Wetenschap Vandaag | BNR

Resistentie van malariaparasieten tegen anti-malaria middelen wordt een steeds groter probleem. Onderzoekers gooien nu wiskunde in de strijd om die resistentie beter in de gaten te kunnen houden. Volgens de WHO waren er in 2020 wereldwijd nog altijd zo'n 241 miljoen gevallen van malaria. Meer dan 600.000 mensen stierven dat jaar aan de parasiet die door besmette muggen wordt overgedragen. In Afrika wordt preventief vaak gebruik gemaakt van het middel sulfadoxine pyrimethamine om de bevolking te beschermen tegen de ziekte. Maar in sommige gebieden neemt de resistentie tegen dit middel toe en werkt het niet meer goed genoeg. Een wiskundig model met een gigantische stapel data als basis moet nu gaan helpen om voor het eerst de genetische resistentie tegen dit middel in verschillend gebieden te monitoren en voorspellen, zodat gezondheidsorganisaties beter kunnen inschatten waar het wel en niet kan worden ingezet en ook het beleid kan worden aangepast. Hopelijk is het een stapje dichterbij het doel van de WHO om malaria uit te roeien voor 2030. Lees meer: Using mathematical modelling to fight malaria.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Pleisters en lijm worden allebei gebruikt voor wonden in onze huid, maar is die huid nat dan werken ze meestal slecht. Ook de hoeveelheid grip en hoelang die grip blijft laat nog wel eens te wensen over. Daar hopen onderzoekers nu wat aan te doen, met behulp van bubbels en geluid. Tot de verbazing van de onderzoekers zelf lukte het ze om de plakkerigheid en grip van pleisters op verschillende typen weefsel aan te passen door te spelen met de intensiteit van ultrasoon geluid. Dat lukte omdat het geluid zorgde voor extra veel microbubbeltjes aan de onderkant van de plaklaag. Die bubbeltjes duwen het materiaal vervolgens dieper in de huid of in ander weefsel, wat ervoor zorgt dat het beter blijft zitten. Het materiaal en de techniek moeten nog in de kliniek op mensen getest worden, maar de onderzoekers hebben goede hoop dat ze er veel betere pleisters mee kunnen maken, waarvan ook beter voorspeld kan worden hoe goed en lang ze blijven zitten. Het materiaal zou ook nog ingezet kunnen worden om gedoseerd medicijnen los te laten op de plek waar de pleister zit. Lees meer: Using sound and bubbles to make bandages stickier and longer lasting.See omnystudio.com/listener for privacy information.

We hoorden plankton-onderzoeker Dick van Oevelen van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee eerder al vertellen over het bestuderen van de wisselwerking tussen plankton en windmolenparken. We mochten ook nog even mee in het lab. Want ondanks dat er tegenwoordig nieuwe technieken zijn om ze te bestuderen, worden er ook nog gewoon soorten bestudeert onder de microscoop. En dat is geen gemakkelijke klus. Deel één van dit gesprek over de windmolenparken is hier terug te luisteren: Biologie | Flitsende camera brengt plankton beter in beeld dan ooit. Meer over het onderzoek: Smile, you're on camera!See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er komen steeds meer windmolenparken bij op zee, maar wat doet dat met de lokale ecosystemen? Eén onderzoeker bestudeert plankton om daar het antwoord op te vinden. Dick van Oevelen van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee zit middenin een belangrijk onderzoek naar de wisselwerking tussen windmolenparken en plankton. Hij vertelt meer over hoe en waarom zijn team dit bestudeert, wat plankton ook alweer precies is en welke nieuwe high tech ze inmiddels gebruiken om de beestjes in beeld te krijgen. Lees hier meer over het onderzoek: Smile, you're on camera! We namen ook nog een kijkje in het lab, dat deel van het gesprek is hier terug te luisteren: See omnystudio.com/listener for privacy information.

De meeste fossielen bestaan uit hard materiaal als botten, schelpen of tanden, maar in sommige zeldzame gevallen blijft ook zacht weefsel bewaard. Hoe dat soms wel lukt en soms niet, was nog een aardig mysterie. Er bestaan fossielen waarin stukjes huid, spier, of zelfs oog bewaard zijn gebleven. Ook interne organen kunnen door mineralen fossiliseren. Maar dat lukt aanzienlijk beter bij het ene orgaan dan het andere. Hoe kan dat? Dat wilden onderzoekers van de universiteit van Leicester weten. Ze kregen bij het beantwoorden van die vraag hulp van dode vissen. Twee en een halve maand bestudeerden ze de chemische samenstelling van de stinkende rottende ingewanden van de vissen. Ze probeerden te achterhalen of de kans om door mineralen omgezet te worden in een fossiel vooral te maken heeft met de micro-omgeving van elk orgaan, of dat het hem in het weefsel zelf zit. Aangezien de organen in een soort soep bleken weg te rotten, viel die eerste optie af. Het moet hem in het verschil in chemische samenstelling van elk orgaan zitten. Met name in de pH-waarde. Wat verklaart waarom darmen bijvoorbeeld wel gevonden worden, maar nooit de lever. Weten welke delen van organismen wel en niet kunnen fossiliseren en hoe ze er dan uit zouden kunnen zien kan onderzoekers weer helpen in hun zoektocht naar waardevolle fossielen. Lees meer: Rotting fish help solve mystery of how soft tissue fossils form.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Jaarlijks gaat ruim een kwart van alle oogsten wereldwijd verloren aan ziektes en plagen. Hoe kunnen we nou gewassen maken die zichzelf daar beter tegen kunnen verdedigen? En hoe werkt die verdediging eigenlijk precies? Dat is waar Saskia van Wees van de Universiteit Utrecht in haar werk naar kijkt. Ze vertelt hoe planten het aanpakken als ze te maken krijgen met verschillende aanvallers, hoe ze via hun wortels de hulp in kunnen schakelen van bodemmicroben en wat ze met haar team in het lab precies aan het onderzoeken is. Meer over haar werk vind je onder andere hier: Hormone crosstalk in plant immunity.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Eerder hoorden we onderzoeker Kasper Hendriks van Naturalis en de Universiteit van Osnabrück alles vertellen over de plantenfamilie van de kruisbloemigen waar hij al jaren onderzoek naar doet. Maar hoe breng je een stamboom van zo'n familie eigenlijk in kaart? Meer lezen over zijn onderzoek? De evolutie van afgeleide houtigheid in de Brassicaceae-plantenfamilie. Deel één van dit gesprek is hier terug te luisteren: Biologie | Wat we kunnen leren van de houterige familie van de koolSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Sommige plantenfamilies hebben handige trucjes om met stressfactoren om te gaan. Van die vindingrijkheid kunnen wij mogelijk weer leren hoe we onze gewassen sterker maken. Onderzoeker Kasper Hendriks van Naturalis en de Universiteit van Osnabrück vertelt vanuit het depot van Naturalis - tussen zo'n 5 miljoen gedroogde plantjes - waarom hij al jaren onderzoek doet naar de stamboom van de plantenfamilie waar ook koolsoorten onder vallen. Dat hoor je in dit eerste deel van het gesprek. In deel twee vertelt hij meer over hoe je zo'n stamboom nou eigenlijk maakt en haalt hij een gedroogd plantje tevoorschijn waar we allebei heel enthousiast van worden. Dat deel hoor je hier: Biologie | Hoe maak je een stamboom van een plantenfamilie? Lees hier meer over zijn werk: de evolutie van afgeleide houtigheid in de Brassicaceae-plantenfamilie.