Wetenschap Vandaag | BNR

Typen op onzichtbare toetsenborden, een object identificeren alleen door het aan te raken, of handgebaren gebruiken om met een app of ander persoon op afstand te communiceren: het is dankzij onderzoekers van Stanford allemaal weer een klein stapje dichterbij. Op verschillende manieren wordt geprobeerd om kunstmatige intelligentie en handbewegingen te combineren. Polsbandjes die spieractiviteit meten zijn al getest, of denk bijvoorbeeld aan handschoenen met sensoren erin. Het bleken toch vrij lompe oplossingen, die erg veel dataverkeer nodig hadden en dus vroegen deze onderzoekers zich af of het niet slimmer kon. Ze ontwikkelden een spray die je - net als zonnebrand – op je hand en arm kunt spuiten. In het goedje bevindt zich een minuscuul elektronisch netwerk dat kan detecteren of de huid oprekt of buigt. Die informatie stelt algoritmes weer in staat om af te lezen welke bewegingen er worden gemaakt. Bijvoorbeeld wat je vingers aan het typen zijn op een geprojecteerd toetsenbord. De spray voegt zich moeiteloos naar vouwen en rimpels in de huid, is af te wassen met zeep (hoe milieuvriendelijk dat is, is een tweede) en kan verbonden worden via Bluetooth. Volgens de onderzoekers is het ook interessant voor innovaties in de sport, robotica, game industrie en medische behandelingen op afstand. Lees meer: Spray-on smart skin uses AI to rapidly understand hand tasks.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het vormen van weefsel en organen is één van de belangrijkste bezigheden van cellen in de embryonale fase van ons leven. Om deze super ingewikkelde taak voor elkaar te krijgen moeten cellen onderling met elkaar communiceren. Ze gebruiken hier zowel biochemische signalen voor, als mechanische. Je zou het kunnen zien als reuk en tast. Weten hoe dit allemaal precies werkt leert ons niet alleen meer over de ontwikkeling van embryo's en wat er allemaal fout kan gaan, maar het is ook interessante kennis voor onderzoekers die kijken naar weefselherstel en het kweken van weefsel in het lab. Mechanische input, bijvoorbeeld de structuur van de ondergrond en de aanwezigheid van drukkrachten of vloeistofstromen, is van groot belang voor het gedrag van cellen. Het vertelt ze bijvoorbeeld wanneer ze moeten delen, of ze moeten verplaatsen en zelfs welk type cel ze moeten worden. Nou is in schaaltjes in het lab al uitvoerig bestudeerd hoe cellen reageren op mechanische signalen, maar nu is het wetenschappers gelukt om dit in een levend embryo te bestuderen. Ze plaatsen een magnetisch druppeltje tussen de bouwende cellen en oefenden daarmee - met behulp van een zorgvuldig gecontroleerd magnetisch veld - een piepklein beetje druk uit. Zo konden ze voelen hoe er werd teruggeduwd. Wat ze hiermee onder andere konden zien is: wat de cel probeert te voelen in z'n omgeving. Individuele cellen testen constant de structuur als geheel. Is het stijf? Zitten cellen dicht op elkaar gepakt? En dat speelt mee bij hun volgende stap, wat dan weer invloed heeft op de structuur als geheel. De onderzoekers zijn nog lang niet klaar met het bestuderen van deze wisselwerking, maar dat het überhaupt te bestuderen is, in levend weefsel, is al veelbelovend. Lees meer: A glimpse of a cell’s sense of touch. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ik kwam voorbij een filmpje van de American Chemical Society met de vrij vertaalde titel: waarom antivries van je lijstje af mag als bruikbaar dodelijk gif. Je snapt: dat moest ik even kijken. Een veel gebruikt bestanddeel van antivries voor in onder andere auto's is ethyleen-glycol: net als ethanol, een alcohol. Op zichzelf bevriest het bij -12, maar in combinatie met water verandert dat. Bij een 50/50 verdeling bevriest het mengsel bijvoorbeeld pas bij -40. Dit komt door de interactie tussen de moleculen van deze twee bestanddelen. Er is te veel actie om te bevriezen (heel kort door de bocht). Nou kan ons lichaam alcohol over het algemeen goed afbreken. Daar hebben we twee hele handige enzymen voor. Slik je ethyleen-glycol door, dan gaan diezelfde twee enzymen aan het werk, maar in plaats van dat ze dit stofje afbreken naar iets minder giftigs voor het lichaam - wat wel gebeurt na een paar glazen wijn - maken ze er glycolzuur van. En dat is waar het misgaat. Dit hoopt zich op in je lichaam en knoeit met je pH-waarde. Ook zet het processen in gang waarbij hele nare zuren en ophopingen ontstaan die uiteindelijk zorgen voor orgaanfalen. Weken van pijn, mogelijke dood, wil je niet. Nou is ethyleen-glycol zoet van smaak. Helaas betekende dit in het verleden dat veel dieren en kinderen er graag van drinken als ze er toegang tot hebben. Het betekende ook dat het makkelijk te mixen was met een zoet drankje, zonder dat iemand het merkt. Gelukkig hebben producenten van antivries daar inmiddels wat aan gedaan door een erg bitter stofje toe te voegen aan de mix. Is het daardoor ook minder giftig? Nee. Daarom is het goed dat er gelukkig ook gewerkt wordt aan niet-giftige antivries-alternatieven. Maar heb je het in huis staan en heb je kinderen of huisdieren, zet het dan heel heel erg goed achter slot en grendel. Lees meer: Time to Strike Antifreeze Off Your List of Usable Poisons.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het was een bewogen jaar, zeker ook op wetenschapsgebied. We ontkomen er niet aan om ook in deze rubriek terug te kijken. Wat waren de hoogtepunten? Welke afleveringen werden in 2022 het meest beluisterd? En wie van de presentatoren kent de meeste (enigszins obscure) wetenschapsfeitjes?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Cognitieve empathie, of: 'theory of mind', is de mogelijkheid om de emoties van anderen te herkennen en hun perspectief in te schatten. Een test die vaak gedaan wordt om te bepalen in welke mate iemand dit kan is de Eyes Test. Proefpersonen krijgen foto's te zien van alleen mensen hun ogen en moeten dan een woord kiezen dat zo goed mogelijk omschrijft wat degene op de foto denkt of voelt. Dit onderzoek is vaker gedaan, ook onder grotere groepen, maar nu hebben onderzoekers van de universiteit van Cambridge het echt groots aangepakt. Aan hun studie deden meer dan 300.000 mensen mee uit 57 verschillende landen. Voor het eerst zijn er een flink aantal verschillende etniciteiten en culturele achtergronden meegenomen, net als veel verschil in leeftijd. Deze varieerde tussen de 16 en 70 jaar. Het onderzoek is onderdeel van een grotere zoektocht naar waarom sommige mensen het zo moeilijk vinden om de gevoelens van anderen in te schatten en de link met bijvoorbeeld autisme. Wat er uit het onderzoek kwam was onder andere dit: vrouwen blijken gemiddeld een stuk beter te scoren op de test. Dit is eerder al wel eens gezien en past bij het idee dat vrouwen empathischer zijn, maar nooit werd het in zo'n groot onderzoek aangetoond. Het verschil geldt voor veel (namelijk 36) landen en werd gevonden in alle leeftijdsgroepen. In sommige landen scoorden mannen en vrouwen gemiddeld gelijk, maar in geen enkel land scoorde mannen gemiddeld hoger. En ja: je zou kunnen zeggen: waarom toch die man-vrouw vergelijking? Is dat nog wel van deze tijd? En wat zegt dit nu over een individu? Maar snappen welke biologische- en omgevingsfactoren een rol spelen bij het wel of niet kunnen aanvoelen van anderen – en met zekerheid kunnen aantonen dat die factoren een invloed hebben – blijft belangrijk bij het beter helpen en begrijpen van mensen met sociale stoornissen. Lee meer: Females on average perform better than males on a ‘theory of mind’ test across 57 countries.