Wat ze er precies allemaal mee willen gaan meten moet nog blijken. Lees hier meer over het onderzoek: Superhydrophobic biosensor could measure sweat vapors on the body.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Om erachter te komen hoe de hersenen met behulp van seintjes uit de rest van het lichaam kiezen tussen verschillende levensbehoeftes hebben onderzoekers bij muizen het mechanisme achter het stofje leptine bestudeerd. Dit stofje blijkt niet alleen een rol te spelen bij de regulatie van verzadiging (het lichaam heeft genoeg voedsel binnengekregen, ik kan stoppen met eten), maar ook bij sociale interactie en seks. Lees hier meer over het onderzoek: Sex, food or water? How mice decide.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De octopus wordt gezien als één van de de meest intelligente ongewervelde dieren op aarde. Het dier heeft geen skelet, acht flexibele armen die los van elkaar kunnen bewegen, maar ook tegelijk en een zeer complex zenuwstelsel. In het brein van octopussen vind je gigantisch veel neuronen en hersendelen. Wat die precies allemaal doen weten we nog maar een beetje en wat we weten komt vooral van experimenten waarbij die hersendelen opzettelijk zijn beschadigd om te kijken welke functies dan uitvallen. In andere diersoorten wordt hersenactiviteit ook onderzocht door electroden te plaatsen en daarmee hersenactiviteit te meten, maar dat werkt bij een octopus niet bepaald goed. Niet alleen heeft hun lichaam geen harde structuur om iets aan vast te maken, de dieren kunnen iets dat aan ze vast wordt gemaakt ook vrij makkelijk weer lospeuteren met één van hun acht armen. Nu is het onderzoekers voor het eerst gelukt om 12 uur achter elkaar de hersenactiviteit in levende, vrij bewegende octopussen te meten. Dat lukte door electroden en een datalogger in de dieren te stoppen in het onderzoekslab en die er na het meten weer uit te halen. Of dit pijnlijk of vervelend voor de dieren is geweest wordt er niet bij vermeld. Volgens de onderzoekers geeft het ons belangrijke informatie over de algemene ontwikkeling en de evolutie van het brein en de link met gedrag. Het octopusbrein is complex, maar ontwikkelde zich via een heel ander evolutionair pad dan dat van ons. Ze zagen in hun onderzoek hersenactiviteit die vergelijkbaar is met andere diersoorten, maar ook activiteit die nog niet eerder is gezien. Dit willen ze verder gaan bestuderen. Maar ondanks dat het ons mogelijk hele interessante kennis oplevert, kun je je afvragen of dat genoeg reden is voor deze vorm van onderzoek doen. Lees hier meer over het onderzoek: Scientists record first-ever brain waves from freely moving octopuses.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het stimuleren van de hersenen met gebruik van geïmplanteerde elektrodes laat al positieve resultaten zien bij verschillende ziektes. Alleen die elektroden worden door ons lichaam niet altijd even goed geaccepteerd. Ook zijn ze hard en kunnen ze omliggend weefsel beschadigen. Daarom komen onderzoekers met een nieuwe manier om naar bio-elektronica te kijken. Ze ontwikkelden een gel die ingespoten kan worden en die in reactie op van nature aanwezige chemische stofjes in het lichaam verhardt en geleidend wordt. Vooralsnog is het succesvol getest in levende zebravissen, bloedzuigers en in biefstuk. Er is dus nog een lange weg te gaan, maar als gedachtenexperiment is het alvast spannend. In de ze audio hoor je Hanne Biesmans van de Linköping Universiteit in Zweden. Lees hier meer over het onderzoek: Electrodes build themselves inside the bodies of live fish. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De voorbereidingen voor deze missie lopen al een tijdje, 20 tot 30 jaar zijn onderzoekers al bezig, maar met een NWO-subsidie van 12 miljoen euro kan een Nederlands consortium onder leiding van SRON nu echt verder met de volgende stappen. Onderzoeker Gijs Nelemans (SRON/Radboud), één van de leiders van dat consortium, frist ons geheugen even op. Om welke missie gaat het ook alweer en wat wordt er dankzij dit geldbedrag precies mogelijk? Lees hier meer over het project: Groen licht voor Nederlandse bijdrage aan LISA.