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Van sommige uitgestorven dieren weten we nog lang niet alles. Zo ook over de dodo. Weet jij bijvoorbeeld wat het precies voor dier is, of hoe hij is uitgestorven? Onderzoeker Leon Claessens van de Universiteit Maastricht besteed veel van zijn tijd aan het beantwoorden van dit soort vragen. Hij vertelt over de bijzondere dingen die hij heeft ontdekt en legt ook een belangrijke link met de huidige biodiversiteitscrisis.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een groot internationaal team van onderzoekers heeft met complexe modellen bekeken hoe potvissen en blauwe vinvissen zich binnen verschillende klimaatscenario's zullen gedragen rondom Nieuw-Zeeland in het jaar 2100. Wat ze zagen was dat beide soorten meer naar het zuiden trokken. Hoe warmer het oceaanwater, hoe zuidelijker. Het meest extreme klimaatscenario dat werd getest was eentje waarbij 61 procent van de huidige leefomgeving van de dieren - in de wateren ten noorden van Nieuw-Zeeland - verloren ging. Maar zelfs binnen het meest gunstige scenario waren grote veranderingen in het gedrag van de dieren te zien. Los van de effecten hiervan op de dieren zelf, heeft dit ook invloed op de lokale economie. Trekken alle walvissen weg uit de wateren rond de kust, dan kunnen heel veel bedrijven die geld verdienen met walvis spot-boottochtjes wel inpakken. Maar de dieren zijn ook van grote invloed op ecosystemen. Zo zorgen ze er bijvoorbeeld voor dat voedingsstoffen vanuit de diepzee naar de oppervlakte komen en zich verspreiden. Ook dat zal veranderen als walvissen ergens niet meer komen. Nou liet het onderzoek ook plekken in de omgeving zien die mogelijk erg geschikt zijn als toevluchtsoort bij opwarmend zeewater. Nu al weten welke wateren hiervoor geschikt zijn, kan helpen bij het helpen beschermen van deze gebieden. Lees meer: Climate change predicts southerly shift of great whale species in New Zealand. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De wereldwijde voedselproductie kent grote uitdagingen. Het klimaat verandert, goede grond is schaars en er blijft ontzettend veel nodig om iedereen van genoeg gezond eten te voorzien. Wat we produceren moet daarom zo goed mogelijk zijn. Alleen hoe check je hoe voedzaam je komkommer is? Het is al mogelijk om een product, zoals een komkommer, naar het lab te sturen om erachter te komen hoe voedzaam hij is. Alleen dat duurt dagen en kost veel. Nu wordt er door onder andere het bedrijf Yookr en de Universiteit Maastricht gewerkt aan een biosensor die dat goedkoop en in realtime kan doen, zodat telers meteen aanpassingen kunnen maken als dat nodig is. De sensor maakt gebruik van gekleurde moleculen die reageren op de aanwezigheid van bijvoorbeeld vitamine C. Hoe meer ervan in een sample zit, hoe intenser de kleur. Nu gebeurt dit nog in het lab, maar uiteindelijk moet de test een beetje lijken op die voor covid en moet deze eenvoudig te gebruiken zijn voor zowel telers als consumenten. Kunnen we dus straks ook lekker vanuit huis in de gaten houden hoe gezond de producten zijn die we kopen. Lees meer: Platform voor on site detectie van voedingsstoffen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De orde van de halfvleugeligen of snavelinsecten – waar onder andere de wants en bladluizen onder vallen – kent meer dan 80.000 soorten. Nu is daar weer eentje bij gekomen. Deze groep insecten kan zo klein zijn als 1 millimeter, of zo groot als 15 centimeter, maar allemaal hebben ze een vergelijkbaar zuigmondje. Dat geldt ook voor de nieuwe soort die werd gevonden in een 100 miljoen jaar oud stukje barnsteen. Het beestje heeft bijna tekenfilmachtige uitpuilende ogen waarmee hij een 360 graden zicht heeft en ook zijn mond steekt heel ver uit. Daarnaast heeft het klieren op de uiteinden van zijn pootjes die plakkerige substantie bevatten. Waarschijnlijk om meer grip te hebben op zijn prooi. Omdat het insect zo anders is dan wat we op het moment op aarde tegenkomen, heeft het zijn eigen uitgestorven familie gekregen: palaeotanyrhinidae. En zo hebben we er niet alleen een nieuw insect bij, maar ook een kick ass scrabble woord dat niet uit te spreken is (door mij, in ieder geval). Lees meer: Newly identified fossil insect used 360-degree vision and sticky feet to find and snare its meals.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe kunnen bestaande ecosystemen en vegetatie ons helpen bij het beschermen van onze kust? Dat is één van de dingen waar ze bij het NIOZ naar kijken en wij gingen langs. Onderzoeker Jaco de Smit van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) laat zien wat ze allemaal onderzoeken in de verschillende soorten stroomgoten die ze in Zeeland hebben staan. In eentje kijken ze bijvoorbeeld hoe lang het duurt voor schorren - de stukken land die voor veel dijken liggen - afbrokkelen in het geval van een dijkdoorbraak. In een andere: wat mosselen doen met golven en stroming en wat die golven en stroming weer doen met de mosselen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Neuronen, de cellen in ons zenuwstelsel die gespecialiseerd zijn in het versturen en ontvangen van informatie, zijn misschien wel de ingewikkeldste cellen ooit. Maar hoe zijn ze ontstaan? Daarover zijn de meningen verdeeld, maar onderzoekers uit Japan denken het antwoord nu te hebben gevonden. Ze doken daarvoor terug in de tijd en diep onderwater, waar ze keken naar oerdieren uit de lijn van de kwallen en anemonen en uit die van de ribkwallen. Van de vier afstammingslijnen waaruit complexere dieren uiteindelijk zijn ontstaan, bezitten alleen dieren uit deze twee lijnen neuronen. Tussen die twee lijnen bestaan echter ook weer verschillen in hoe die neuronen in elkaar zitten. Zijn neuronen dan in twee lijnen, los van elkaar ontstaan? Om daarachter te komen bestudeerden de onderzoekers eiwitten, celstructuren en genetica uit beide lijnen met de allernieuwste technieken. Ze zagen genoeg overeenkomsten om te concluderen dat het waarschijnlijker is dat neuronen maar één keer zijn ontstaan. Wat ze ook vonden waren mogelijke voorlopers van de neuronen die we nu kennen. En dat levert weer allemaal nieuwe vragen op: waarom was het bijvoorbeeld nodig om van die neuronen naar complexere varianten te gaan? En hoe werkten die allereerste neuronen precies? Lees meer: Into the brain of comb jellies: scientists explore the evolution of neurons.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De meeste mensen denken bij geografie misschien aan hoofdsteden stampen en hoogtekaarten bestuderen, maar geografen vind je bijna overal. En ze zijn hard nodig bij het oplossen van de grote vraagstukken van vandaag. Onderzoeker Michiel van Meeteren van de Universiteit Utrecht probeert de super diverse kennis die je in zijn vakgebied vindt zo bij elkaar te brengen dat er antwoorden komen op die belangrijke vragen. Hij vertelt meer over waar je geografie in het dagelijks leven tegenkomt (overal!), geeft voorbeelden van vakgebieden waarin je geografie niet zou verwachten (maar ook daar vind je weer een geograaf) en filosofeert over hoe de aardrijkskundeles van de toekomst eruit zou moeten zien.