Wetenschap Vandaag | BNR

We hebben het vaak over de zoektocht naar water op andere planeten, maar nieuw onderzoek laat zien dat we ook over het water op onze eigen planeet nog lang niet alles weten. In veel mineralen en edelstenen zitten bubbels gevangen met daarin water. Het is onderzoekers nu gelukt om van de allerkleinste bubbeltjes met water te bepalen wat hun samenstelling is. 390 miljoen jaar oud zijn de waterdruppeltjes, die onderdeel moeten zijn geweest van een oeroude enorme zoutwater zee die van Michigan in de VS uitstrekte tot aan Ontario in Canada. De zee kende een rif dat even indrukwekkend moet zijn geweest als het Great Barrier Reef in Australië en zeeschorpioenen zo groot als pick up trucks wandelden er over de bodem. De zee verdween door een veranderend klimaat. Weten hoe dat precies is gebeurd en hoe warm het water moet zijn geweest in die periode kan ons ook vandaag de dag helpen. Dat het is gelukt om informatie uit die minuscule bubbeltjes te halen, biedt nieuwe mogelijkheden voor onderzoek naar die veranderingen in klimaat, ver in het verleden. Maar snappen hoe die minuscule druppeltjes zich gedragen in gesteente kan nog ergens bij helpen. Namelijk bij het zoeken naar manieren om waterstof in de toekomst op een veilige manier ondergronds op te slaan. Lees meer: Tiniest Ever Ancient Seawater Pockets Revealed. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Stel: je wandelt als astronaut door je Mars-basis, struikelt, scheurt je pak en loopt een brandwond op. Zou het dan niet ontzettend handig zijn als je een printer tot je beschikking had waarmee je een pleister van nieuwe huidcellen zou kunnen printen? In deze audio hoor je onderzoeker Lorenzo Moroni van het MERLN instituut van de Universiteit Maastricht. Hij vertelt meer over een groot recent goedgekeurd Europees project waarin hij met zijn team gaat werken aan een bio-printer die het in de ruimte doet, om te beginnen op het International Space Station. Ook zullen ze onderzoek gaan uitvoeren naar veroudering. Door de omstandigheden in de ruimte gaat veroudering daar veel sneller. Je kunt daardoor onderzoek naar veroudering in cel-modellen veel sneller uitvoeren in de ruimte dan op aarde. Ook dit onderzoek zal als eerste op het ISS gaan plaatsvinden. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bijna alle planten hebben een vatensysteem waarmee water wordt rondgepompt en uitdroging wordt voorkomen. Bij extreme droogte kan de ketting van watermoleculen die onderweg is door de steel breken. Dat veroorzaakt een bubbel van gas, waardoor water er niet meer langs kan. Als dit probleem zich uitbreidt door de plant, is het einde oefening. Onderzoek laat nu zien dat de oorspronkelijke vorm van dat vatenstelsel - een cilinder in het midden van de steel - gevoeliger wordt voor deze verspreiding naarmate de grootte van de plant toeneemt. De eerste planten met vatensysteem waren maar een paar centimeter hoog. Ze hielden van plekken waar veel water was. Om groter te groeien en op andere, drogeren plekken te leven, moest eerst dat vatensysteem anders. Hoe groter de plant, hoe groter de uitdaging om een versie te maken die het in droge omstandigheden goed doet. Fossielen laten zien dat dit vatenstelsel op allerlei verschillende manieren evolueerde, in allemaal verschillende vormen. Van cilinder, naar ovalen, sterren en ringen. Deze observatie was in de jaren 20 al gedaan, maar toen was niet duidelijk waarom die complex structuren in grotere planten ontstaan. Dankzij dit nieuwe onderzoek weten we nu: grotere planten zorgen voor een droogte-resistent vatensysteem door de breedte van het weefsel te beperken. Hoe groter de plant, hoe dunner het weefsel, hoe langer en complexer de vorm van de vaten wordt. En die kennis kan weer van pas komen bij het kweken van planten die beter tegen droogte kunnen. Lees meer: Hundred-year-old riddle in botany reveals key plant adaptation to dry land.