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben een nieuwe bloedtest ontwikkeld waarmee Alzheimer al in een vroeg stadium gedetecteerd moet kunnen worden. De onderzoekers hopen dat de test dure hersenscans en pijnlijke ruggenprikken kan gaan vervangen.Lees hier meer: New biomarker test can detect Alzheimer’s neurodegeneration in blood. De paper vind je hier: Brain-derived tau: a novel blood-based biomarker for Alzheimer’s disease-type neurodegeneration. Over het CRISPR-onderzoek lees je onder andere hier meer: CRISPR vertraagt alzheimer bij muizen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Zelfs als twee mensen tijdens de kerstdagen precies evenveel van hetzelfde eten naar binnen hebben gewerkt, kan het zo zijn dat de één die pondjes wel ziet zitten en de ander niet. Hoe kan dat? Onderzoeker Henrik Roager van de Universiteit van Kopenhagen vertelt dat ze wat opvallende dingen zagen toen ze bestudeerden of er een link is tussen hoe de microben in ons spijsverteringsstelsel energie uit eten halen (om hierachter te komen verbranden ze onder andere poep-samples) en gewicht. Namelijk: mensen waarvan de microben veel energie uit het eten halen zijn - in deze studie in ieder geval - ook de mensen met het meeste gewicht. En deze groep heeft tegen verwachting in ook de snelste spijsvertering. Lees hier meer over het onderzoek (waar ook de universiteit van Wageningen aan meewerkte): Some guts are better than others at harvesting energy. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe is complexe spraak ontstaan? Om op die vraag een antwoord te vinden wordt al lange tijd naar apen gekeken. Maar vergelijk je de klanken en roepen van de meeste apensoorten, dan valt op dat daar weinig medeklinkers in te horen zijn. Waar zijn die medeklinkers, die in al onze talen zitten, dan vandaan gekomen? Gorilla's, chimpansees en bonobo's kunnen wel klanken produceren die lijken op onze medeklinkers, maar het gebruik ervan is maar sporadisch gehoord. Bij enkele groepen, maar niet bij de hele diersoort. Bij orang-oetans is dat anders, deze aapsoort gebruikt veel medeklinker-achtige geluiden om over van alles en nog wat te communiceren en dit is in groepen over heel de wereld gehoord. Maar waarom dat verschil? Waarom de orang-oetan wel? In een nieuw onderzoek suggereert een wetenschapper die al 18 jaar deze dieren in het wild bestudeert dat het alles te maken heeft met leefomgeving. De orang-oetan brengt namelijk veel meer tijd door in bomen. Dan kun je denken: ah, heeft het iets met naar elkaar roepen te maken? Nee, dat is het idee niet. Het idee is dat, omdat je in een boom meestal één van je twee handen nodig hebt om je vast te houden, orang-oetans een heleboel moesten oplossen met hun mond. Daardoor zouden ze veel meer controle hebben ontwikkeld over hun lip-, tong- en kaakbewegingen. En dat - denkt deze onderzoeker - zou er weleens voor kunnen hebben gezorgd dat medeklinkers ooit zijn ontstaan. Lees meer: Orangutan communication sheds light on human speech origins.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ooit gehoord van de Europasaurus? Het was een grote planteneter met een lange nek die ongeveer 154 miljoen jaar geleden leefde op een klein eilandje in wat nu Duitsland is. Het is familie van de bekende Brachiosaurus en behoort daarmee tot de groep grootste landdieren die ooit op aarde hebben rondgelopen. Tussen de familieleden zitten uitschieters van wel 40 meter in lengte, maar de Europasaurus was met 6 meter een flink maatje kleiner. Het dier is de eerste dinosoort die dwergvorming liet zien. Waarbij een soort in de evolutie kleiner van stuk wordt. Specifieker gaat het in dit geval om eilanddwerggroei. Andere dieren waarbij dit ook is gebeurd zijn bijvoorbeeld de Sumatraanse tijger en neushoorn van het eiland Sumatra. Ook die zijn in een afgesloten ecosysteem kleiner geworden door de generaties heen. In een nieuwe studie is gekeken naar gefossiliseerd hersenmateriaal van jonge en volwassen Europasaurussen. Ze maakten een reconstructie van de holtes waarin ooit het brein en binnenoor van het dier moeten hebben gezeten. Het viel de onderzoekers op dat het deel van het binnenoor dat verantwoordelijk is voor het gehoor erg lang was. Het suggereert dat het dier een erg goed gehoor had en ze vermoeden dat de soort een vorm van groepscommunicatie had waarbij geluid en klank belangrijk waren. Ze zagen ook dat in hele jonge dieren het evenwichtsorgaan al sterk ontwikkeld was. Wat erop kan wijzen dat pasgeboren Europasaurusjes meteen al mee moesten kunnen komen met de kudde. Lees meer: What the inner ear of Europasaurus reveals about its life.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De glaskikker doet zijn naam en superhelden eer aan door zichzelf doorzichtig te maken als hij ergens een dutje aan het doen is. Maar hoe het diertje dit voor elkaar krijgt was lange tijd onbekend. Nu weten we hoe hij dit doet. Ook als de kikker zijn trucje niet doet is hij al aardig lastig te spotten. Hij is maar een paar centimeter groot, vooral actief in de nacht en met zijn groene kleur valt hij niet op tussen de blaadjes. Maar gaat de kikker slapen, dan zie je hem echt niet meer. De huid en spieren van de kikker worden dan namelijk transparant. Als je heel goed kijkt zie je alleen nog wat botjes, twee ogen en wat vage interne organen. Makkelijker om erachter te komen hoe de kikker het doet was het niet. Het was een puzzel van jaren, waarbij één van de moeilijkheden was dat de kikker in het lab niet helemaal ontspannen wilde gaan slapen. Toch lukte ze het uiteindelijk om het mysterie te ontrafelen: als de kikker gaat slapen transporteert het dier 90 procent van zijn rode bloedcellen naar zijn lever. Een lever die ook nog eens een spiegelende buitenkant heeft. En voilà: weg is de kikker. Wordt de kikker actief dan stromen de bloedcellen terug het bloed in. Dat dit allemaal lukt zonden opstoppingen en problemen is behoorlijk indrukwekkend. De onderzoekers hopen nu dat ze met nog wat meer kennis over het mechanisme mensen kunnen helpen met bloedtoevoerproblemen in het vatenstelsel. Lees meer: Glassfrogs hide red blood cells in their liver to become transparent.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bijen en wespen gebruiken hun angel om zichzelf en hun kolonie te beschermen. Omdat die angel ooit is ontstaan vanuit de ovipositor - een eierleggend orgaan in vrouwtjesinsecten - ging men er lange tijd vanuit dat de mannetjes niet konden steken. Die hebben immers geen angel. Je voelt hem al aankomen. Ook omdat het de titel van dit verhaaltje is. Toen een onderzoeker een wespensoort aan het bestuderen was werd ze gestoken door een volwassen mannetjeswesp. Het deed pijn, maar niet zoveel als bij een steek met een angel. Er leek geen sprake te zijn van gifstoffen. De wesp bleek te hebben gestoken met zijn genitaliën. Overigens niet met het gedeelte dat hij gebruikt voor voortplanting, maar met twee puntige stekels die aan weerskanten van de penis zitten. Uit het onderzoek bleek dat het verdedigingsmechanisme niet even effectief was bij een confrontatie met vijanden als dat van de vrouwtjes, maar het was genoeg om in sommige gevallen weer uitgespuugd te worden door een boomkikker. Lees meer: Male genitalia as an anti-predator defense.