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De cellen in ons lichaam zijn omgeven door een materiaal dat zorgt voor ondersteuning en structuur. Niet alleen doet het materiaal dát, het stuurt ook signalen naar de cellen, als een dirigent die instructies geeft aan een orkest. Instructies vanuit het dirigerend materiaal kunnen zowel mechanische als biochemisch zijn. De mechanische signalen bevatten informatie over de zachtheid of stijfheid van het materiaal, terwijl de biochemische signalen de cellen instrueren via kleine moleculen. Allemaal heeft het invloed op hoe cellen zich gedragen. Dit materiaal is niet zomaar een beetje isolatie, of bescherming. Dus als je onderzoek naar cellen en hun gedrag in het lab doet dan kan het niet ontbreken. Nu wordt vaak als alternatief voor de natuurlijke versie materiaal gebruikt dat uit een tumor van een muis komt. Je snapt: niet ideaal. Onder andere omdat het qua groei moeilijk onder controle te houden is en dat maakt het niet geschikt om in een klinische omgeving te gebruiken. En dus wil TU Eindhoven-onderzoeker Patricia Dankers haar pas gekregen NWO-subsidie van 1,5 miljoen euro gaan gebruiken om hier met een nieuw team onderzoekers een kunstmatig alternatief voor te ontwikkelen. Het moet een interactieve synthetische hydrogel worden. Geen makkelijke klus, maar lukt het, dan kan dat een groot verschil maken voor toekomstig onderzoek. Lees hier meer: Vici-subsidie helpt Patricia Dankers dromen waar te maken Alle Vici-toekenningen (34 in totaal) vind je hier: Vici 2022See omnystudio.com/listener for privacy information.

Planten hebben water nodig. Dus in jaren dat het veel regent, verwacht je dat een woud het in z'n geheel beter doet dan in droge jaren. Dat klopt ook wel, maar er is nog een ander effect dat veel regenval heeft op de biodiversiteit. Een effect dat onderzoekers nu pas beginnen te zien, dankzij stapels met data en een paar stevige computermodellen. Het heeft alles te maken met natuurlijke vijanden. In deze audio hoor je onderzoeker Edwin Lebrija-Trejos, lees hier meer over het onderzoek: Rainfall affects interactions between plant neighbours. See omnystudio.com/listener for privacy information.

We weten dat sommige omstandigheden, zoals kou, het energieverbruik van ons lichaam kunnen verhogen, maar lukt dat ook met een medicijn? Ja, laten onderzoekers uit Leiden zien. In deze audio hoor je onderzoeker Patrick Rensen van het LUMC. Lees hier meer over het onderzoek: Aan-knop van ons ‘gezonde’ vet ontdekt door LUMC-onderzoekers. Meedoen aan de studie naar kou en vetverbranding? Kijk dan hier: CoolBAT studieSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Als vrouw kun je niet voor altijd kinderen krijgen. Even los van wat ouderdom met het lichaam doet, raken de eitjes simpelweg op. Dat geldt voor vrijwel alle zoogdieren op aarde, waarbij vele diersoorten op het moment dat ze onvruchtbaar worden ook maar meteen stoppen met leven. Nu blijkt er tenminste één uitzondering te zijn op die beperkte vruchtbaarheid. En hoe kan het ook anders: dat is de naakte molrat. Dit diertje, dat er precies zo uitziet als de naam doet vermoeden, verbaast wetenschappers keer op keer. Door het langst te leven van alle knaagdieren, door zelden kanker te krijgen, door amper pijn te voelen en door in kolonies onder de grond te leven waarbij - net als bij de meeste mieren en bijen - alleen de koningin jongen maakt. Dat is allemaal al behoorlijk indrukwekkend, maar nu blijken vrouwtjes gedurende hun leven ook nog eens even vruchtbaar te blijven. Hoe oud ze ook worden. Natuurlijk wilden onderzoekers weten: hoe kan dit? Hebben ze gewoon bizar veel eitjes? Blijven ze beter bewaard? Of maken ze gedurende hun leven nieuwe? Wat bleek: dat gebeurt in de molrat allemaal! Nou noemde ik eerder al die koningin. Vrouwtjes molratten zijn alleen vruchtbaar als ze die positie in de kolonie hebben. Gebeurt er iets met de koningin, dan neemt een ander vrouwtje het over en gaat zij van niet vruchtbaar, naar vruchtbaar. Dat in combinatie met het blijvend kunnen maken van nieuwe eitjes is volgens de onderzoekers de sleutel. Als we dat beter begrijpen, dan kunnen we mogelijk iets ontwikkelen om bij mensen ook de vruchtbaarheid positief te beïnvloeden. Lees hier meer over het onderzoek: Study unlocks clues in mystery of naked mole-rats’ exceptional fertility.