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is één van de grote vragen rondom de ziekte waar we het antwoord nog niet op hebben. Onderzoekers van Washington University School of Medicine hebben nu iets gevonden, wat het mogelijk helpt verklaren. De meeste mensen ontwikkelen bij Alzheimer eerst schade – die ontstaat door de ophoping van eiwitten – in het geheugengebied van de hersenen. Daarna volgen meestal gebieden die nadenken en plannen aansturen. Om te achterhalen waarom dit in de meeste gevallen zo is, hebben ze in dit onderzoek de hersenen bestudeerd van 350 proefpersonen, waarbij patronen van eiwitophoping naast patronen van genexpressie werden gelegd. Zo zagen ze dat er in gebieden waarin het APOE-gen het meest actief is, ook veel eiwitophoping en weefselschade te zien is. En dat geldt voor meer genen die geassocieerd worden met Alzheimer. Ook die zagen ze in vergelijkbare patronen terug in de hersengebieden waarin de schade het eerst ontstaat. Nou draagt vrijwel iedereen een variant van die genen in zich, maar bij sommige varianten - bijvoorbeeld het APOE4-gen - is het zo dat dragers ervan een nog grotere kans hebben op het ontwikkelen van schade. Ook dat zagen ze terug in het onderzoek. Het zegt nog lang niet alles, zo zijn er bijvoorbeeld ook atypische vormen waarbij het andere gebieden zijn die als eerste schade oplopen, maar in het geval van ziektes als Alzheimer geldt: alles wat we te weten kunnen komen over het ontstaan ervan telt. Lees meer: Study yields clues to why Alzheimer’s disease damages certain parts of the brain.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoog boven ons komen elektronen vanuit de ruimte ons luchtruim binnen, waar ze langs de lijnen van het aardmagnetisch veld bewegen en botsen met gassen. Dit veroorzaakt de indrukwekkende kleurengloed die we kennen als het zuiderlicht en noorderlicht. Eigenlijk zijn die wolken van kleur onderdeel van een elektrisch netwerk dat de aarde met de ruimte verbindt. De stroom van elektronen gaat niet alleen richting ons, nadat hij op zo'n 80 kilometer van de aarde afbuigt en door de ionosfeer een stukje de ronding van de aarde volgt, gaat de stroom ook weer omhoog richting de ruimte. Maar wat er precies gebeurt tussen het omlaaggaan van de stroom en het weer omhooggaan van de stroom, behalve botsingen met gassen, dat weten we niet. Tot nu is het meeste onderzoek naar die stromen gedaan van ver boven de ionosfeer. Daar wil NASA wat aan veranderen. Twee raketten moeten tegelijkertijd metingen gaan doen. Eentje die hoog vliegt en de in- en uitstroom meet, en eentje die laag vliegt en tegelijk de interactie in de ionosfeer vastlegt. Een paar minuten lang zullen ze elk een ander deel van het spektakel vastleggen, om vervolgens terug naar de aarde te vallen. Met als resultaat hopelijk data die ons meer kan vertellen over wat er nou precies gebeurt tussen de instroom en uitstroom. Lees maar: Rockets to uncover electric circuit that powers the Northern Lights.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De drie schepen waarmee Nederland onderzoek doet naar zee, klimaat en biodiversiteit zijn al een tijdje aan vervanging toe. Daarom wordt er hard gewerkt aan nieuwe schepen en instrumenten. Met Matthew Humphreys, van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee, bespreken we de nieuwste snufjes, waaronder een onderzee glider waarmee ze net hebben getraind. Lees hier meer over het vernieuwen van de vloot: Replacement National Marine Research Facilities en het apparatuur: New Research Fleet equipment. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een bijenkolonie heeft vaak niet het eeuwige leven, ook imkers weten dat. Alleen geven zij al een tijdje aan steeds vaker een kolonie te moeten vervangen. Daar wilden onderzoekers meer over weten. Het is natuurlijk niet voor het eerst dat hiernaar gekeken is. Meerdere factoren blijken van invloed te zijn op het voortbestaan van bijensoorten: steeds vaker voorkomende ziektes en parasieten, het klimaat, vervuiling en een beperkte voedselvoorziening, om er maar een paar te noemen. In een nieuwe studie hebben ze gekeken naar koloniën van honingbijen die in het lab worden gehouden, waar een stuk minder van deze factoren een rol spelen. Ze zagen dat de gemiddelde bij nu 50 procent korter leeft dan 50 jaar geleden het geval was. Wat suggereert dat de veranderingen in levenslengte mogelijk ook een genetische oorsprong hebben. De onderzoekers hopen dat ze in vervolgonderzoek kunnen bepalen welke genetische factoren een rol spelen bij de afnemende levensduur van de bijen. Want mogelijk kunnen ze dan ook bijensoorten creëren die juist langer in leven blijven. Lees meer: Honey Bee Lifespans are 50% Shorter Today Than They Were 50 Years Ago.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vandaag was het dan zover: NASA's onbemande Artemis 1 raket vertrok succesvol vanuit het Kennedy Space Centre in Florida richting de maan. De bijna 100 meter lange NASA-raket zorgde er na de lancering voor dat de capsule met daarin het passagiersgedeelte keurig met de juiste snelheid richting de maan werd gestuurd. Deze - nu nog onbemande - capsule zal uiteindelijk rond de maan vliegen en dan weer veilig proberen te landen in de Stille Oceaan. In 2024 volgt een tweede test, maar dan met astronauten aan boord. Ook ESA heeft een belangrijke rol bij deze missie. Philippe Schoonejans, deskundige bemande ruimtevaart bij ESA, vertelt voor welk essentieel onderdeel zij verantwoordelijk zijn en waarom het de komende dagen spannend wordt. Aan de capsule zitten ook zonnepanelen. Die zijn door Airbus Defence and Space Nederland ontwikkeld. Rob van Hassel van Airbus legt uit wat deze missie voor hun zo bijzonder maakt. Lees hier meer over de lancering: Forward to the Moon: lunar mission Artemis I begins. Je kunt Artemis I ook zelf volgen. Kijk daarvoor op deze site van NASA. See omnystudio.com/listener for privacy information.

In het dierenrijk bestaan veel stelletjes uit een mannetje en een vrouwtje, maar dat geldt lang niet voor alle koppels. Sommige dieren vormen - voor even of for ever - koppels van gelijke sekse. De lijst met dieren waarbij dit voorkomt is behoorlijk lang. Pinguïns, apen, dolfijnen, slangen, motten en padden: het is maar een kleine greep. Soms maakt dat de rolverdeling in het dierenrijk wel wat lastiger, maar de Japanse termiet, die ook regelmatig een stel vormt van dezelfde sekse, heeft daar iets op gevonden, hebben onderzoekers ontdekt. Eén keer per jaar is het zover: duizenden gevleugelde Japanse termieten verlaten tegelijk het nest, om vervolgens hun vleugels achter te laten en op de grond gehaast op zoek te gaan naar een partner. Hebben ze een andere termiet gevonden, dan gaan ze rennend in tandemformatie op zoek naar een nest. Het vrouwtje gaat hierbij altijd voorop. Alleen soms bestaat een stel uit twee vrouwtjes of twee mannetjes, hoe vinden ze dan de weg? In experimenten verwijderden ze steeds één van de termieten uit een rennend koppel. Ging het om een stel met twee vrouwtjes en werd de voorste weggehaald, dan ging het andere vrouwtje naarstig op zoek naar haar partner (net als een volgend mannetje zou doen), haalden ze één van twee mannetjes in een stel weg, dan stond het mannetje dat vooropging stil (net als een leidend vrouwtje zou doen). De termieten kunnen dus van gedragsrol switchen als het nodig is. En dat ze dit kunnen is bij deze termieten waarschijnlijk de reden geweest voor het ontstaan van koppels van gelijke sekse. Lees meer: Sex role flexibility is key to the evolution of homosexual partnerships in termites.