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Om erachter te komen hoe mieren elkaar dingen leren, hebben onderzoekers een leraar-mier in robotvorm gemaakt. De opdracht voor de robotmier: leer de kolonie nieuwe routes. Als één van de mieren in een kolonie een beter nest heeft gevonden, haalt die mier één van zijn nestgenoten op, om hem vervolgens de route uit te leggen naar het nieuwe nest. Dat komt er eigenlijk gewoon op neer dat ie vooroploopt en de andere mier - de omgeving goed in de gaten houdend - volgt. Onderzoekers van de universiteit van Bristol wilde kijken: snappen we dit goed genoeg om het na te bootsen? Ze bouwden een niet zo goed nest en een veel beter nest een flink eind van elkaar en zetten een mierenkolonie in het minder goede nest. Als er een mier het nest verliet lieten ze een robotmiertje met de geurklieren van een werkmier naar hem toegaan. De robotmier liep vervolgens of in een rechte lijn, of in een kronkelende lijn naar het nieuwe nest, af en toe pauzerend zodat hij goed bij te houden was en de volgende mier om zich heen kon kijken. De robotmier werd keurig gevolgd en de echte mier liep, na het nieuwe nest eens goed te hebben bekeken, precies dezelfde route terug naar het oude nest om de volgende te halen, of het nou een rechte lijn was of niet. De onderzoekers hopen op deze manier nog veel meer te weten te komen over het leersysteem van mierenkolonies. Lees meer: Robot helps reveal how ants pass on knowledge.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Op sommige plekken op aarde vind je biodiversiteit die niet door ligging of klimaat te verklaren is. Bijvoorbeeld op het eiland Nieuw-Caledonië, waar een geoloog nu gaat helpen zoeken naar de verklaring. Lydian Boschman van de Universiteit Utrecht is die geoloog. Ze is net terug van een bezoekje aan het eiland. Loop je er rond dan zijn vier op de vijf bloeiende plantensoorten die je er ziet uniek voor Nieuw-Caledonië. 80 procent dus! Veel soorten zijn ook nog eens gigantisch oud. Ouder dan de laatste versie van het eiland zelf. Hoe kan dat? Waar komen ze vandaan? De monsters die ze tijdens haar laatste bezoek heeft verzameld moeten gaan helpen bij het beantwoorden van die vragen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

We weten dat luchtvervuiling slecht kan zijn voor de gezondheid, maar heeft het ook een effect op onze cognitieve prestaties? Dat hebben ze onderzocht.... bij schakers. Onderzoeker Steffen Künn van de Universiteit Maastricht komt uit de economische hoek. Hij raakte dankzij een student geïnteresseerd in de vraag wat luchtvervuiling doet met onze cognitie. Want als daar een negatief effect te zien is, heeft dat dan wellicht ook een negatief effect op de gehele economie? Om daarachter te komen hadden ze een setting nodig waarbij prestaties goed te meten en vergelijken zijn. Zo kwamen ze uit bij meerdaagse schaakevenementen. Groot voordeel van zo'n toernooi: je hebt meerdere dagen en verschillende niveaus van vervuiling die je naast elkaar kunt leggen, je kunt prestaties vergelijken met een schaakcomputer als mooie baseline, en er zitten mensen van gelijke niveaus tegenover elkaar, dus ook dat kun je naast elkaar leggen. Wat zagen ze toen ze dat deden: meer luchtvervuiling betekende meer fouten en ergere fouten. De kans op fouten nam in sommige gevallen zelfs toe met 26 procent! Lees hier meer over het onderzoek: Indoor Air Quality and Strategic Decision-Making.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Koraalvissen zijn er in alle soorten en maten. Die diversiteit hebben ze – denken onderzoekers van de Universiteit van Californië nu – voor een groot deel te danken aan de manier waarop ze naar eten happen. Ook al bestonden vissen met kaken zo'n 500 miljoen jaar geleden ook al, sommige van de eetgewoontes die ze vandaag de dag hanteren ontstonden pas zo'n 60 miljoen jaar geleden, blijkt uit onderzoek. Waarschijnlijk werd er vanaf het begin hier en daar al wel een beetje gebeten, maar eten binnenkrijgen door te grazen, knabbelen of schrapen blijkt evolutionair gezien een vrij recente ontwikkeling. Daarvoor slurpten of zogen de meeste vissen hun prooi gewoon naar binnen. Waarom is dat dan veranderd? Waarschijnlijk omdat zowel de riffen complexer werden - waardoor er meer te knabbelen was - en de kaken van de vissen kleiner werden. De groeiende groep bijtende vissen – zo blijkt – is ook nog eens twee keer zo snel van lichaamsvorm aan het veranderen als de zuigende vissen. Lees meer: Reef Fish Evolution Driven by Biting.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers van de TU Delft hebben de kleinste door stroming aangedreven motoren ter wereld ontwikkeld. Ze zijn gemaakt van DNA en 10.000 keer dunner dan een menselijke haar. In deze audio leggen onderzoeker Daniel Verschueren en TU Delft-onderzoeker Xin Shi uit waarom het zeven jaar duurde voordat het ze lukte om dit te maken, hoe het werkt en welke spannende ideeën er al zijn voor toepassingen. Meer lezen kan hier: Delftse onderzoekers maken DNA-motoren op nanoschaal.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Door een MRI-scanner met een bestralingsapparaat te combineren lukt het onderzoekers van het UMC Utrecht om tumoren veel preciezer aan te pakken. Hierdoor zijn er vaak ook veel minder bestralingsrondes nodig. In deze audio leggen radiotherapeut Martijn Intven en hoogleraar Experimentele Klinische Fysica Bas Raaymakers uit hoe het werkt en waarom het niet makkelijk was om dit voor elkaar te krijgen. Meer lezen over het apparaat en de behandeling kan hier: MR-Linac behandeling in het UMC Utrecht. Of lees hier meer over de successen die al zijn behaald: Nieuwe techniek doorbraak bestraling prostaat. Het andere deel van deze audio met laborant Roel Bouwhuis waarin we een kijkje nemen bij het apparaat zelf is hier terug te luisteren: Langs bij de high tech MRI-scanner die ook kan bestralen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe is het om met één van de nieuwste bestralingsapparaten te werken? Laborant Roel Bouwhuis neemt ons mee de behandelruimte in, waar we op veilige afstand moeten blijven staan om de microfoons niet kwijt te raken. Door in deze ruimte een MRI-scanner met een bestralingsapparaat te combineren lukt het onderzoekers van het UMC Utrecht om tumoren veel preciezer aan te pakken. Hierdoor zijn er vaak ook veel minder bestralingsrondes nodig. Meer lezen over het apparaat en de behandeling kan hier: MR-Linac behandeling in het UMC Utrecht. Of lees hier meer over de successen die al zijn behaald: Nieuwe techniek doorbraak bestraling prostaat. Deel één van deze audio met radiotherapeut Martijn Intven en hoogleraar Experimentele Klinische Fysica Bas Raaymakers is hier terug te luisteren: See omnystudio.com/listener for privacy information.