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Verzakking van de baarmoeder of blaas: het is nog altijd geen onderwerp waar we makkelijk over praten. Toch heeft één op de vier vrouwen van boven de veertig er last van. Met een nieuwe 3D-geprinte oplossing, die uiteindelijk op maat gemaakt zou kunnen worden, hopen onderzoekers deze vrouwen beter te kunnen helpen. In deze audio hoor je Angelique Veenstra, gynaecoloog bij ziekenhuisgroep Twente en onderzoeker Anne Pasman van Hogeschool Saxion. Lees hier meer over het onderzoek: RAAK Persoonsgebonden medische hulpmiddelen. Voor het project van de Universiteit Twente zie: Pelvic floor imaging.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vliegtuiggeluid rond luchthavens is een groot en hardnekkig probleem. Zou de manier waarop we huizen bouwen in de omgeving van vliegvelden misschien iets kunnen betekenen hierin? Onderzoeker Martijn Lugten van de TU Delft faculteit Bouwkunde en verbonden aan het AMS Institute denkt van wel. Lees hier meer over het onderzoek: Anders bouwen tegen vliegtuiglawaai. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Live meekijken als een medicijn op moleculair niveau zijn werk doet in iemands lichaam: met een unieke nieuwe MRI-scanner met een tien keer zo hoog vermogen als normaal moet het over drie jaar allemaal kunnen. De zogeheten 14 Tesla MRI-scanner komt te staan bij de Radboud Universiteit en het Radboud-UMC. De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek zorgde met een subsidie van 19 miljoen euro voor deze wereldprimeur. Verslaggever Martijn de Rijk ging langs en sprak met Dennis Klomp, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht en Erik van den Boogert, hoofd techniek van het Dondersinstituut waar het apparaat komt te staan. Lees hier meer: Sterkste MRI-scanner ter wereld wordt gebouwd in Nederland.See omnystudio.com/listener for privacy information.

We doen dan misschien niet aan een winterslaap: uit nieuw onderzoek blijkt dat onze slaapbehoefte in de winter weleens anders zou kunnen zijn dan in de zomer. Nou was het niet geheel onbekend dat de meeste mensen het gevoel hebben meer te moeten slapen in de winter. Ook weten we al dat de hoeveelheid daglicht invloed heeft op ons dag-nachtritme. Maar hoe het precies werkt was nog niet helemaal goed uitgezocht. Als je naar de mensheid kijkt, zeker in moderne steden, dan zie je weinig effect van de seizoenen op hoe we onze dagen indelen. Weer of wind, zon of sneeuw: we gaan naar ons werk, halen onze kinderen op, spreken af met vrienden en wandelen wat af. Nou laten onderzoekers in een nieuwe studie zien: als het aankomt op slaap is dat verschil in seizoenen er wel. Dit haalden ze uit data van bijna 200 mensen met slaapproblemen die mee hadden gedaan aan slaap-onderzoek, waarbij ze werden gemonitord tijdens hun natuurlijke slaappatroon. Dat wil zeggen: ze sliepen zonder wekker. Het totaal aantal geslapen uren leek in de winter hoger, maar dat resultaat was niet significant genoeg. Wat wel significant bleek te zijn was het verschil in REM-slaap. Dat was in de winter gemiddeld een half uur langer dan in de zomer. REM-slaap heeft weer een link met het verwerken van informatie en emoties. Ondanks dat het onderzoek nog herhaald moet worden in een grotere groep mensen zonder slaapproblemen, verwachten de onderzoekers dat dit seizoenverschil standhoudt en stellen ze dat het een goed idee zou zijn om hier rekening mee te houden met te houden bij het indelen van werk- en schoolschema's. Lees hier meer over het onderzoek: Humans don't hibernate, but we still need more winter sleep. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De tseetseevlieg komt voor in Afrika en kan als hij Trypanosomen parasieten bij zich draagt en steekt de slaapziekte overbrengen. Van die ziekte bestaan in Afrika twee varianten: de West-Afrikaanse slaapziekte, die mensen jaren bij zich kunnen dragen zonder het te weten en de Oost-Afrikaanse vorm die veel agressiever verloopt en een veel kortere incubatietijd heeft. Zonder behandeling is de slaapziekte altijd dodelijk. Met behandeling zijn de kansen op genezing - afhankelijk van het stadium waarin de ziekte zit - erg goed. In 2009 zakte het aantal mensen dat na een beet kwam te overlijden voor het eerst onder de 10.000 per jaar. In 2019 waren het er minder dan 1000. Het gaat dus de goede kant op. Maar de WHO wil in 2030 de ziekte helemaal uitgeroeid hebben en dus is er nog werk te doen. Nou wordt er al lange tijd naar nieuwe manieren gezocht om de tseetseevlieg aan te pakken. Vliegenvallen met de geur van de prooien van de vlieg zijn bijvoorbeeld een veelgebruikte oplossing. Nou blijken vallen met de geur van partners bij andere insecten nog beter te werken. Alleen van de tseetseevlieg waren deze chemische seksstofjes nog nooit uitgezocht. Tot nu. Voor het eerst is - met behulp van een flink aantal high tech apparaten - ontdekt welke stofjes hun paargedrag aansturen. Ook ontdekten de onderzoekers welke neuronen hier weer op reageren in de vlieg en zagen ze dat bij besmette vrouwtjes de stofjes en hun gedrag verandert. Volgende stap: hun liefdesleven eens even goed tegen ze gebruiken. Lees hier meer over het onderzoek: Revealed at last: Tsetse fly volatile pheromones, which could help curb diseases they spread. Ook interessant (uit 2015): The Tsetse Fly Eradication Project in Senegal Wins Award for Best Sustainable Development Practices. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kun je nou beter krachttraining doen? Of aan je conditie werken? Is lange stukken wandelen genoeg? Of is kort en heel intensief sporten beter? Hoe ver van tevoren moet je eten? Rek je wel of niet je spieren voor en na? Het is niet makkelijk om bij te houden hoe we nou precies het gezondst kunnen blijven. Of wanneer we de meeste spieren kweken, of het meeste vet verliezen. Dat is niet alleen moeilijk omdat elk lichaam anders is, maar ook omdat er steeds weer nieuwe - gelukkig maar – onderzoeksresultaten verschijnen met weer andere tips. Zo bleek al (uit een klein onderzoek, dat wel) dat een gewicht laten zakken, veel meer doet voor je spieren dan het optillen ervan. Zweedse onderzoekers komen nu weer met iets nieuws over de link tussen de tijd van de dag waarop een sportoefening wordt gedaan en de hoeveelheid vet die je ermee verbrandt. Of tenminste: ze kunnen hier nu iets over zeggen bij muizen. Ze lieten de dieren sporten in een vroege actieve fase (vergelijkbaar met de ochtend bij mensen) of een vroege rustfase (vergelijkbaar met onze avond). Alleen in het geval van de ochtend workout zagen ze dat de expressie van genen die een rol spelen bij het afbreken en verbranden van vet een flinke boost kreeg. Dit suggereert volgens de onderzoekers dat mensen die om gezondheidsredenen moeten afvallen er baat bij zouden kunnen hebben om vooral te bewegen in de ochtend. Maar aangezien wij geen muizen zijn, en dit mogelijk ook nog per lichaam kan verschillen, is meer onderzoek wel eerst nodig. En of je op het moment nou meer een avond- of ochtendsporter bent: op een veilige manier bewegen is natuurlijk altijd beter dan op de bank zitten. Dus lekker bezig, zou ik zeggen. Lees hier meer over het onderzoek: Time of day may determine the amount of fat burned by exercise.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe leren jonge zebravinken zingen? Luisteren ze vooral, of kijken ze ook naar beweging? Om daarachter te komen bouwden onderzoekers een robotvogel die ze zangles gaf. In deze audio hoor je onderzoeker Wouter Halfwerk van de Vrije Universiteit Amsterdam. Lees hier meer over het onderzoek dat hij samen met Katharina Riebel van de Universiteit Leiden deed: Robotvogel geeft jonge zebravinken zangles. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het zat er natuurlijk aan te komen en klein genoeg waren ze misschien al wel langer, maar MIT-onderzoekers hebben een sensor ontwikkeld die je kunt doorslikken en die te volgen is tijdens zijn reis door ons spijsverteringskanaal. De mini-sensor, ter grootte van een flinke pil, detecteert terwijl hij in het lichaam zit een magneetveld buiten het lichaam. Doordat de afstand tot dat magneetveld steeds iets verandert terwijl de sensor beweegt, is te bepalen waar hij zich bevindt. Omdat de persoon waarin de sensor zit natuurlijk ook kan bewegen en de afstand tot het magneetveld dan ook verandert, krijgt de patiënt een tweede sensor op de huid geplakt om daarvoor te corrigeren. De sensor is al getest in grote dieren en de onderzoekers denken dat het uiteindelijk pijnlijke procedures als een endoscopie, maar ook röntgenfoto's moet kunnen vervangen bij het onderzoeken van sommige (niet alle) darmproblemen. De sensor die gewoon weer uitgepoept wordt, kan geprogrammeerd worden om op vooraf bepaalde momenten te meten, of wanneer het in de buurt komt van het apparaatje dat het magnetisch veld uitzendt. Dit apparaatje zou in een rugzak of jaszak moeten passen, of achter de spoelbak van een wc. Je hoort het al: het idee is dat het hele pakket uiteindelijk gewoon mee naar huis kan. De verzamelde data kan de sensor vervolgens naar een smartphone of laptop sturen, ook als hij nog in het lichaam zit. Dat klinkt allemaal behoorlijk spectaculair, maar onderzoeken met de sensor in mensen moeten nog worden uitgevoerd. Lees hier meer over het onderzoek: Ingestible sensor could help doctors pinpoint GI difficulties.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe ouder het organisme, hoe meer DNA-schade. Maar hoe die schade precies leidt tot ouderdomsklachten was nog onbekend. Wetenschappers van het Erasmus MC denken nu het antwoord te hebben gevonden. In deze audio hoor je onderzoeksleiders Jan Hoeijmakers en Joris Pothof van het Erasmus MC. Lees hier meer over hun werk: Ontdekking: file op het DNA zorgt voor verouderingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Kan de wetenschap ons iets vertellen over hoe we het beste een partner kunnen vinden? Of juist over hoe we gelukkig single kunnen zijn? We bespreken een aantal onderzoeken die voorbijkomen in het Guardian-artikel ‘A sexual destiny mindset’ – and the other red flags of romantic chemistry. Daarin valt onder andere te lezen dat er amper bewijs is dat insteken op zoveel mogelijk overeenkomsten, of juist tegenstellingen zin heeft. Hetzelfde geldt voor de focus op specifieke karaktertrekken. Bij een eerste klik gaat het volgens deze wetenschappers om hele andere dingen. Ook bespreken we met seksuologe Marieke Dewitte van de Universiteit Maastricht de Studium Generale aflevering Hebben singles de toekomst? in Utrecht, waar ze één van de sprekers was. Stel dat het echt zo is dat in 2055 de helft van de Nederlanders vrijgezel is, zijn we daar dan klaar voor?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Antibioticaresistentie is wereldwijd een groot probleem. Daarom wordt er hard gewerkt aan het terugdringen van onnodig gebruik en het beter begrijpen van bacteriën zodat we ze met nieuwe behandelingen te slim af kunnen zijn. In nieuw onderzoek is gekeken naar de trucjes van de meticilline-resistente Staphylococcus aureus (MRSA). Deze bacterie - die ook bekend staat als de ziekenhuisbacterie - komt bij veel mensen voor en veroorzaakt in sommige gevallen huidinfecties of bloedstroominfecties. Specifiek werd bestudeerd hoe de bacterie precies de gifstoffen loslaat die ons uiteindelijk ziek maken. Ze vonden dat twee transporteiwitten hierbij een belangrijke rol spelen. Als die twee eiwitten uitgeschakeld zouden kunnen worden, maakt dat de bacterie waarschijnlijk onschadelijk, of op z'n minst minder gevaarlijk. Vergelijkbare mechanismen zijn te vinden in andere soorten bacteriën, wat zou betekenen dat deze aanpak niet alle voor Staphylococcus zou werken. Gebruik je antibiotica en blijven er cellen over, dan is de kans groot dat de overblijvende bacteriën zich weer voortplanten. Omdat dit vaak de bacteriën zijn die van nature niet reageren op het medicijn, ontstaat er een populatie die steeds resistenter wordt. Deze nieuwe behandeling - waarbij de bacterie niet wordt gedood, maar onschadelijk wordt gemaakt - zou volgens de onderzoekers niet als gevolg hebben dat de bacteriën zich selectief voortplanten. En dat maakt het een interessant alternatief om verder uit te zoeken. Lees hier meer over het onderzoek: Study reveals how drug resistant bacteria secrete toxins, suggesting targets to reduce virulence.