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bij mensen is het meestal zo dat iemand eerst volwassen wordt en dan pas kinderen krijgt. Maar als je kijkt naar planeten en hun ouders, dan - suggereert nieuw onderzoek - zit dat heel anders in elkaar. Er is al een tijdje een discussie gaande over het ontstaan van planeten. We weten redelijk wat over hoe ze vormen, maar niet zoveel over wanneer ze vormen. Is het zo dat eerst een ster - zoals onze zon - wordt gevormd en dan pas vele miljoenen jaren later, als die uitgegroeid en volwassen is de planeten? Of ontstaan ze zo'n beetje tegelijk? In een nieuw onderzoek hebben ze geprobeerd daar het antwoord op te vinden. En wat ze hebben gezien suggereert dat dat laatste waar is: planeten en hun ouders groeien samen op. In deze audio hoor je Amy Bonsor van het Cambridge’s Institute of Astronomy. Meer lezen over het onderzoek kan hier: Study of ‘polluted’ white dwarfs finds that stars and planets grow together. De paper vind je hier: Rapid formation of exoplanetesimals revealed by white dwarfs.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Meeklappen, of in de maat dansen: het voelen en horen van de beat kunnen we niet allemaal even goed, maar het is in ieder geval een unieke vaardigheid in het dierenrijk, toch? Nou, nee. We wisten al wel dat dieren ritmisch geluid kunnen produceren. Ook zijn dieren te trainen om op muziek te reageren. Maar dit is niet hetzelfde als de complexe neurale en motorische processen die mensen gebruiken om een beat in een nummer te herkennen, er op te reageren of hem zelfs te voorspellen. Toch zijn er filmpjes van vogels, ratten en andere huisdieren waarop je toch echt een soort ritmegevoel ziet. Japanse onderzoekers hebben het bij ratten nu eens echt goed onderzocht en wat bleek: zonder training of zonder de muziek te kennen, kunnen ratten inderdaad meeknikken op de muziek. Bij voorkeur op nummers met een bpm (beats per minute) van 120 tot 140. En laten dat nou ook de snelheden zijn waarop wij mensen het best in de maat kunnen blijven. Het heeft allemaal iets te maken met hoe snel onze hersenen geluid kunnen verwerken. In vervolgonderzoek willen de betrokken wetenschappers nog meer te weten komen over hoe het brein muziek verwerkt. Onder andere door te kijken naar melodie en harmonie. Lees meer: Rats bop to the beat.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een vrouwenlichaam verandert op allerlei manieren door een zwangerschap. Nu hebben onderzoekers ook aanwijzingen gevonden dat het wel eens blijvend impact zou kunnen hebben op de samenstelling van onze botten. Het vinden van dit verschil in samenstelling is op zichzelf al interessant, maar het levert mogelijk ook een methode op waarmee aan de hand van alleen botten kan worden bepaald of iemand kinderen heeft gehad of niet. Dat is zowel voor antropologisch onderzoek interessant, bijvoorbeeld als je wilt weten hoe vaak de mens in het verleden kinderen kreeg, als voor forensisch onderzoek waarbij alle kennis die je uit gevonden botten kunt halen enorm waardevol is. In deze audio hoor je onderzoeker Paola Cerrito. Lees hier meer over het onderzoek: Anthropologists find new ways female bones are permanently altered after giving birth. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Luizen: we hebben ze bijna allemaal een keer gehad en dat was niet anders voor rijke mensen die zo'n 1700 jaar voor de gangbare jaartelling leefden. Dat weten we dankzij een ivoren kammetje met daarop een zin in het oudst bekende alfabet. Het kammetje is gevonden tussen overblijfselen van de stad Lachis in zuid-centraal Israël in 2017. Pas december vorig jaar werden de inscripties op het kammetje ontdekt. Analyse van de inscripties laat nu zien dat het gaat om het oudste alfabet, dat 3800 jaar geleden is ontstaan. En hoe weten ze nou dat het om een luizenkammetje moet gaan? Nou, dat staat er vrij letterlijk opgeschreven: ‘May this tusk root out the lice of the hair and the beard’ - Moge deze tand de luizen uit haar en baard halen, vrij vertaald. Aangezien ivoor in die tijd een luxegoed was, was de eigenaar waarschijnlijk welgesteld. Insecten maakten dus ook toen al geen uitzondering voor rijkeluiskinderen. Overigens zijn er nog oudere schrijfsystemen dan het schrift op de kam. De eersten bestonden al 3200 jaar voor de gangbare jaartelling in Mesopotamië en Egypte, maar die waren niet alfabetisch en extreem moeilijk te leren. Het eerste alfabet, dat ook op dit kammetje werd gevonden, ontstond ongeveer 1800 jaar voor de gangbare jaartelling en werd uitgevonden door mensen die bekend waren met het Egyptische schrijfsysteem. En daarmee schreven ze dus ook over doodgewone dagelijkse dingen, zoals luizen. Lees meer: Oldest known sentence written in first alphabet discovered – on a head-lice comb.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als het aankomt op losgaan op de dansvloer, is het de bas die het hem doet. Zelfs als de tonen zo laag zijn dat we ze niet kunnen horen of voelen, blijkt uit onderzoek. Neurowetenschappers hebben in een experiment bezoekers van een echt optreden met elektronische muziek in de gaten gehouden op de dansvloer, terwijl ze op sommige momenten extra lage tonen (very low frequency sound) door de muziek heen mixten. Bezoekers werd gevraagd of ze een hoofdband wilden dragen tijdens het optreden. Die hoofdband hield precies in de gaten hoeveel iemand bewoog. Wat ze wilden bekijken is: bewegen mensen meer als die hele lage tonen aanstaan. Eerdere onderzoeken suggereerden dat al, maar het was nog niet eerder in een realistische situatie onderzocht. Wat zagen ze: bezoekers dansten 10 procent meer als die lage tonen aanstonden. Dat wil zeggen: ze bewogen op dat moment met grotere of intensere bewegingen. Dat klinkt misschien als weinig, 10 procent, maar als je bedenkt dat niemand doorhad dat de lage tonen op die momenten aanstonden is het zeker interessant. Want wat gebeurt er nou precies in het lichaam van deze mensen? Waarmee wordt onbewust opgepikt dat er iets in de muziek is veranderd? En hoe wordt dat omgezet naar beweging? Dat zullen vervolgonderzoeken moeten uitwijzen. Lees meer: Bass instinct: low notes really do get people dancing, research finds.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bacteriën planten zich voort via groei en celdeling. Tijdens elke ronde van groei en deling, de zogenaamde celcyclus, moet de cel alle celcomponenten precies één keer kopiëren. Hoe dit de cel lukt zonder fouten, is een vraag die het wetenschappelijke veld al lange tijd bezighoudt. Onderzoekers van AMOLF hebben nu een wiskundig model ontwikkeld dat hiervoor een verklaring geeft. Want hoe ‘weet’ een bacterie wanneer het tijd is om zijn DNA te kopiëren? En hoe zit dit bij verschillende groeisnelheden? Door recente ontwikkelingen in single-cell microscopie kunnen onderzoekers nu naar individuele cellen kijken en ze observeren terwijl ze groeien en delen. En dat levert nieuwe informatie op. Ten eerste groeit de bacterie door zijn volume voortdurend te vergroten. Wanneer de bacterie een bepaald volume bereikt, begint een nieuwe ronde van DNA-replicatie. Om dat in gang te zetten moet een activator-eiwit zich binden aan het beginpunt van het chromosoom - met daarop het DNA - om het vervolgens