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er is veel goed nieuws te verwachten op wetenschappelijk gebied in 2023. Wetenschap Vandaag stipt drie ontwikkelingen aan waar Nederlandse wetenschappers zich op verheugen, voor het komend jaar. In deze rubriek vandaag aandacht voor: Maanreizen, de Einstein-telescoop en, eindelijk: een werkend medicijn tegen de ziekte van Alzheimer. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Net als onze huid zweet, of kippenvel kan krijgen, reageert ook de huid van microben op hun omgeving. Vind je een fossiel van de huid van een microbe, dan kan dat dus iets zeggen over de omstandigheden waarin het lang lang geleden leefde. Om achter die omstandigheden te komen moet de fossiele huid vergeleken worden met die van nu levende bacteriën. Microbiële huiden, membranen genoemd, zijn gemaakt van lipiden - vetmoleculen. Sommige worden al gebruikt om het klimaat in het verleden te reconstrueren, maar ze zijn altijd in mysterie gehuld gebleven, omdat onderzoekers niet wisten welke microben ze nou precies maakten en onder welke omstandigheden. Onderzoek van het NIOZ laat nu zien welke bacteriën deze lipiden maken en ook hoe zij hun lipidehuidje hebben geëvolueerd om zich aan te passen aan veranderingen in het milieu. Daar moesten overigens wel eerst 1850 eiwitten voor worden bestudeerd, maar het is ze gelukt. Nu ze weten welke bacteriën deze moleculaire bouwstenen vormen en ze ook begrijpen hoe ze dat doen, willen ze uitzoeken hoe de productie van deze moleculen afhangt van omgevingsfactoren als watertemperatuur of zuurgraad. Uiteindelijk moet dit ervoor zorgen dat klimaatverandering nog gedetailleerder gereconstrueerd en voorspeld kan worden. Lees meer: Fossiele bacteriën koppelen aan levende neefjes, helpt bij klimaatvoorspellingen (Nederlandse tekst vind je onderaan).See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kan kennis vanuit de genetica helpen bij het beter behandelen van mensen met ernstige psychosen? En hoe dan? Daar is in een groot net afgerond onderzoek naar gekeken. Jurjen Luykx - hij ziet als psychiater patiënten bij GGnet en werkt als onderzoeker bij het Maastricht UMC en ook het UMC Utrecht - vertelt hoe het hebben van een genetisch profiel van de patiënt zou kunnen helpen bij het bepalen van de juiste behandeling en medicatie. Ook vertelt hij meer over wat er uit het onderzoek kwam, waarin onder andere is gekeken of zo'n genetische profiel ook echt genoeg zegt over het ziektebeeld van een patiënt.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Malaria niet in de mens, maar in de mug zelf bestrijden: met die nieuwe tactiek hopen onderzoekers van de Universiteit Twente de ziekte - die nog altijd voor enorm veel zieken en doden zorgt- beter aan te kunnen pakken. In deze audio hoor je onderzoeker Jos Paulusse van de Universiteit Twente. Hij vertelt meer over het nanodeeltje dat ze hebben ontwikkeld als vervoermiddel voor medicijnen die hun weg moeten vinden naar de parasiet als hij nog in de mug zit. Lees hier meer: Nieuwe aanpak in de strijd tegen malaria.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bij een deel van de vrouwen met borstkanker is het verwijderen van een gehele borst de beste behandeling. In sommige gevallen, zoals wanneer blijkt dat iemand genetisch een verhoogd risico heeft om borstkanker te krijgen, wordt dit preventief al gedaan. Voor het reconstrueren van de borst na deze behandeling, als die reconstructie gewenst is, zijn er meerdere opties. Waaronder de bekende borstimplantaten, die niet in alle gevallen kunnen en ook niet altijd veilig zijn gebleken. Of het gebruik van huid- en vetweefsel uit de buik. Maar ook deze behandeling heeft nadelen. De operatie duurt lang, zo’n zes tot acht uur, en je houdt er een litteken op je buik aan over. En dus waren onderzoekers van het Maastricht UMC+ benieuwd naar een derde methode: lipofilling. Waarbij een plastisch chirurg vet gebruikt uit bijvoorbeeld de heup, dijbenen of buik en dit injecteert in de borst. Dit wordt al gebruikt voor het opvullen van oneffenheden na een eerdere reconstructie of voor gedeeltelijke reconstructies, maar voor een volledige borstreconstructie was nog niet aangetoond dat het veilig en effectief was. In onderzoek is nu gekeken naar 91 patiëntes die een reconstructie met eigen vetweefsel kregen en 80 patiëntes die een implantaat kregen. Volgens de onderzoekers waren er geen aanwijzingen dat de behandeling met eigen vetweefsel onveilig was en gaf deze groep na de operatie aan een hogere kwaliteit van leven te hebben. Het Zorginstituut Nederland heeft nu besloten dat de behandeling vanaf 1 januari 2023 - onder voorwaarden - vergoed wordt. Lees meer: Nieuwe methode voor borstreconstructie na onderzoek Maastricht UMC+See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een immuuncel die tot nu toe volledig over het hoofd werd gezien in kankeronderzoek, blijkt mogelijk juist een hele belangrijke rol te spelen bij het aanslaan van immuuntherapie. In deze audio hoor je internist-oncoloog Marleen Kok van het Nederlands Kanker Instituut en onderzoeker Karin Visser, ook van het NKI en het Oncode Instituut. Lees hier meer: Onderbelichte afweercel blijkt belangrijk voor impact immuuntherapie. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het gaat niet goed met de vijgenboom. Wereldwijd nemen de aantallen af. Eén van de oorzaken daarvoor is een veelvoorkomende ziekte die wordt veroorzaakt door een schimmel, die weer wordt overgedragen door een kevertje. Nou draagt dit beestje wel meer schimmelsoorten bij zich en onderzoekers uit Japan waren benieuwd welke daarvan nou echt schadelijk waren. Helaas moesten voor dit onderzoek wel een groot aantal jonge boompjes eraan geloven: ze kregen of één van de schimmels voor hun kiezen, of een combinatie en daarna werd gekeken hoe ziek ze daarvan werden. De bekendste schimmel deed wat van hem werd verwacht: einde babyboompjes. De andere twee die ze bekeken deden dat niet. Totaal ongevaarlijk. Tenminste: als ze alleen waren. Eén van de andere twee schimmels bleek voor een ravage te zorgen als hij in de buurt van die ene notoire killer schimmel leefde. Ook voor schimmels maakt het – niet geheel verrassend – dus uit met wie je rondhangt. Volgens de onderzoekers is het belangrijk om deze combi-killers nog veel beter te bestuderen, zodat de vijgenbomen van de toekomst nog beter beschermd kunnen worden tegen aanvallers. Lees meer: Two fungi work together to kill fig trees.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In de meeste gevallen zijn het de ouders die de baby's te eten geven. Maar toen onderzoekers een mierenkolonie aan het bestuderen waren, zagen ze iets opmerkelijks. Poppen zijn mieren in hun coconfase. En wat doe je als je een pop bent in een cocon? Vrij weinig. Mieren in deze fase van hun leven staan niet bepaald bekend om hun actieve bijdrage aan het kolonieleven. Ze liggen daar maar een beetje te liggen, dachten we. Maar al die tijd zagen we iets over het hoofd. Iets wat onderzoekers nu toch hebben gespot: mierenpoppen voorzien de hele kolonie van een nutriëntrijke vloeistof. Een soort melk. Net uitgekomen mierenlarven kunnen niet zonder deze melk, een beetje zoals de meeste zoogdieren iets vergelijkbaars nodig hebben aan het begin van hun leven. Ook de volwassen mieren consumeren het goedje dat door de poppen wordt aangemaakt. En dat moet ook wel, want anders hoopt het op, raakt het beschimmeld en sterven de mierenpoppen. De onderzoekers willen nu nog dieper duiken in de sociale functie van deze melkkringloop. Zo zou het bijvoorbeeld weleens zo kunnen zijn dat de toegang tot de melk mede bepaalt of een larve een koningin of werkmier wordt. Lees meer: Pupating ants make milk — and scientists only just noticed.