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Astronomen hebben rond een dwergplaneet een ringenstelsel ontdekt op een plek waar ze het totaal niet hadden verwacht. We praten erover met onderzoeker Vik Dhillon van de universiteit van Sheffield. Hij is één van de auteurs van deze Nature-publicatie en verantwoordelijk voor de hogesnelheidscamera Hipercam die op de telescoop zit in La Palma, waarmee deze ontdekking is gedaan. Hij vertelt hoe zeldzaam ringen om planeten eigenlijk zijn, waar ze uit bestaan, hoe ze vormen en waarom het nieuwe ringenstelsel dat ze vonden rondom dwergplaneet Quaoar aan het randje van ons zonnestelsel zo bijzonder is dat ze het bijna over het hoofd zagen. Lees hier meer over de ontdekking: A new ring system discovered in our Solar System.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het noordpoolgebied verliest in rap tempo zeeijs. Zelfs in de koudere wintermaanden waarin het ijs eigenlijk zou moeten herstellen van het smelten in de zomer. Uit een nieuw onderzoek van Penn State University blijkt nu dat het toenemende aantal winterstormen hier een grote rol in speelt. Deze stormen zouden zelfs verantwoordelijk zijn voor een derde van het zeeijs-verlies in de winter. De stormen - ook wel atmospheric rivers genoemd - duwen grote hoeveelheden waterdruppeltjes in dunne slierten over enorme lengtes. Komen ze aan land dan zorgen ze voor extreme regenval en overstromingen. California is één van de plekken waar dit soort stormen vaak voor overlast zorgen. Met behulp van satellietdata en klimaatmodellen zagen de onderzoekers dat deze stormen flink aan het toenemen zijn in het noordpoolgebied. Vaak denken mensen wat betreft het afnemende zeeijs aan een geleidelijk proces, waarbij steeds meer opwarming voor steeds meer gesmolten ijs zorgt. Hier laten onderzoekers zien dat dat ijs ook nog eens meer extreem weer te verduren krijgt, wat een veel explosievere impact heeft. Met effecten die meteen na elke storm al te zien zijn. Het smeltende ijs in het noordpoolgebied kan veel nadelige gevolgen hebben. Natuurlijk is er de impact van smeltend zeeijs op zeestromen, die op hun plaats weer van invloed zijn op temperaturen wereldwijd. Maar het zorgt ook voor meer open water, waardoor mogelijk directere vaarroutes ontstaan, wat weer geopolitieke gevolgen kan hebben. Lees hier meer over het onderzoek: More frequent atmospheric rivers hinder seasonal recovery of Arctic sea ice.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onze voorouders hebben lange tijd een vrij wilde reputatie gehad. Met hun primitieve gereedschap jaagden ze op vlees en sprake van een taal was er niet echt. Maar steeds vaker vinden onderzoekers bewijs voor een veel verfijndere manier van leven. Zo ook recent in een grot ten zuiden van Lissabon. 90.000 jaar geleden leefden daar in Portugal Neanderthalers die zich regelmatig te goed deden aan een smaakvolle maaltijd van Noordzeekrab. Op basis van de restanten van de scharen, konden de onderzoekers berekenen dat de gemiddelde grootte van het schild van deze krabben zo'n 16 centimeter moet zijn geweest. Dat ze echt door de Neanderthalers zijn gegeten baseerden ze op de aanwezigheid van gereedschap, een haard, brandwonden op de schilden en de manier waarop de dieren waren opengebroken. Dat liet dus ook zien dat de krabben niet alleen werden gegeten, maar ook eerst werden gekookt. Op een temperatuur van 300 tot 500 graden, konden ze bepalen. Ook vis, kokkels en mosselen moeten op het menu hebben gestaan. En zo is er weer een stukje afgebrokkeld van het holbewoner imago dat ooit werd toegeschreven aan de Neanderthaler. De vondst spreekt ook het idee tegen dat het eten van zeedieren heeft bijgedragen aan de indrukwekkende hersenen van de moderne mens. Lees hier meer over het onderzoek: Proof that Neanderthals ate crabs is another ‘nail in the coffin’ for primitive cave dweller stereotypes.