te openen. De replicatie kan dan van start. Dat activator-eiwit loopt alleen eerst door verschillende andere processen heen voordat het dit beginnetje maakt. Wat nu uit experimenten blijkt is dat dit activator-eiwit bij die stappen kan switchen tussen een actieve vorm en een inactieve vorm. Zo houdt het bij verschillende groeisnelheden de celcyclus stabiel en komt het uiteindelijk op het juiste moment bij dat beginpunt uit. Waarom willen ze dit nou in zoveel detail weten? Omdat dit allemaal belangrijke informatie is bij het ontwikkelen van betere antibiotica – waarbij je wilt tegengaan dat die bacteriën zich vermenigvuldigen - en omdat er hard gewerkt wordt aan het maken van een kunstmatige werkende cel. Want als dat lukt - eentje maken die zichzelf kan vermenigvuldigen - kunnen we daarmee nog veel meer belangrijk onderzoek doen. Lees meer: New model for reproduction of E. coli bacteria.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het smelten van de ijsplaat van Groenland klinkt misschien als iets wat ver weg gebeurt, maar hints voor het toekomstige smeltgedrag van dat ijs zouden wel eens op de bodem van de Noordzee kunnen liggen. Lees hier meer over het onderzoek naar de Noordzee-bodem: Ice age valleys give clues to future ice sheet change. Het onderzoek over het sneller smelten van het ijs bij Groenland vind je hier: Rapidly thinning Northeast Greenland ice sheet could add more to sea-level rise than thought. Over de smeltende gletsjers vind je hier meer informatie: World heritage glaciers: sentinels of climate change.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers van de Universiteit Utrecht hebben nauwkeurig in kaart gebracht wat de gevolgen zullen zijn van een stijging van de zeespiegel. In deze uitzending vertelt fysisch geograaf Dr. Kim Cohen dat de gevolgen van een 2 of 5 meter hoger zeeniveau gigantisch zullen zijn: de drinkwatervoorziening komt in gevaar, de landbouw wordt onmogelijk door verzilting van de polders en ook de kustbescherming komt onder druk. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een Nederlandse satelliet, de TROPOMI, heeft wereldwijd gekeken naar grote bronnen van methaan. Vandaag, op de COP27 in Sharm El Sheik, werden de nieuwste methaankaarten gepresenteerd. Vooral vuilnisbelten zijn boosdoeners. Methaan is een broeikasgas, maar blijft, in tegenstelling tot CO2, vrij kort in de atmosfeer. Als we methaanuitstoot kunnen verminderen, dan heeft dat al binnen 10 jaar een positief effect op het klimaat. De TROPOMI zag enorme uitstoot van vuilnisbelten in India, Egypte maar onverwacht ook bij Buenos Aires. Nu de bronnen voor een deel in kaart zijn gebracht kan er gewerkt worden aan een aanpak, vertelt Bram Maasakkers van SRON, het Nederlandse instituut voor ruimteonderzoek. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tim van Hattum, programmaleider klimaat aan de WUR schreef een boek met de titel: 'Only Planet, zeven natuurlijke routes naar een hoopvolle toekomst voor planeet.' De centrale gedachte van van Hattum in zijn boek is dat we vergeten om de hulp van de natuur te gebruiken om klimaatverandering te stoppen. Hij schrijft over oplossingen als elektrisch rijden, aardwarmte, zon- en wind, voedsel verbouwen op water in plaats van grond en hij besteedt veel aandacht aan de stad van de toekomst: een totaal groene stad, zonder auto's, die door slim toegepaste natuur de effecten van klimaatverandering dempt. Samenvattend: het is nog niet te laat om het klimaat te redden. See omnystudio.com/listener for privacy information.