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een zachte, vormbare robot, die geen batterij of snoertje nodig heeft om te bewegen, die op moeilijke plekken kan komen, zoals diep in het menselijk lichaam bijvoorbeeld: dat is waar een flink aantal onderzoekers met wisselend succes aan werkt. Een nieuwe telg van de soft robotics-familie is er eentje die niet veel nodig heeft om te verplaatsen en als hij zich voortbeweegt doen zijn bewegingen denken aan een breakdance optreden. Het robotje is gemaakt van een zachte gummy bear-achtige gel die uitzet en krimpt in reactie op temperatuurwisselingen. Onderzoekers hebben het voor elkaar gekregen om dat krimpen en uitzetten zo te sturen dat het robotje zich verplaatst met een beweging die sterk lijkt op ‘de worm’: een dansbeweging die in het breakdancen voorkomt, maar eigenlijk al is ontstaan in de jaren twintig. Het zou niet veel moeten kosten om het robotje in grote getallen te produceren en de toepassingen zijn volgens de onderzoekers eindeloos en niet alleen biomedisch. Volgende stap: kijken of de kruipbeweging ook in gang gezet kan worden door veranderingen in stofjes die van nature in ons lichaam voorkomen en kijken of de wormpjes ook voorzien kunnen worden van hele kleine sensoren en cameraatjes. Lees meer: New robot does ‘the worm’ when temperature changes.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Boven lang gras uit kunnen kijken, armen gebruiken om voorwerpen te tillen: prima redenen om op twee benen te gaan lopen in plaats van on all fours. Maar veel van onze voorouders leefden grotendeels in bomen en daar is dat dan weer niet het handigst, zou je denken. Het idee is lange tijd geweest dat we rechtop zijn gaan lopen omdat onze habitat veranderde. Van heel veel bomen, naar meer open vlakte. Dan breng je meer tijd door op de grond is het idee en zijn er andere uitdagingen en dat moet ervoor hebben gezorgd dat we ooit onze knokkels van de grond hebben getrokken. Om te onderzoeken of hier ook bewijs voor is, bestudeerden wetenschappers wilde chimpansees in het westen van Tanzania. Deze plek ziet er vergelijkbaar uit met de plek waar de eerste mensen hebben rondgelopen. Duizenden observaties werden op beeld vastgelegd om te kijken of deze groep apen inderdaad meer tijd op de grond doorbracht. En ze zagen..... geen verschil met hun soortgenoten in bosrijke omgevingen. Ze brachten niet meer tijd door op de grond en bewogen zich niet vaker voort op twee benen. Als ze het al deden, dan gebeurde dat vrijwel altijd in de bomen. Uit dit onderzoek komt dus geen duimpje omhoog voor de habitat-theorie dus, toch ook wel tot de verbazing van deze onderzoekers. De vraag: Waarom zijn we rechtop gaan lopen? Blijft voorlopig dus nog onbeantwoord. Lees meer: Early humans may have first walked upright in the trees. See omnystudio.com/listener for privacy information.

In het nieuwe hypermoderne Biodesign Lab van de TU Delft werken onderzoekers aan ontwerpen gemaakt van levende organismen. Denk aan een beeldscherm van bacteriën bijvoorbeeld, of groeiende gordijnen die de lucht in je huis zuiveren. En wat dacht je van een bank van schimmel die meegroeit met je gezin en die zichzelf repareert als hij stuk is. In deze audio hoor je professor Elvin Karana en promovendus Ward Groutars van de TU Delft.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Marsrover Perseverance heeft audio opgenomen van een speciaal weersverschijnsel op de rode planeet. Ook breken er spannende tijden aan voor de rover en de helikopter die hem vergezelt. In deze audio hoor je Roger Wiens, hoofdonderzoeker en bediener van het SuperCam-instrument op de Mars-rover. Hij vertelt onder andere meer over het belang van de opname die ze hebben gemaakt. Lees hier meer: NASA's Perseverance Records a Martian Dust Devil. Hier vind je de paper in Nature: The sound of a Martian dust devil. Een blog geschreven door Wiens vind je hier: Experiencing a Dust Devil. Over de barre tocht die eraan zit te komen lees je onder andere hier meer: Nasa's Ingenuity helicopter to fly over the hills of Mars. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Op 28 september 2018 werd Sulawesi - één van de eilanden van Indonesië - geraakt door een zware aardbeving met een magnitude van 7.5. Nou was die aardbeving niet geheel onverwacht vanwege de breuken in de platen onder het eiland, alleen de tsunami die kort na de aardbeving volgde wel. Bij dit type breuk, waarbij de platen langs elkaar bewegen en er geen beweging omhoog of omlaag is zou je geen vloedgolf verwachten. Een team onderzoekers onder leiding van de Universiteit Utrecht denkt nu te weten hoe het zit. In deze audio hoor je aardwetenschapper Taco Broerse van de Universiteit Utrecht. Lees hier meer over het onderzoek: Oorzaak van raadselachtige tsunami bij Sulawesi ontrafeld. De paper vind je hier: A Tsunami Generated by a Strike-Slip Event: Constraints From GPS and SAR Data on the 2018 Palu Earthquake.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Zicht, gehoor, reuk, smaak, tast: de vijf zintuigen die iedereen kent. Maar er is een zesde, die minder bekend is: proprioceptie. Daarbij ontvangt ons centraal zenuwstelsel informatie over onze spieren en gewrichten, onze houding en ons plaats in de ruimte. Dit onbewuste zintuig zorgt ervoor dat we niet tegen dingen aanbotsen en dat we zelfs met ons ogen dicht een kopje koffie naar onze mond kunnen tillen. Kortom: het stelt ons in staat om gecoördineerde bewegingen te maken. Bij sommige mensen gaat het op dit gebied mis en daarom vonden onderzoekers het belangrijk om beter te begrijpen hoe het netwerk achter proprioceptie werkt. Lange vezels verbinden sensorische zenuwcellen in de ruggengraat met de structuren in ons lichaam die spierspanning en rek registreren. Deze informatie gaat naar het centrale zenuwstelsel van waaruit vervolgens bewegingen worden aangestuurd. Maar hoe ontstaan die proprioceptie cellen en wat zorgt voor hun unieke connectie met onze spieren en gewrichten? Ze vonden in het onderzoek per spiergroep andere genen die hiervoor verantwoordelijk zijn. Ook zagen ze dat deze al actief zijn in ons embryonale fase. Ze vonden ook genen die achter het eiwit zitten dat beïnvloedt hoe zenuwvezels naar een bepaald punt groeien. Met deze nieuwe kennis en een hele hoop vervolgonderzoeken hopen de onderzoekers uiteindelijk patiënten met bijvoorbeeld beschadigingen aan de ruggengraat van betere neuroprotheses te kunnen voorzien. Maar ze willen ook de link tussen proprioceptie en veelvoorkomende rug- en heupproblemen verder bestuderen. Lees meer: The genes of the sixth sense.