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ook in Nederland bestaat nu de kans dat je, wanneer je aan het wandelen bent met je hond, in de buurt komt van een roedel wolven. Misschien hoor je ze zelfs huilen naar elkaar, als je er op het juiste moment bent. Nu waren onderzoekers benieuwd welke hondensoorten in dat geval terug zouden huilen en of dat genetisch te onderbouwen is. 68 rashonden die als huisdier werden gehouden kregen daarom in een experiment opnames van huilende wolven te horen. Hun reactie werd uitvoerig bestudeerd in het lab. Ook werden hun genen vergeleken met die van de wolf om te kijken hoe verwant het ras was met zijn of haar voorvader. Ze zagen dat de honden die genetisch het meest op de wolf leken het vaakst terug huilden. Maar: de moderne rassen reageerden ook. Alleen reageerden ze met geblaf in plaats van gehuil. Ook als ze wel in staat zouden moeten zijn om te huilen. Dit suggereert dat de moderne hond zich heeft aangepast aan een andere leefomgeving waarin huilen geen of andere functies heeft. De onderzoekers zagen ook dat de huilende honden hierbij ook meer stress vertoonden. Waarschijnlijk omdat ze beter begrepen waar ze naar luisterden en mogelijk het idee hadden dat ze zich in het territorium van een andere groep bevonden. Interessant genoeg was het genetische effect wel alleen te zien in oudere honden. Iets wat zeker nog verder uitgezocht moet worden. Dat oudere, maar ook gecastreerde honden, ook met meer stress reageerden, dat heeft vermoedelijk te maken met angst. Eerder onderzoek heeft voor deze groepen honden al aangetoond dat ze vaak angstiger zijn. Benieuwd in welke categorie jouw hond valt: een linkje naar het onderzoek vind je online. Lees hier meer over het onderzoek: The wilderness is calling – will your dog answer?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Orka-moeders offeren gigantisch veel op om een zoon groot te kunnen brengen, blijkt uit bijna 40 jaar aan orka-data. Het kost zelfs zoveel energie dat het hun kans op nog meer gezonde kinderen enorm vermindert. En met de afnemende hoeveelheid voedsel die er voor deze dieren beschikbaar is, is dat slecht nieuws. Lees hier meer over het onderzoek: Orca mothers make 'lifelong sacrifice' for sons. Hier vind je de eerdere aflevering over orka oma's: Oma's in orka-gemeenschap helpen kleinkinderen overleven. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mieren kunnen besmet raken door schimmels. Denk aan die ene nare die van de mier een soort zombie maakt. Maar mieren zijn schimmels ook vaak te slim af. Dat komt omdat veel mierenkolonies een sociale immuniteit hebben. Voordat een schimmel die op het lichaam van een mier is gaan zitten naar binnen kan groeien, wordt het er al afgepoetst door nestgenootjes. Toch lukt het sommige schimmels om dit weer te omzeilen, zagen onderzoekers in experimenten. Ze keken naar het gedrag van de schimmel in situaties waarin wel of geen verzorging van andere mieren plaatsvond. Waren er werkmieren in de buurt om sporen van schimmels van andere mieren af te poetsen, dan zagen ze dat de schimmel zich heel anders ging gedragen. De productie van sporen werd in dit geval flink opgevoerd door de schimmel om te compenseren voor de sporen die er werden afgehaald. Maar in plaats van dat de werkmieren daardoor weer harder gingen poetsen, deden ze dat juist minder. Wat bleek nou: die nieuwe lijn sporen was chemisch aangepast door de schimmel. Op zo'n manier dat ze lastiger te detecteren waren door de mieren. In vervolgonderzoek willen ze nu gaan bestuderen hoe de mierenkolonie hier dan weer op reageert. Wellicht lukt het de mieren om zich aan te passen aan deze minder sterke chemische signaaltjes. Wat het onderzoek in ieder geval al laat zien is hoe slim ziekmakende organismen te werk gaan. Lees hier meer over het onderzoek: Reducing their natural signals: How sneaky germs hide from ants. See omnystudio.com/listener for privacy information.