We blijven ernaar zoeken: de beste manier om gezond te blijven. Sport en spierkracht zijn daarbij belangrijke factoren en nieuw onderzoek laat zien dat we die spierkracht misschien wel met veel minder moeite kunnen creëren. Of je nou thuis met gewichten traint of in de sportschool: de meeste mensen kiezen voor bekende basisoefeningen, zoals het optillen en weer laten zakken van bijvoorbeeld een dumbbell. Nou liet eerder onderzoek al zien dat het verlengen, of strekken van aangespannen spieren - dat heet een excentrische contractie - een positief effect heeft op spiergroei. In dit nieuwe onderzoek wilden ze weten: is het misschien zelfs zo goed, dat de rest niet zo nodig is? Ze lieten proefpersonen vijf weken lang twee keer per week trainen met gewichten. Eén groep deed daarbij de bekende ‘heffen en weer zakken’-beweging, een andere groep deed alleen het hefgedeelte met gewicht en een laatste groep alleen het zakgedeelte. Alleen heffen had maar een beperkt effect op spiergroei en kracht. Heffen en zakken en alleen zakken lieten allebei een vergelijkbaar sterk effect zien, terwijl het één maar de helft van de beweging is. De conclusie van de onderzoekers: we zouden dus met de helft van de moeite hetzelfde kunnen bereiken. En dat kan volgens hun gewoon thuis. Bijvoorbeeld door je gewicht met twee handen snel te liften en met één hand langzaam te laten zakken. Het is volgens de onderzoekers niet eens nodig om er veel tijd in te steken: 3 seconden per dag op maximale kracht zou al genoeg zijn voor een effect. De paper vind je hier: Comparison between concentric-only, eccentric-only, and concentric–eccentric resistance training of the elbow flexors for their effects on muscle strength and hypertrophy.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers kunnen steeds dieper inzoomen op de cellen in ons lichaam. Dat maakt allerlei belangrijk onderzoek mogelijk. Alleen op dat niveau is het moeilijk om tegelijk ook de interactie tussen cellen en de samenstelling van het weefsel in z'n geheel te bestuderen. Een groep onderzoekers wilde daar verandering in brengen. Kunnen we weefsel niet zo in kaart brengen dat het allebei mogelijk is? Overzicht en detail. Je zou handmatig de data van de individuele cellen op de data van een groter beeld van het weefsel kunnen plakken, maar dat is enorm veel werk. Algoritmes zijn hier al veelbelovend mee aan de slag gegaan, maar de beperkte trainingsdata zit daar de ontwikkeling weer in de weg. Dus pakten ze het anders aan. Denk aan een grote stad die je in kaart wilt brengen. Je zou op elk kruispunt kunnen gaan staan om te bepalen welke verschillende soorten gebouwen je daar ziet. Ook kun je de locatie van elk gebouw noteren. Combineer je dat met elkaar, dan heb je een kaart. Daarmee kun je iets zeggen over waar je welke gebouwen vindt en hoe die samen een stad of wijk vormen. Dat is wat ze ook met verschillende typen weefsel hebben gedaan. Het zorgde ervoor dat ze de patronen konden bepalen die ontstaan wanneer verschillend soorten cellen bij elkaar in de buurt hun werk doen. Wat maakt dat mogelijk? Onder andere het veel beter onderscheid maken tussen gezond en afwijkend weefsel op beeld en het onderzoeken van de wisselwerking tussen organisatie van weefsel en de functie van het weefsel.\ Lees meer: New Computational Method Builds Detailed Maps of Human Tissues.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vuurvliegmannetjes knipperen in indrukwekkende patronen met hun lichtgevende buik om partners aan te trekken. Sommige soorten doen dit synchroon als groep. Hoe krijgen ze dat voor elkaar? Wiskundigen van de universiteit van Pittsburgh gebruikten voor het beantwoorden van die vraag een model dat normaal gebruikt wordt om de activiteit van hersencellen in kaart te brengen. Daarmee werkten ze eerst het knippergedrag van één vuurvlieg uit, toen van twee en toen van een hele zwerm. Ze bekeken wat het effect op het knipperen was van het aantal vuurvliegjes, de