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Schade aan de vaten in onze hersenen kan voor allerlei problemen zorgen. Bijvoorbeeld op het gebied van taal of ons geheugen. Onderzoekers van het UMC Utrecht hebben nu slimme software ontwikkeld waarmee ze aan de hand van hersenscans proberen deze schade te voorspellen. In deze audio hoor je neuroloog en onderzoeker Matthijs Biesbroek en neuroloog in opleiding en promovenda Mirthe Coenen van het UMC Utrecht. Meer informatie vind je hier: Cognitieve problemen voorspellen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Terwijl honden tegenwoordig grotendeels gefokt worden op uiterlijke kenmerken, werd er verder terug in de tijd vooral gefokt op gedrag. En dat is volgens een nieuw onderzoek terug te zien in hersenstructuren van honden die vergelijkbare vaardigheden hebben. Voor de studie is gekeken naar de genen van 4000 honden. Daartussen zaten zowel huisdieren, als half tamme en wilde honden, zoals wolven en coyotes. Ze konden 10 verschillende stammen of lijnen onderscheiden, met elk hun eigen gedragskenmerken en specialisaties, zoals jagen of drijven. Kijk je vervolgens naar hoe de honden er in die verschillende stammen uitzien, dan lijkt lang niet elk ras op elkaar. Dat suggereert dat aan het begin vooral op gedrag en cognitie is gefokt. Naast vergelijkbare gedragskenmerken zagen ze binnen de verschillende lijnen ook overlap tussen genen die een link hebben met hersenontwikkeling. Zo zagen ze bij schapendrijvers als bordercollies onder andere terug dat het proces dat ervoor zorgt dat neuronen in de hersenen goed op elkaar aansluiten bij deze groep extra sterk was. Sommigen van de hierbij betrokken genen hebben ook een link met angst en moedergedrag. Iets wat er bij muizen voor zorgt dat ze hun jonkies in de buurt houden van het nest. Een nog onbewezen hypothese stelt dat dit de reden is waarom schapendrijvers van nature de kudde bij elkaar willen houden. Nou is de studie - zoals je merkt – behoorlijk lastig uit te leggen in een minuutje, maar waar de onderzoekers onder andere op hopen, is dat deze nieuwe kennis ons ook wat kan vertellen over de link tussen gedrag en genen bij andere diersoorten – zoals de mens. Lees meer: Canine brain wiring influenced by human-driven breeding practices. En hier: Brains, Brawn or Both: What Drove the Creation of Modern Dog Breeds?See omnystudio.com/listener for privacy information.

525 miljoen jaar oud is het fossiel waarin een bijzondere ontdekking werd gedaan. Al in 1984 werd het gevonden, maar pas nu konden onderzoekers zien wat er echt in verstopt zat. Het gaat om een fossiel van een wormachtig zeediertje van 1,5 centimeter met allemaal kleine stompe pootjes, een beetje zoals een duizendpoot. In Australië, Nieuw-Zeeland en Zuid-Amerika vind je nu nog verre familie, maar het diertje zelf is allang uitgestorven. Lang werd gedacht dat een brein niet fossiliseert en dat het al helemaal zinloos was om er in een fossiel van zo'n klein diertje naar op zoek te gaan. Inmiddels weten we dat dat wel kan. In dit nieuwe onderzoek vonden ze niet alleen het kleine breintje van dit wormachtige dier, waarvan ze denken dat het het oudste gefossiliseerde brein ooit gevonden moet zijn, ze vergeleken het ook met de hersenen van nog levende geleedpotigen. Zo zagen ze dat de hersenstructuren en de genen die daar verantwoordelijk voor zijn overeenkomen. Ze leerden ook nog allerlei andere belangrijke dingen over de evolutie van het zenuwstelsel van het dier. Maar konden dus in ieder geval laten zien dat de blauwdruk van de hersenen in deze groep dieren zijn oorsprong vindt in voorouders die honderden miljoenen jaren geleden over de zeebodem kropen. Lees meer: 525-million-year-old fossil defies textbook explanation for brain evolution.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Al eeuwen merken schippers van de wereldzeeën op dat ze de ergste stormen moeten trotseren wanneer ze zich op het zuidelijk halfrond bevinden. Nu denken onderzoekers te weten waarom het daar stormachtiger is dan op andere plekken. Sinds de jaren tachtig bevestigt ook satellietdata dat de stormen op het zuidelijk halfrond – waar je onder andere Australië en delen van Afrika en Zuid-Amerika vindt - heftiger zijn dan op het noordelijk halfrond. Zo'n 24 procent heftiger, om wat preciezer te zijn. Onderzoekers van de universiteit van Chicago denken nu een idee te hebben waarom. Ze combineerden hiervoor observaties, bestaande literatuur en klimaatmodellen en vonden twee mogelijke oorzaken. De eerste: bergketens. Op het noordelijke halfrond vind je er daar veel meer van. Haalden ze die weg in simulaties, dan veranderde dat de luchtstroom en werd het verschil in stormachtigheid op de twee halfronden een stuk kleiner. De andere oorzaak: oceaanstroming. De energie van die stroom verschilt per halfrond. Dat komt omdat deze zinkt in het noordpoolgebied, over de bodem trekt en dan bij Antarctica weer omhoogkomt om daar verder te bewegen aan het oppervlak. Maakten ze die stroom in simulaties gelijk, dan verdween de rest van het verschil in stormachtigheid. Wat ze ook zagen is dat het verschil toeneemt sinds in de jaren tachtig is begonnen met satellietmetingen. Het zuidelijk halfrond wordt steeds stormachtiger. Die toename konden ze weer linken aan veranderingen in de oceanen. Allemaal kennis die belangrijk is bij het beter inschatten van en voorbereiden op de gevolgen van klimaatveranderingen in de toekomst. Lees meer: The Southern Hemisphere is stormier than the Northern, and we finally know why.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers zijn het oudste DNA ooit op het spoor gekomen. Het geeft ons een kijkje in hoe een stukje van onze planeet er 2 miljoen jaar geleden uitzag. De samples zijn afkomstig uit de Kap København Formatie van Noord-Groenland en laten zien dat daar in die tijd - toen het er zo'n 10 tot 17 graden warmer was - rendieren en knaagdieren leefden, er berken, coniferen en populieren groeiden en er zelfs - tot de verbazing van velen - mammoeten rondliepen. Van dit 2 miljoen jaar oude ecosysteem kunnen we belangrijke dingen leren. Lees meer: Discovery of world’s oldest DNA breaks record by one million years. Of: Oldest-ever DNA shows mastodons roamed Greenland 2 million years ago. Over het vorige record: Million-year-old DNA sheds light on the genomic history of mammoths. Over het (niet) terugbrengen van uitgestorven dieren: Het terugbrengen van uitgestorven dieren: kan het ooit echt? Onwaarschijnlijk. Of: Hoe wetenschappers puzzelen met mammoet-DNA.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wij mensen kunnen tegenwoordig amper onze weg vinden als we het zonder GPS moeten doen, maar een heleboel andere dieren hebben daar geen enkele moeite mee. Neem monarchvlinders bijvoorbeeld, die leggen elk jaar met miljoenen tegelijk meer dan 4000 kilometer af van Noord-Amerika naar Mexico om daar te overwinteren, waarbij ze gebruik maken van het aardmagnetisch veld om hun richting te bepalen. Ook de rode zalm legt gigantische afstanden af, vanuit de open zee, duizenden kilometers tegen de stroom van rivieren in, om vaak maar een paar meter van waar de vis geboren is uit te komen. Waar onderzoekers verbaasd over waren is dat veel dieren die magnetische signalen gebruiken om te navigeren, zelfs als die signalen verstoord zijn nog hun weg lijken te vinden. Hoe doen ze dat? Vertrouwen ze op andere zintuigen? Zoals zicht en reuk? Of is het misschien nog iets anders, dachten onderzoekers van Duke University. Met behulp van een migratie-computermodel, waarin ze meerdere mogelijkheden uitprobeerden, zagen ze dat de meest succesvolle dieren bij falende magnetische signalen, de dieren waren die in een groep reisden. Ze zagen ook dat als het aantal dieren in die groep terugliep, het steeds moeilijker werd om de eindbestemming te halen. Bij een populatiekrimp van 50 procent bijvoorbeeld, haalden 37 procent minder dieren het. Een dergelijke populatiekrimp is ontzettend actueel. Dit werd bij verschillende diersoorten – waaronder de monarchvlinder en rode zalm - al gezien. Dat dit dus ook lijkt te beïnvloeden hoe goed individuen de weg vinden, moet volgens de onderzoekers niet vergeten worden binnen onderzoek naar het beschermen van de biodiversiteit. Lees meer: Traveling With Friends Helps Even Mixed-Up Migrators Find Their Way.