Elk jaar zorgen plantenziektes voor een wereldwijd verlies van honderden miljarden. Nu denken onderzoekers met een nieuw soort sensor te kunnen bijdragen aan de vermindering daarvan. Hoe het zit: een nieuwe techniek moet licht gaan gebruiken om de organische stofjes te meten die de planten zelf uitstoten en die iets zeggen over de gezondheid van gewassen en de aanwezigheid van ziektes of plagen. Hiervoor werd al gebruik gemaakt van een elektronische neus als sensor, maar die zijn vaak niet gevoelig genoeg en worden door de tijd heen vaak snel slechter. Nu moet een lichtsensor zorgen voor een stabielere en meer nauwkeurige meting. Uiteindelijk moet dat – in combinatie met kunstmatige intelligentie – zorgen voor een veel duurzamere manier van bestrijding. Waarbij veel specifieker gekeken wordt wat er mis is en wat daarvoor de beste oplossing kan zijn. Liefst natuurlijk zonder vervolgens chemische bestrijding in te zetten, maar mocht die wel nodig zijn, dan alleen daar waar geen enkele andere oplossing werkt en niet meer dan de minimaal benodigde hoeveelheid. De techniek zal door de Britse onderzoekers als eerste getest gaan worden onder aardbeien, een fruitsoort die in Groot-Brittannië goed is voor zo'n 350 miljoen pond per jaar, maar die extreem gevoelig is voor bepaalde soorten bladluis. Lees meer: University researchers use science of light to reduce pesticides used to protect crops from pests and diseases.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers van het Wilhelmina Kinderziekenhuis - onderdeel van het UMC Utrecht - hebben een algoritme ontwikkeld waarmee ze heel nauwkeurig kunnen zien of een baby slaapt of niet. Wetenschapsredacteur Karlijn Meinders ging langs om van onderzoeker Jeroen Dudink en Digital Health-expert Annemarie van 't Veen te horen hoe het algoritme werkt en waarom het nodig is. En zouden andere leeftijdsgroepen hier niet ook wat aan kunnen hebben? Meer lezen over het project kan hier: UMC Utrecht - Sleep Well BabySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Soms kan weefsel in ons lichaam zichzelf niet meer herstellen. Daarom wordt er hard gewerkt aan biomaterialen die hier een handje bij kunnen helpen. Alleen: hoe laat je dat materiaal praten in de juiste taal? Er is al heel wat mogelijk op dit gebied. Bijvoorbeeld patches voor de huid of voor botten die helpen bij schade die niet door ons eigen lichaam of met medicijnen te herstellen is. Om dit straks voor nog meer organen en weefsels mogelijk te maken moet het biomateriaal dat hiervoor wordt gebruikt nog beter leren communiceren met onze cellen. Je kunt dat biomateriaal dat in het lichaam wordt geplaatst zien als het skelet van een gebouw. Meegeleverd worden bouwvakkers en aannemers die onze cellen helpen om dat gebouw weer heel te maken. Niet alleen moeten onze cellen dat biomateriaal accepteren en begrijpen, als de cellen terugpraten, moet het biomateriaal ook snappen wat er wordt bedoeld. Daar gaat nu heel veel werk inzitten. Ook in het meesturen van personal trainers. Dan is het niet meer alleen een bouwplaats, maar ook een sportschool waarin - afhankelijk van het type weefsel of cel - een ander trainingsprogramma wordt aangeboden. En dit dus allemaal om uiteindelijk schade te kunnen herstellen die nu nog moet worden opgelost met bijvoorbeeld een transplantatie. In deze audio hoor je onderzoeker Lorenzo Moroni van het MERLN instituut van de Universiteit Maastricht. Meer over zijn werk vind je onder andere hier: Biofabrication for Regenerative Medicine.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Twee derde van de wereldbevolking onder de 50 draagt het herpesvirus bij zich dat een koortslip kan veroorzaken. Nu is het wetenschappers eindelijk gelukt om het virus ver terug in de tijd te volgen. Ondanks dat het herpesvirus dat de koortslip veroorzaakt nu zoveel voorkomt onder mensen – varianten ervan zijn overigens ook te vinden in dieren, zoals vleermuizen en koraal – was oud materiaal van het virus amper bekend. Herpes is miljoenen jaren geleden ontstaan, maar van de huidige stam van het koortslipvirus was een variant uit 1925 de oudste die ooit werd gevonden. Wanneer is onze variant ontstaan? En waarom heeft het zich over zo'n groot deel van de wereld verspreid? Onderzoekers van de universiteit van Cambridge weten inmiddels meer. Ze vonden een aantal oeroude stammen van het koortslipvirus, waarvan eentje 1500 jaar oud was. Makkelijk was dat overigens niet. Ze bestudeerden het DNA van 3000 archeologische opgravingen en vonden maar 4 gevallen van herpes. Van die vier varianten hebben ze nu het genoom uitgeplozen. In combinatie met andere onderzoeken is nu duidelijk dat de huidige stam van het virus zo'n 5000 jaar geleden moet zijn ontstaan. Tijdens de Bronzen Eeuw, de migraties naar Europa en een enorme piek in de bevolkingsgroei. Wat de rappe verspreiding ook heeft moeten versnellen denken de onderzoekers: zoenen. Iets wat in het westen helemaal niet gebruikelijk was, maar wat in die tijd is meegereisd met migranten en als plezierige gewoonte is afgekeken. Het volgende doel van de onderzoekers: herpesstammen vinden uit de tijd van Neanderthalers om de evolutie van het virus nog beter te begrijpen. Lees meer: Prehistoric roots of ‘cold sore’ virus traced through ancient herpes DNA.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Deze hele week gaat het in de zomerserie van deze rubriek over 'het lichaam'. En we beginnen helemaal bij het begin, namelijk bij de geboorte. Want wat blijkt: een zware bevalling heeft veel meer impact op een vrouwenlichaam dan eerder werd gedacht. Onderzoeker Chahinda Ghossein van de Universiteit Maastricht vond het vreemd dat al langer bekend was dat er een link is tussen zwangerschapsvergiftiging en hart- en vaatziekten op latere leeftijd, maar dat hier nog maar weinig aandacht voor is. In haar onderzoek heeft ze gekeken hoe dit precies werkt in het lichaam. Ook zette ze het Queen of Hearts-programma op dat moet bijdragen aan meer kennis over de effecten van complicaties op het vrouwenlichaam. Ghossein meent ook dat met deze kennis veel meer zou moeten gebeuren. Waarom screenen we deze vrouwen niet allang? Zodat we waar nodig alvast kunnen ingrijpen? Als je zelf een zwangerschapsvergiftiging hebt doorgemaakt (ook als dat al even geleden is) dan kun je je aanmelden om mee te doen aan het programma. Ghossein keek ook naar de link tussen zwangerschapsvergiftiging en cognitie. Uit de data die ze in het Queen of Hearts-programma verzamelde blijkt bijvoorbeeld ook al dat vrouwen wel 20 jaar (!) nodig kunnen hebben om cognitief weer helemaal te herstellen na een zwangerschapsvergiftiging.