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De bekende kattenparasiet toxoplasma - waar je vooral als je zwanger bent ver van uit de buurt moet blijven - blijkt er in wolven voor te zorgen dat ze sneller de leider van een groep worden. Dit heeft zowel gevolgen voor de inrichting van ecosystemen als onderzoek naar gedrag. Onderzoeker Jaap de Roode van Emory University in de VS doet zelf onderzoek naar parasieten en hoe dieren zichzelf daartegen proberen te beschermen. Hij vertelt meer over hoe de parasiet te werk gaat en het belang van deze nieuwe studie. Ook bespreken we hoe toxoplasma zelfs bij mensen kan zorgen voor veranderingen in gedrag. Lees hier meer over het onderzoek onder wolven: A parasite makes wolves more likely to become pack leaders. Het onderzoek van het Amsterdam UMC vind je hier: Kattenparasiet beïnvloedt menselijke hersenen. De Roode hield ook een TED-talk over het onderwerp: How brain parasites change their host's behavior. Hij vroeg zich ook af of de parasiet er misschien voor zorgt dat mensen katten liever vinden: Is there a disease that makes us love cats?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tweelingen kunnen op elkaar lijken, maar zelden ziet hun leven er exact hetzelfde uit. In onze darmen - blijkt uit onderzoek - is dat een ander verhaal. Daar kiezen twee tegelijk geboren dochtercellen graag precies hetzelfde pad. En het is hun moeder die ze daartoe aanzet. In deze audio hoor je Jeroen van Zon van AMOLF. Hij vertelt meer over de bijzondere processen in onze darmen en wat ze precies hebben ontdekt. Meer lezen kan hier: Daughter cells in the intestine do what their mother tells them.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mensen worden over het algemeen niet geassocieerd met schubben, maar daar moeten we volgens een onderzoek naar tanden anders over na gaan denken. Hoe zijn tanden namelijk ooit ontstaan? Tanden die ervoor zorgden dat je als dier ineens beter prooien of planten vast kon pakken en ze ook nog eens makkelijker in stukjes kon krijgen. Het begon volgens onderzoekers allemaal bij één soort vis. De voorouder van alle dieren met tanden. Maar dan nog: hoe zijn die tanden dan ooit ontstaan? Volgens één theorie zijn schubben aan de buitenkant van de vis gemigreerd naar de binnenkant van de mond. Een andere bekijkt het andersom: net als bij het weefsel van kieuwen moeten tanden van binnenuit zijn ontstaan. In deze nieuwe studie is gekeken naar de zaagvis, om duidelijk te krijgen welke theorie het beste past. Onderzoekers bestudeerden 70 miljoen jaar oude fossielen van een uitgestorven zaagvissoort. Specifiek keken ze naar de puntige uitsteeksels op de neus van het dier, de reden waarom het woord zaag in de naam voorkomt. Die puntige uitsteeksels worden vaak tanden genoemd, maar zijn eigenlijk gespecialiseerde schubben. Toen ze de structuur van de buitenste laag van deze schubben bekeken met een microscoop zagen ze tot hun verbazing dat deze structuur behoorlijk veel wegheeft van moderne haaientanden. Nou hebben zwaardvissen naast deze schubben ook al echte tanden gehad, dus bij dit dier zijn ze niet van plek gewisseld, maar het laat wel zien dat schubachtige structuren zich prima kunnen ontwikkelen tot tand-achtige structuren. Een plusje voor de ‘van buiten naar binnen’-theorie dus. Denk er maar eens aan, de volgende keer dat je je schubben staat te schrobben. Lees meer: Sawfish fossils suggest teeth likely evolved from body scales in ancient fish.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Na tientallen jaren voorbereiding is vandaag de officiële bouw van start gegaan van de grootste telescoop ter wereld, tevens de gevoeligste radiotelescoop ooit gemaakt. Een project waar ook Nederland een belangrijke rol bij speelt. In deze audio bespreken we met Roelien Attema-van Waas van ASTRON waar de telescoop naar gaat kijken en welke rol Nederland precies binnen het project heeft. Lees hier meer: Construction of Square Kilometre Array commences.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een plant die veel voorkomt in Japan - de Cayratia japonica - kan een trucje dat nooit eerder is gezien bij bloemen: meerdere keren van kleur veranderen. Er zijn wel honderden planten met bloemen die gedurende hun ontwikkeling tot volwassen plant een kleurverandering doormaken, maar niet eerder is er eentje gevonden die ook weer terug verandert. Van oranje naar felroze en weer terug naar oranje. Waarom veranderen bloemen eigenlijk überhaupt van kleur? Gedacht wordt dat dit is om bestuivers, zoals bijen, een seintje te geven: nu is de bloem klaar om nectar en stuifmeer te delen, kom gezellig langs. Het trucje waarbij de bloem meerdere keren van kleur verandert, werd gezien toen onderzoekers bestuiving in beeld wilden brengen met een time-lapse video van de bloemen in het wild. Toen ze de verassende vondst daarna in het lab onderzochten, zagen ze dat het eerste gedeelte - waarbij de plant oranje wordt – het moment is waarop het mannelijke deel van de bloem volwassen is en nectar afgeeft. Als dat deel op is en afsterft, wordt de bloem roze. Dan gaat het vrouwelijke deel nectar afgeven en wordt de bloem weer oranje. Is dat deel op, dan is het: terug naar roze. Ze zagen ook dat carotenoïden - stofjes met veel vitamine A, die ook wortels hun kleur geven - verantwoordelijk waren voor deze snelle veranderingen. De onderzoekers hopen dat ze dit trucje nu kunnen gaan gebruiken bij het kweken van gewassen die sneller volwassen worden, of meer vitamines bevatten. Lees meer: Flowers show their true colors - A common flower with a unique bidirectional color-changing ability.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een nieuwe theorie stelt dat het Prikkelbare Darm Syndroom weleens een link zou kunnen hebben met de zwaartekracht op aarde. Bedenk maar eens, zegt de onderzoeker uit LA die met deze hypothese komt, dat je organen de hele dag door naar beneden worden geduwd. Wat als de klachten die bij het Prikkelbare Darm Syndroom horen - zoals kramp, zweten en rugpijn – een signaal zijn dat het lichaam last heeft van die constante druk. Zo'n 10 procent van de wereldbevolking heeft het Prikkelbare Darm Syndroom, maar waar het precies door komt is nog onduidelijk. Is het een verstoord microbioom, zijn het hormonen, of gaat er iets mis in de communicatie tussen hersenen en buik? We weten het niet. Kan het zijn, dacht deze onderzoeker: dat het alles bij elkaar is, maar dat de hoofdoorzaak is dat het lichaam van de persoon met klachten niet goed in staat is om de ingewanden op de juiste plek te houden en de zwaartekracht te weerstaan? Dat het ophangsysteem niet functioneert? En daardoor allerlei problemen ontstaan? Het is nu nog maar een theorie, eentje die nog onderzocht moet worden, maar de gedachte is op z'n minst interessant. Lees meer: How gravity may cause irritable bowel syndrome.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Veertig jaar geleden kreeg de eerste patiënt de diagnose HIV. Destijds was het een dodelijke ziekte waar geen kruid tegen opgewassen was. Maar in de tussentijd is er veel veranderd. Er zijn nu goed werkende medicijnen en als je die slikt kan je het virus niet meer overgedragen. Mensen met hiv hebben een even goede levensverwachting als ieder ander. Genezing is vlákbij. De eerste vier mensen zijn al genezen van hiv en onderzoeker Anne Wensing verwacht dat genezing voor iedereen met hiv nog binnen haar leven gaat lukken. BNR maakte een podcastserie over 40 jaar hiv in Nederland. De hele serie Uitgedokterd HIV is te vinden in alle podcastapps: https://www.bnr.nl/podcast/uitgedokterd See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als we ver genoeg teruggaan in de tijd, dan vinden we daar de laatste voorouder die de mens deelde met inktvissen: een wormachtig dier, met beperkte intelligentie. Op een later moment in de evolutie van dieren, zijn twee groepen ontstaan: gewervelden en ongewervelden. De gewervelde groep dieren, waar onder andere mensen en apen onder vallen, ontwikkelde grote en complexe breinen. Ongewervelden... niet. Op één soort na: inktvissen. Maar hoe kan het dat dit alleen bij déze ongewervelden dieren is gebeurd? Wat gebeurt er precies allemaal in hun hersenen? En wat is hun link met ons? Op die vragen beginnen wetenschappers nu langzaam het antwoord te vinden. In nieuw onderzoek vonden ze bijvoorbeeld in het zenuwweefsel en het brein van inktvissen, net als bij ons, veel microRNA. Dat zijn hele kleine stukjes RNA, die hele belangrijke taken in cellen hebben. Zo beïnvloeden ze onder andere de productie van essentiële eiwitten. Leg je een oester naast deze inktvissen en kijk je hoe in beiden microRNA-families zijn geëvolueerd, dan heeft een oester er sinds hun laatst gedeelde voorouder 5 bijgekregen en inktvissen wel 90! Dit moet dus wel een evolutionair voordeel hebben opgeleverd. Eén van de redenen voor het ontwikkelen van zulke complexe breinstructuren is vermoedelijk het moeten aansturen van hun geavanceerde tentakels, maar dat verklaart lang niet alles. Inktvissen kunnen dingen onthouden, mensen herkennen en er wordt zelfs gedacht dat ze kunnen dromen. Het mysterie van de hersenen van inktvissen is dus nog niet opgelost. Op het gebied van de indrukwekkende hoeveelheid microRNA's in inktvissen, willen ze in vervolgonderzoek in ieder geval gaan bekijken door welke cellen ze precies worden gemaakt en gebruikt. Lees meer: What octopus and human brains have in common.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ze gebruiken echolocatie om in het donker insecten te kunnen vangen, maar als vleermuizen communiceren met elkaar gebruiken ze een andere techniek. Eentje die ook wordt gebruikt door.. death metal zangers. In deze audio hoor je onderzoeker Coen Elemans van de University of Southern Denmark. Lees hier meer over het onderzoek: Bats growl like death metal singers and Mongolian throat singers. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe kan een chirurg bij een operatie nog beter zien waar de bloedvaten en klieren liggen? Een student van de TU Delft ging op zoek naar een nieuwe techniek waarmee dit mogelijk wordt en vond deze ook. Bij borstkanker worden in sommige gevallen de lymfeklieren uit de oksel verwijderd. Vaak gevolgd door bestraling. Dat kan behoorlijk nare gevolgen hebben, waarbij het vocht uit de lymfeklieren niet meer weg kan komen en armen gevaarlijk op kunnen zwellen. Een speciale bypass kan hierbij helpen, maar daarvoor moet je erg goed kunnen zien waar de vaten lopen. Daar was al een techniek voor, maar in dit onderzoek is gezocht naar een betere. In deze audio hoor je Saskia van Heumen. Ze studeerde af aan de faculteit 3mE van de TU Delft met een 10 en won vorige week de TU Delft Best Graduate Award voor haar onderzoek naar het gebruik van LED foto-akoestiek bij medische beeldvorming. Lees hier meer: Nog betere operaties met LED foto-akoestiek.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Meer dan de helft van de vrouwen in de VS heeft overgewicht of obesitas tijdens hun zwangerschap. Dat levert gezondheidsrisico's op voor deze vrouwen, maar het is ook van invloed op de hersenen van hun kinderen. Er zijn hints dat overgewicht bij de moeder er - vooral bij jongens - voor kan zorgen dat er een vergrote kans op depressie of autisme is. Maar hoe kan vetweefselopbouw bij de moeder er nou - via de placenta - voor zorgen dat de hersenen van vooral jongens worden beïnvloed? Om dat antwoord te vinden hebben onderzoekers zwangere muizen bestudeerd die op een dieet met veel vet waren gezet. Ze zagen hoe in deze muizen immuuncellen in de hersenen van jongens, maar niet vrouwtjes baby's, reageerden op de aanwezigheid van veel vet, door extra veel serotonine te verbruiken. Wat leidde tot depressief gedrag bij deze muizen nadat ze geboren waren. Dit gebrek aan serotonine zagen ze vervolgens ook terug bij mensenbaby's van moeders met overgewicht. Maar waarom gebeurt dit? Waarschijnlijk omdat het overtollige vet ook zorgt voor meer bacteriebestanddelen in het bloed van de moeder. Die zorgen - in ieder geval bij muizen - voor deze immuunreactie in de hersenen van jongens, vermoeden ze. Bij muizen lijkt er ook een reactie op overgewicht te zijn bij vrouwtjes baby's. Al is deze heel anders dan bij jongens. Hoe dat precies zit, dat willen ze nu gaan uitzoeken. Lees meer: Mom’s dietary fat rewires male and female brains differently.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers van het Nederlandse onderzoeksinstituut DIFFER hebben een database gemaakt met bijna 32.000 moleculen die mogelijk gebruikt kunnen worden in toekomstige batterijen. Het gaat specifiek om moleculen die interessant zijn voor flowbatterijen. Deze zijn veelbelovend omdat de energie-inhoud van dit type batterijen eenvoudig op te schalen is. Daarmee kan de batterij een belangrijke rol gaan spelen bij de grootschalige opslag die nodig is om het elektriciteitsnetwerk stabiel te houden bij wisselvallige beschikbaarheid van groene stroom. In deze audio hoor je Süleyman Er, de leider van de onderzoeksgroep Autonomous Energy Materials Discovery van DIFFER. Lees hier meer: Onderzoekers van DIFFER hebben een database gemaakt met 31.618 moleculen die mogelijk gebruikt kunnen worden in toekomstige redox-flowbatterijen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hele heftige terugkerende hoofdpijn, misselijkheid en gevoeligheid voor licht: migraine kan een flinke impact hebben op iemands leven. Naar schatting lopen er wereldwijd 148 miljoen mensen met chronische migraine rond. Maar helemaal snappen waar het vandaan komt en hoe het werkt doen we niet. Nou zitten er rondom de bloedvaten in onze hersenen ruimtes gevuld met vloeistof. Deze ruimtes kunnen beïnvloed worden door ziekte en ontsteking. Daardoor kunnen ze bijvoorbeeld opzetten. Nou werd al gedacht dat er misschien een link was tussen het opzetten van deze ruimtes en migraine. Onderzoekers hebben nu een MRI-scan gebruikt met ultrahoge resolutie om hier meer over te weten te komen. En inderdaad: bij mensen met chronische migraine was een veel sterkere vergroting van die ruimtes om de bloedvaten te zien. Wat ze nu nog moeten onderzoeken: is het de migraine die zorgt voor die opgezette ruimtes, of wordt de migraine veroorzaakt door die vergrote ruimtes? Het antwoord op die vraag kan van groot belang zijn bij het ontwikkelen van betere behandelingen. Lees meer: Ultra-high-res MRI reveals migraine brain changes.