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wij mensen gaan vaak slechter horen als we ouder zijn, maar krokodillen – die ook flink oud kunnen worden – houden hun hele leven een goed gehoor. Hoe kan dat? Ons gehoorverlies komt in de meeste gevallen omdat receptoren in onze oren het niet meer doen. Die receptoren groeien helaas niet meer terug. Tenminste: bij ons. Bij sommige dieren, zoals krokodillen, die wel 70 jaar oud kunnen worden, gebeurt dit wel. Krokodillen hebben zowel boven als onderwater een erg goed gehoor. Dat dit hun hele leven zo blijft, komt volgens de onderzoekers omdat ze celstructuren hebben die wij niet hebben. Nieuwe haarcellen lijken te ontstaan dankzij een impuls van weer een ander type cel. Die andere celtypen hebben – zo zagen ze – invloed op het eiwit dat trilhaartjes laat groeien. En dat is allemaal weer verbonden aan bepaalde signaaltjes die via zenuwen vanuit de hersenen worden verstuurd, die waarschijnlijk voor het beginnetje zorgen van dit proces. Ze zijn er nog niet helemaal uit hoe het mechanisme werkt, maar denken iets op het spoor te zijn waarmee mogelijk ooit mensen met gehoorproblemen geholpen kunnen worden. Lees meer: New hypothesis about crocodiles’ ears may help people with impaired hearing.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Luistertip van de redactie: een wonderlijke reis langs het ontstaan van de kosmos, geleid door wetenschapsjournalist Govert Schilling.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De beperkte hoeveelheid zuurstof in water is een steeds groter probleem voor vissen en andere waterdieren. Onderzoekers van de Radboud Universiteit wilde weten: voor welke vissen is het gevaar het grootst? Zuurstofarm water ontstaat onder andere door opwarming en vervuiling. Daar komt nog eens bij dat vissen in warmer water meer zuurstof nodig hebben om te kunnen leven. En stikstof in het water kan zorgen voor minder zuurstoftransport in het bloed. Om te voorspellen welke vissen bij welke veranderingen in gevaar komen keken ze in dit onderzoek los van elkaar naar zowel zuurstofgehalte, temperatuurverschil en grootte van de vis. Ze zagen dat grotere vissoorten gevoeliger zijn voor lage zuurstofgehaltes, maar alleen als het water warm is. Als het water koud is, zijn het juist de kleine vissen die in de problemen komen. Ook blijken zeevissen minder goed bestand tegen zuurstofarm water dan zoetwatervissen. De onderzoekers zagen ook nog een verschil op celniveau: vissen met grotere cellen dan andere vissen konden er ook niet goed tegen. En dat is allemaal belangrijke informatie bij het bepalen: welke soort krijgt het wanneer benauwd en kunnen we daar iets aan veranderen? Lees meer: Wanneer krijgen vissen ademnood?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Adolescenten nemen vaak meer risico's dan andere leeftijdsgroepen. Waar komt dat nou precies door? En hoe bestudeer je zoiets eigenlijk? Onderzoeker Anna van Duijvenvoorde van de Universiteit Leiden legt uit hoe je met experimenten achter het antwoord op die vragen kan komen. Ze vertelt dat er meerdere oorzaken voor kunnen zijn. Wat uit onderzoek bijvoorbeeld al bleek: adolescenten hebben minder moeite met onzekere situaties. Bijvoorbeeld: wanneer het gevolg van een actie vooraf niet helemaal duidelijk is. Ook de ontwikkeling van de hersenen lijkt een rol te spelen bij het nemen van risico's. Dat zou ermee te maken hebben dat het beloningsgebied sneller 'af' is dan de gebieden die met remming en controle te maken hebben. En dan is er natuurlijk nog de sociale kant. Dingen als groepsdruk, die zowel een positieve als negatieve impact kunnen hebben op risicogedrag. Waar Van Duijvenvoorde ook naar kijkt is de combinatie risicogedrag en rechtspraak. Op vrijdag 16 sep kun je daar tijdens Brein & Recht in Leiden meer over horen. Daar zal onder andere worden besproken hoe hersenontwikkeling in verband staat met veranderingen in besluitvorming, risicogedrag en sociaal leren in de tienerjaren, waarop het adolescentenstrafrecht (mede) is gebaseerd. Meer over het werk van Anna van Duijvenvoorde vind je op haar site annavanduijvenvoorde.com of op de site van het onderzoeksplatform changeleiden.nl. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Stel: de temperatuur in een mierennest neemt toe. Het wordt goed heet onder de voetjes van de mieren. Maar ze buffelen door. En dan ineens: evacuatie van de hele kolonie. Hoe beslissen ze dat? Uit onderzoek blijkt dat de reactie van de mieren op een soortgelijke stimulus te vergelijken is hoe een netwerk van neuronen – zoals onze hersenen – werkt. De input van zintuigelijke informatie zorgt er in combinatie met de structuur van de groep voor dat er een output is. In dit geval: evacuatie. Om hierachter te komen bestudeerden wetenschappers een kolonie, terwijl ze gecontroleerd te temperatuur van het nest lieten oplopen en alle mieren individueel gevolgd werden. Ze zagen dat een kleine kolonie het bij 34 graden wel welletjes vond, maar was de kolonie groter, dan bleven ze langer. Een kolonie van 200 mieren hield het bijvoorbeeld vol tot 36 graden. Het laat zien dat temperatuur niet de enige trigger is. De grootte van de groep – en daarmee ook de moeilijkheidsgraad van de evacuatie – speelt evengoed een belangrijke rol. Maar hoe weet een mier met hoeveel hij of zij in een kolonie zit? Het moet iets te maken hebben met de stofjes die de mieren gebruiken om te communiceren, speculeren de onderzoekers. In vervolgonderzoek willen ze naast temperatuur ook deze stofjes beïnvloeden om te kijken welk effect dat heeft op de beslissingen van een kolonie. Lees meer: Ant colonies behave like neural networks when making decisions. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hebben apen emoties? Herkennen ze die in elkaar? En hoe verhoudt zich dat dan tot de mens? Het zijn vragen die moeilijk in het wild te beantwoorden zijn, maar dankzij slimme technieken nu wel in de dierentuin. Onderzoeker Mariska Kret kijkt in haar werk naar het verschil tussen apen mensen op het gebied van emoties. Ze bestudeerde al eens hoe bonobo's sterk reageren op emoties bij onbekende soortgenoten, terwijl mensen juist sterk reageren op emoties bij bekenden. Ook gebruikt ze de nieuwste technieken om dit soort onderzoeken net een stapje verder te brengen en de experimenten voor de dierentuindieren waarmee ze werkt zo prettig mogelijk te maken. Op afstand kan nu bijvoorbeeld warmte en daarmee hartslag gemeten worden, wat iets zegt over dingen als opwinding. Ook iets als het gebruik van interactieve schermen maakt het mogelijk om onderzoeksvragen te stellen die nooit eerder zijn gesteld. In deze audio hoor je hier meer over. Mariska Kret bracht dit jaar het boek 'Tussen glimlach en grimas - Uitingen van emoties bij mens en dier' uit. Daarin lees je nog veel meer over haar bevindingen. Benieuwd naar alle publicaties, die vind je onder andere op haar site: mariskakret.com. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Is het gedrag dat bijen laten zien instinctief? Kopiëren ze elkaar slechts? Of is er echt sprake van individuele intelligentie? Deze experimenten zeggen: dat laatste is waar. Natuurlijk hebben we het over een veel kleiner brein dat dit gedrag aanstuurt dan bij ons. Een speldenknop in grootte. De hersenen van bijen hebben ook een stuk minder zenuwcellen. Maar ondanks dat vind je in de hersenen van bijen heel veel complexe verbindingen. Eén zenuwcel in het brein van een bij kan de structuur hebben van een volgroeide eikenboom, met wel 10.000 verbindingen naar andere cellen. Onderzoeker Lars Chittka kijkt vanuit de psychologische hoek wat dit voor hun gedrag betekent. In zijn nieuwe boek 'The mind of a bee' (dikke aanrader!) laat hij aan de hand van bijzondere experimenten zien dat het niet gaat om instinctief gedrag, niet om kuddegedrag, maar echt om individuele intelligentie. Bijen kunnen tellen, afbeeldingen van gezichten uit elkaar houden en - dit is geen grap: gereedschap gebruiken. In deze audio hoor je er alles over. Het boek is onder andere hier te bestellen (in het Engels): The Mind of a Bee - Lars Chittka. A rich and surprising exploration of the intelligence of bees. Of vraag in je lokale boekenwinkel naar de Nederlandse versie: 'Het bewustzijn van de bij'. Meer over het werk van Chittka: The Bee Sensory and Behavioural Ecology LabSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Eén enkel stofje blijkt te bepalen of de cellen van onze haarzakjes zichzelf delen, of dat ze juist sterven. En dat is belangrijke kennis bij het behandelen van kaalheid en nog veel meer. Haarzakjes zijn een interessant onderdeel van ons lichaam. Terwijl veel typen weefsel – zoals het weefsel in de lever en maag - zichzelf pas herstellen en cellen laten groeien als er schade is, doen haarzakjes dit constant. Toen onderzoekers eens beter naar die haarzakjes gingen kijken zagen ze dat één eiwit - TGF-bèta – zowel de dirigent is van het proces waarin cellen in haarzakjes zichzelf delen en er nieuwe cellen ontstaan, als het proces waarin cellen doodgaan. Maakt iemand precies de juiste hoeveelheid van dit stofje aan, dan stimuleert dat celdeling, maakt iemand te veel aan, dan juist celdoding. Als een haarzakje sterft gaat het stamcelreservoir echter niet verloren. Krijgen die cellen de juiste signaaltjes, dan kan er gewoon weer een nieuw haarzakje groeien. De wetenschappers willen nu beter begrijpen hoe het eiwit gereguleerd wordt en welke genen hierbij betrokken zijn. Ze hopen het ooit goed genoeg te begrijpen om er zowel wondherstel van de huid – waarbij haarzakjes ook terug moeten groeien – als kaalheid mee aan te pakken. Lees meer: The chemical controlling life and death in hair follicles.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Deze hele week gaat het in de zomerserie van deze rubriek over 'gedrag'. En we beginnen bij agressie. Stel: iemand is zo agressief dat diegene gevaarlijk is voor zichzelf en zijn of haar omgeving, zou het dan te verantwoorden zijn om in te grijpen in iemands hersenen? We bespreken het met Ruben Knehans, promovendus aan de Universiteit Maastricht. Hij doet binnen een strafrechtelijk kader onderzoek naar deze vraag. Makkelijk is het beantwoorden ervan niet, want hoe ernstig de situatie ook is: is het wel ethisch te verantwoorden?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mijten vind je overal, zelfs in onze eigen poriën. Vaak doen ze goed werk, in sommige gevallen zorgen ze voor problemen. In een populatie lama-achtige dieren in Argentinië creëerden ze een slagveld. Een Yale studente moest haar onderzoek in een natuurpark in Argentinië abrupt onderbreken door de covid-pandemie. Gelukkig had ze toen al genoeg data verzameld om iets heel opmerkelijks verder uit te zoeken: problemen in een lokale populatie vicuñas. De populatie was aan het afnemen. En rap ook. De oorzaak: een mijt die in de huid van de dieren leeft die waarschijnlijk is overgesprongen van tamme boerderij-lama's naar deze wilde groep vicuñas. De mijt legt eitjes in de huid, wat ervoor kan zorgen dat de dieren stukken vacht verliezen en een geïrriteerde huid krijgen. Dat kan zo uit de hand lopen dat ze te zwak worden om te eten en er uiteindelijk kunnen ze eraan doodgaan. Komt dit dan niet gewoon omdat ze een makkelijkere prooi werden voor de puma's in de omgeving? Nee, lieten tracking gegevens van de puma's zien. Die doodden niet meer vicuñas dan eerst. De snelle terugloop in aantallen vicuñas had ook een effect op de omgeving. Het gras dat ze normaal gesproken kort hielden groeide ineens alle kanten, het soort vegetatie veranderde en gieren die normaal gesproken goed in de gaten hielden of een puma ergens een vicuña-slachtoffer had gemaakt, lieten zich minder vaak zien in het park. Een heel ecosysteem veranderde en dat dus allemaal dankzij een minuscuul klein mijtje. Lees meer: How Mange Remade an EcosystemSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In een vorige aflevering hoorden we dat ze straks zwaartekrachtsgolven in de ruimte willen gaan meten. We nemen een kijkje in het lab waar de instrumenten die hiervoor nodig zijn worden ontwikkeld. Omdat elke missie uniek is en de onderdelen voor instrumenten vaak alles behalve standaard zijn, is het maken van ruimte-instrumenten enorm uitdagend, vertelt system engineer Dennis van Loon van SRON. Maar dat maakt het juist ook leuk natuurlijk. Van Loon legt uit wat de onderdelen waar hij aan werkt straks moeten kunnen en wat daarbij de grootste uitdagingen zijn. Lees meer over het meten van zwaartekrachtsgolven in de ruimte: The Laser Interferometer Space Antenna (LISA). Of luister hier deel één terug: De ruimte | Zwaartekrachtsgolven meten in de ruimteSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze laatste aflevering van de ruimteweek leren we meer over een nieuwe manier om zwaartekrachtsgolven te meten. Niet vanaf de aarde, maar in de ruimte. Sterrenkundige Gijs Nelemans van de Radboud Universiteit en SRON frist ons geheugen eerst even op. Want wat zijn zwaartekrachtsgolven ook alweer? Daarna legt hij uit hoe je ze zowel onder de grond op aarde, als in de ruimte kunt detecteren. Om dat laatste te kunnen doen wordt er binnen de LISA-missie nu hard gewerkt aan het bouwen van nieuwe instrumenten. Wat moeten die straks precies kunnen? Lees meer: The Laser Interferometer Space Antenna (LISA).See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ken je de kogelvis? Je weet wel: dat onderwaterbeestje dat zichzelf op kan blazen tot een bolletje? Die blijkt helemaal geen werkende maag nodig te hebben. Voor ons en een heleboel andere dieren zou een niet functionerende maag enorme problemen opleveren. We hebben die maag nodig om het eten dat we eten te verwerken. Maar de kogelvis lost dat anders op. De vis heeft het lichaamsdeel wel, maar inmiddels is het niet meer in staat om maagzuur te produceren. De maag van de kogelvis heeft daardoor zijn oorspronkelijke functie verloren, maar kreeg er een nieuwe voor in de plaats. Als de vissen schrikken, vult hun maag zich met een plens water, waardoor ze opblazen tot een soort stekelige bowlingbal, zo'n drie keer hun oorspronkelijke grootte. Maar zoutwater spoelingen gaan niet lekker samen met maagzuren. Onderzoekers doken in de biologie van deze en andere opblaasvissen om erachter te komen hoe ze dit oplossen. De meesten kunnen hun maag nog prima gebruiken, behalve net na een opblaasmoment misschien. De kogelvis niet, die lost dat op in de rest van zijn spijsverteringskanaal en doet het prima zonder maagfunctie. Waarom de kogelvis als enige deze verandering heeft doorgemaakt? Misschien, speculeren onderzoekers, schrikt de vis gewoon net iets vaker dan andere soorten en was het daardoor simpelweg makkelijker om die maag alleen nog daarvoor te gebruiken. Lees meer: Pufferfish Don’t Need Functional Stomach, Inflate InsteadSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Toen een rivieren-expert werd gevraagd om mee te werken aan een onderzoek naar modderstromen op Mars, had ze niet verwacht dat ze iets zouden ontdekken wat nooit eerder was aangetoond. Voor Lonneke Roelofs van de Universiteit Utrecht begon het allemaal met een studie aardwetenschappen. Inmiddels doet ze in speciale Mars-kamers in het lab onderzoek naar hoe er modderstromen op de planeet kunnen ontstaan zonder dat er vloeibaar water aanwezig is. In experimenten lukte het ze om aan te tonen wat de oorzaak dan wél is en dat zorgt voor een hele nieuwe blik op rotsachtige planeten. Lees hier meer over het werk van Roelofs: To unravel debris flow processes and mechanisms on Mars and Earth. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een groep wetenschappers die bekend staat om het altijd ontkrachten van ontdekkingen van zwarte gaten, heeft er nu zelf eentje gevonden. En ja: ze weten het zeker. Sommige zwarte gaten zijn te zien vanaf de aarde omdat aangetrokken materie en gas rond het gat draaien. Dat zorgt voor zoveel frictie dat het hele zootje gigantisch heet wordt en dat produceert weer röntgenstraling die we kunnen meten. Slapende zwarte gaten kun je niet op die manier detecteren. Dan moet je het hebben van het gedrag van de sterren om hun heen. Draait een ster op een bepaalde manier om een onzichtbare metgezel, dan zou dat wel eens op een zwart gat kunnen wijzen. Alleen dan moet je wel de precieze baan en de massa van die ster weten. En daar gaat het vaak fout. Regelmatig is de massa in onderzoek overschat, waardoor de verklaring: dit komt door een zwart gat niet meer opgaat. Maar ja, als je dan als bekende zwart gat-ontkrachter zelf een zwart gat gevonden denkt te hebben. Wat dan? In deze audio hoor je onderzoeker Tomer Shenar van de Universiteit van Amsterdam. Lees hier meer: 'Black Hole Police' Discover a Dormant Black Hole Outside of the Milky Way GalaxySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe gedragen plantenwortels zich in ondergrondse tunneltjes gegraven door kleine knaagdieren, wilden onderzoekers weten. Maar de knaagdieren ter plekke werkten niet mee. Goffers lijken qua uiterlijk een beetje op een kruising tussen een mol en een rat. Ze komen voor op verschillende plekken in Amerika waar ze onder de grond leven. Ze zijn gespecialiseerd in het graven van tunnels. Sommigen van die tunnels zijn wel 160 meter in lengte. Het leven in de grond is qua roofdieren veiliger dan het leven op het land, maar het graven van de tunnels kost enorm veel energie. Als de diertjes alleen aten wat ze tegenkwamen tijdens het graven, zou dat lang niet genoeg zijn om te overleven. Hoe komen ze dan toch aan genoeg calorieën? Om die vraag te beantwoorden wilden onderzoekers stukken tunnel bestuderen. Maar elke keer als ze een stukje hadden afgezet, werkten de goffers er gewoon om- en doorheen. Na meerdere mislukte pogingen lukte het ze uiteindelijk om een paar segmenten goed genoeg te blokkeren. Ze konden zo zien dat wortels van bomen en planten dieper groeien in de tunnels dan op andere plekken en dat het erop lijkt dat de goffers de planten manipuleren. Alsof ze hun eigen eten verbouwen dus. Nou vond dit onderzoek plaats in één gebied en dus moet er nog gekeken worden hoe het op andere plekken zit, maar als het klopt dan is de goffer het eerste niet-menselijke zoogdier dat eten verbouwt. Van mieren, termieten en kevers wisten we het al. Lees meer: Are Pocket Gophers Underground Farmers?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Deze hele week kijken we in de zomerserie van deze rubriek naar 'De Ruimte'. Behalve vandaag. Vandaag kijken we vanuit de ruimte naar ons eigen planeet. Met satellieten kunnen we namelijk steeds beter in de gaten houden waar wat wordt uitgestoten. We zijn in deze aflevering op bezoek bij SRON - het Nederlands instituut voor ruimte-onderzoek - waar Aaldert van Amerongen en Jochen Landgraf meer vertellen over het vanuit de ruimte meten van CO2-uitstoot. Methaan wordt al heel nauwkeurig gemeten met het Tropomi-instrument, maar het goed meten van CO2-uitstoot, zo goed dat je heel lokaal kunt zien wat bijvoorbeeld een fabriek doet, is ingewikkeld. Er zitten zoveel storende factoren in de atmosfeer dat eerst een manier gevonden moet worden om die uit de meting te filteren. Dat vraagt om speciale instrumenten en speciale berekeningen. In 2026 staat de lancering gepland van de satellieten die de uiteindelijke metingen mogelijk moeten maken. Lees meer: Greenhouse-gas missionsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Mutaties, onvruchtbaarheid en soms zelfs het uitsterven van een hele soort: in levende organismen zitten een heleboel egoïstische genen die helemaal niet het beste voorhebben met hun gastheer. Onderzoekers van de Universiteit van Rochester hebben nu naar één van die storende genetische elementen genaamd SD gekeken in een populatie van fruitvliegjes. Ze zagen dat SD rommelt met het eerlijk doorgeven van genen aan de volgende generatie. Vrouwtjes geven SD-chromosomen, netjes volgens de regels van de biologie, aan 50 procent van hun nageslacht door, maar mannetjes aan AL hun nageslacht. Dit komt doordat SD al het sperma doodt dat niet deze component bevat. Dat lukt omdat SD een supergen is geworden: een cluster van genen op hetzelfde chromosoom dat als geheel wordt doorgegeven. In het vormende nageslacht kan SD alleen niet goed worden samengevoegd, iets wat met andere chromosomen wel gebeurt. Dat zorgt voor nare mutaties en problemen in de gastheer, maar het kan er uiteindelijk ook voor zorgen dat SD zichzelf uitroeit. Tot het zover is, is het maar goed dat we nu beter weten hoe deze egoïst te werk gaat, mochten we ooit in willen grijpen. Lees hier meer: ‘Supergene’ wreaks havoc in a genome. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers buigen zich al lange tijd over een gat in het fossielenarchief. Want welk dier was de schakel tussen ongewervelden en gewervelden? Vissen, reptielen, vogels, zoogdieren: ze lijken soms totaal niet op elkaar, maar delen als gewervelden diersoorten wel, nouja... precies dat: dingen als een ruggengraat en een schedel. Ooit moeten deze structuren zijn ontstaan, maar als je naar fossielen kijkt, dan mist er ergens een tussenschakel. Een dier dat, of meerdere dieren die mooi die overgang laten zien. Nu denken wetenschappers die schakel op het spoor te zijn. Ze hebben gekeken naar de yunnanozoon: een piepklein uitgestorven beestje dat ongeveer 518 miljoen jaar geleden in China geleefd heeft. Ze zijn lang niet de eerste onderzoekers die fossielen van dit dier hebben bestudeerd, maar wel de eersten die er zo'n grote bak high tech apparatuur bij gebruikten. Het doel: in detail kijken naar structuren in het gezicht en de nek om voor eens en voor altijd te bepalen waar dit diertje nou hoort in de familieboom van soorten. Ze konden vervolgens concluderen: dit moet inderdaad de oudste verwant van de vroege gewervelden zijn. En zo is mogelijk weer een klein stukje aan die enorme puzzel van het leven toegevoegd. Lees meer: Study reveals yunnanozoans as the oldest known stem vertebrates. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De zomerzon heeft in een land als Nederland op de meeste mensen - mits goed ingesmeerd en niet te heet - een positief effect. Nu blijkt alleen uit onderzoek dat het mannen wel eens hongeriger zou kunnen maken. We weten inmiddels: te veel of onbeschermd in de zon en je vergroot de kans op huidkanker. Spendeer precies genoeg tijd in de zon en je levensverwachting wordt juist wat langer. Dankzij vitamine D aanmaak en stofjes die bloedvaten zouden helpen ontspannen. Zou er ook een link tussen zonlicht en eten zijn, dachten onderzoekers uit Tel Aviv. Ze analyseerden de gezondheidsgegevens van 3000 mensen en zagen: mannen, maar niet vrouwen, eten meer tijdens de zomermaanden. Zo'n 300 calorieën extra per dag. Om beter te begrijpen wat hier speelt stelden de onderzoekers mannen en vrouwen bloot aan dezelfde hoeveelheid zonlicht en bestudeerden ze wat er in het lichaam gebeurde. Alleen bij mannen zagen ze een toename van het eetlust opwekkende hormoon ghreline. Dat hormoon lijkt in dit geval in gang gezet te worden door DNA-schade in huidcellen. Oestrogeen zorgt ervoor dat dit effect bij vrouwen niet optreedt. Omdat ghreline ook bloeddrukverlagend en ontstekingsremmend kan werken, willen de onderzoekers nu verder duiken in de link tussen zonlicht en hart- en vaatziekten. Waar het dus in ieder geval iets over zegt is de link tussen zon en een paar zomerkilootjes erbij. Als je een man bent dan. Lees meer: Sunlight may trigger hormone that makes men hungrier, study suggests.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers zijn begonnen aan een proef met een nieuwe stamceltherapie die onder meer moet helpen tegen genetische spieraandoeningen en spierafbraak bij ouderen. Nooit eerder werd dit op deze manier en met dit type spierstamcellen geprobeerd. De techniek verschilt per patiëntengroep. Waarbij het uitmaakt of het bijvoorbeeld gaat om een genetisch defect dat makkelijk te corrigeren is in de lichaamseigen stamcellen of niet. Ook wordt gekeken of het mogelijk is om de stamcellen nog wat extra's mee te geven voor ze terug het lichaam ingaan. Bijvoorbeeld medicijnen die zorgen dat - terwijl de stamcellen opgaan in het spierweefsel - heel lokaal stofjes worden afgeleverd. De hoop is dat het in ieder geval voor sommige patiënten kan zorgen voor het afremmen of stoppen van de achteruitgang van spierfunctie. Hopelijk kan het in sommige gevallen zelfs zorgen voor verbetering. In deze audio hoor je onderzoeker en projectleider Bert Smeets van het Maastricht UMC+. Lees hier meer: Innovatieve stamceltherapie biedt hoop voor herstel spierkracht bij zeldzame, erfelijke spieraandoeningen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bij het bestuderen van groepen zwanen zagen onderzoekers dat vechten om de beste eetspot het bij de dieren vaak wint van een goede nachtrust. De bezigheden van de zwanen werden in dit onderzoek opgedeeld in vier categorieën: ruziemaken, eten zoeken, lichaamsverzorging en rusten. Op het moment dat er een beperkte hoeveelheid goede eetspots waren, zagen de onderzoekers via webcam livestreams dat agressie onder de dieren - niet geheel onverwacht - toenam. Dat ging niet ten koste van eten zoeken of lichaamsverzorging, maar wel ten koste van uitrusten. Voor de gezondheid van de populatie is dat natuurlijk niet goed en als ze een beetje op ons lijken, dan nemen de korte lontjes alleen maar toe bij weinig slaap. Er is ook nog een verschil tussen zwanensoorten die het hele jaar op dezelfde plek leven en zwanensoorten die migreren. Voor die laatste groep is goed eten vinden nog belangrijker, maar goed uitrusten ook. De onderzoekers hopen dat hun bevindingen natuurbeschermers kunnen helpen om gebieden zo in te delen dat soorten genoeg ruimte hebben om eten te zoeken, ook als migrerende vogels zich tijdelijk in het gebied vestigen. Want: genoeg ruimte, betekent minder ruzie en meer rust. Lees meer: Swans sacrifice rest to squabble. See omnystudio.com/listener for privacy information.

We hebben ons allemaal kunnen vergapen aan de eerste plaatjes van de James Webb Space Telescoop. Wat zien we precies? Waarom zijn ze zoveel scherper? En wat staat er hierna op de agenda? Vaste gast in de rubriek - Webb systems engineer Maurice te Plate van ESA - vertelt waarom er naar objecten gekeken is die eerder al door voorganger Hubble werden vastgelegd. Ook legt hij uit waarom de beelden nu zoveel beter zijn en hoe de planning er de komende tijd uitziet. Die planning is natuurlijk niet willekeurig, want je wil die telescoop niet elke keer 180 graden moeten draaien voor elke volgende observatie, vertelt Te Plate onder andere.See omnystudio.com/listener for privacy information.