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Roofmieren, of trekmieren, staan bekend om de destructie die ze als rondtrekkende kolonie achterlaten op hun pad, waarbij ze wel 500.000 prooien per dag kunnen wegwerken. Je vindt ze vooral in de tropen, waar ze in lange slierten tussen de bomen door trekken. Maar ooit, ooit had we ze ook hier, blijkt uit nieuw onderzoek. Verstopt in een laatje en onderdeel van een 100 jaar oude museumcollectie, vond een onderzoeker per toeval een blokje barnsteen met een mier erin. Volgens het label ging het om een gewone mier, maar toen ze het onder een microscoop legde, zag ze al snel: dit is iets bijzonders. Het bleek te gaan om een 35 miljoen jaar oude roofmier. Slechts het tweede roofmier-fossiel ooit gevonden en de eerste die uit Europa komt. Ooit - laat de vondst zien - marcheerden er in warmere tijden ook roofmieren door onze achtertuin. Een CT-scan liet ook zien dat de miersoort familie is van een oogloze soort die nu nog in Afrika en Zuid-Azië wordt gevonden. En dat het moet gaan om een werkmier. De vondst helpt bij het beter in kaart brengen van de evolutie van de mier. En na nog wat extra onderzoeken, die hopelijk nog meer interessante informatie opleveren, gaat deze roofmier, met een nieuw labeltje, weer veilig terug in z'n laatje. Lees meer: Oldest army ant ever discovered reveals iconic predator once raided Europe. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De grote trap is een enorme vogel. Van alle vliegende vogels is het - met mannetjes van wel 16 kilo - de zwaarste ter wereld. Je vindt ze in Europa vooral in Spanje. Heel af en toe dwaalt er ook eentje door Nederland. Om een partner te vinden komen mannetjes elk jaar op dezelfde plek bij elkaar om vervolgens een indrukwekkende show weg te geven aan bezoekende vrouwtjes. De beste entertainer wint. Nu blijkt uit onderzoek dat deze bijzondere vogel aan iets nogal merkwaardigs lijkt te doen: zelfmedicatie. Het innemen van plantmateriaal tegen ziektes en parasieten. Mensen doen dit al lange tijd. Er wordt al wel gedacht dat het ook voorkomt bij dieren. Zoals apen, beren, herten, honingbijen, ara's en fruitvliegjes. Maar bewijzen dat het bij deze dieren ook echt gaat om zelfmedicatie is lastig zonder mogelijkheden voor experimenten met controlegroepen. Nou bestudeert een groep wetenschappers al sinds de jaren '80 de grote trap. De vogel verkeert tijdens het paarseizoen elke keer weer lange tijd op dezelfde plek. Het is een wc en een date-locatie tegelijk. Dat is vragen om overdraagbare ziektes en parasieten. Toen de onderzoekers de poep van deze vogel bestudeerden vonden ze daarin heel veel plantmateriaal terug. Wat viel op: van twee plantensoorten vonden ze - vooral tijdens het paarseizoen - veel meer terug dan verwacht: de grote klaproos en weegbreeslangenkruid. Van de eerste is bekend dat het pijn kan verminderen, de tweede - voor mensen giftig - zit onder andere vol vetzuren. Na meer onderzoek bleken de planten ook te werken tegen veel voorkomende vogelparasieten en schimmel. Het gaat natuurlijk om veldonderzoek, het is nog niet onomstotelijk bewezen, maar het lijkt toch verdacht veel op zelfmedicatie. Lees meer: World’s heaviest bird may be self-medicating on plants used in traditional medicine.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hij was een lakenhandelaar met een liefde voor lenzen en werd uiteindelijk één van de belangrijkste pioniers van de microscopie: Antoni van Leeuwenhoek. Volgend jaar is het 300 jaar geleden dat hij overleed en staat er van alles op het programma om zijn werk te vieren. Conservator Tiemen Cocquyt van Rijksmuseum Boerhaave geeft alvast uitleg over één van de onderzoeken die bij dat programma hoort: Visualizing The Unknown. Rolf Schreuder van Shoreline Productions vertelt dat er onder andere al een lesprogramma klaarstaat voor volgend jaar, dat is hier te vinden: Door de lens van Antoni.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De leefomgeving van vissen kan sterk variëren. Tussen zout- en zoetwater en soms zelfs tussen nat en droog. Sommige vissoorten kunnen namelijk tot wel een week op het droge overleven. Deze wisselende omstandigheden vragen om geavanceerde waterwerken in hun cellen. Voor cellen in alle dieren geldt dat het van levensbelang is om de waterbalans goed te houden. Mocht er te weinig water via het membraam de cel inkomen, dan kan een cel speciale waterkanaaltjes openzetten om meer water binnen te laten. Onderzoekers waren benieuwd naar de waterkanaaltjes van de klimbaars: een vis die zo nu en dan ook tijd doorbrengt op het droge. Als je tussen zulke extreme omstandigheden kan wisselen, dan moet je ook waterkanaaltjes hebben die daar op kunnen reageren, was het vermoeden. En dat is ook wat ze zagen: een uniek soort waterkanaaltje - wat eigenlijk een eiwit is - in de kieuwen en huid van de vis dat dankzij een speciaal klepje razendsnel kan openen en sluiten. Begrijpen hoe dit op moleculair niveau werkt kan zelfs een nieuw type medicijnen opleveren. Zo werken bijvoorbeeld de waterkanaaltjes in hersencellen minder goed bij beginnende Alzheimer. Ook in ziektes of situaties waarbij je bijvoorbeeld heel snel de druk in de hersenen moet verlagen kan dit een interessante vondst zijn. Lees meer: Quick-closing valve allows fish to rapidly regulate the water in their cells.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De James Webb ruimtetelescoop heeft in ongekend detail de atmosfeer van exoplaneet Wasp-39b in kaart gebracht. Volgens astronomen gaat wat ze hebben gezien het onderzoek naar exoplaneten totaal veranderen. In deze audio hoor je Amy Louca van de Sterrewacht Leiden en Jean-Michel Desert van de Universiteit van Amsterdam. Lees hier meer: Webb onthult chemisch profiel van de atmosfeer van exoplaneet WASP-39 b. Of hier: NASA’s Webb Reveals an Exoplanet Atmosphere as Never Seen Before. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De ontdekking van een zelflerend molecuul, door wetenschappers van de Universiteit Twente, is een belangrijke doorbraak in de wereld van computers. Het molecuul brengt super-energiezuinige supercomputers een stap dichterbij. De eigenschappen van het molecuul werden bij toeval ontdekt; het gedraagt zich precies als de synapsen in menselijke hersenen. Vooral het extreem lage energiegebruik van het molecuul is veelbelovend: het gebruikt voor krachtige berekeningen ongeveer tien miljoen keer minder energie dan een gewone supercomputer. Er zij legio toepassingen: kleine medische appraten in het menselijk lichaam, zelfrijdende auto's en natuurlijk zeer zuinige mobiel telefoons. Prof. Dr. Christian Nijhuis en zijn team gaan nu verder onderzoeken wat de mogelijkheden zijn, en niet onbelangrijk: op zoek naar bedrijven die samen willen werken om deze technologie richting ons, de consument te krijgen.See omnystudio.com/listener for privacy information.