afstand tot elkaar en de vliegsnelheid. Door aan die knopen te draaien, konden ze in het model beïnvloeden of een vuurvlieg een andere vuurvlieg kon zien en bepalen hoe snel ze op elkaar konden reageren. Dat zorgde voor patronen in de vorm van spiralen en golfbewegingen, vergelijkbaar met wat in de natuur is gezien bij synchroniserende vuurvlieggroepen. Ze konden zo ook zien dat een individuele vuurvlieg minder consistent knippert, dan een hele zwerm. Met het model kan ook gekeken worden wat het effect is van omgevingsfactoren op het geknipper. Denk aan luchtvervuiling, of de tijd van de dag: beiden hebben invloed op hoe goed de vliegjes elkaar kunnen zien. Lees meer: Pitt mathematicians explain how some fireflies flash in sync.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er wordt al enige tijd gekeken of psilocybine - de werkzame stof in sommige paddenstoelen en truffels - kan helpen bij het behandelen van zware depressie. Eerdere onderzoeken hiernaar waren vaak te klein of verkeerd van opzet om er echt iets over te zeggen, maar nu zijn de resultaten binnen van een veel groter, internationaal onderzoek. Daarin hebben ze onderzocht of een dosis van het stofje in combinatie met psychologische begeleiding mensen met een behandelingsresistente depressie zou kunnen helpen. De proefpersonen kregen 1, 10, of 25 mg toegediend, zonder dat zij of de behandelaar wisten om welke dosis het ging. Dit om uit te sluiten dat verwachting het proces en de uitkomst stuurde. Ze zagen de depressieve klachten bij de groep met de hoogste dosis het sterkst afnemen. Het was zelfs zo dat 30 procent van de mensen in deze groep drie weken na de behandeling helemaal geen klachten meer had. Het zijn belangrijke resultaten die de volgende stap van het onderzoek - een fase 3 studie - mogelijk moeten maken. In deze audio hoor je psychiater Metten Somers van het UMC Utrecht. Het UMCU deed als één van drie Nederlandse ziekenhuizen mee aan het onderzoek. Lees hier meer: Onderzoek werking psilocybine in New England Journal of Medicine. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wij mensen gebruiken ons zicht en tast voor een heleboel dingen, zonder dat we daar echt bij stilstaan. Het vasthouden van een beker bijvoorbeeld, of... het opvouwen van de was. Voor robots is dat een stuk minder vanzelfsprekend. Er komt gigantisch veel data kijken bij het verwerken van tast-feedback en daarnaast werken de meeste robots alleen met visuele informatie om te bepalen waar iets is en hoe het moet worden vastgepakt. Stel dat we ooit onderdelen van het huishouden, bijvoorbeeld ook in instellingen, door robots willen laten doen, dan hebben ze meer nodig dan alleen zicht. Voor het opvouwen van een handhoek, of het oppakken van één shirt van een stapeltje kleren, moet de robot het onderscheid tussen de laagjes stof kunnen voelen. Wetenschappers hebben daarom een kunsthuid ontwikkeld die zorgt voor een soort gevoelige vingertoppen waarmee dit wel mogelijk is. Het materiaal is een elastisch polymeer met daarin magnetische deeltjes verwerkt. Zoiets wordt al wel gebruikt voor het oppakken van harde voorwerpen, maar stof verandert tijdens het oppakken van vorm en is er in allerlei verschillende soorten en diktes. Bij opvouwen komt nog veel meer kijken. Het lukte de onderzoekers al om de sensor te laten meten hoeveel laagjes de robot vast had en waar nodig te corrigeren voor dat aantal. Kunnen we robots ons was al laten doen? Nog niet. Maar het is een stapje in die richting. Lees meer: Robots That Can Feel Cloth Layers May One Day Help With Laundry. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers uit Zwitserland hebben iets ontdekt dat - in combinatie met bestaande therapie - kan helpen tegen ernstige en terugkerende nachtmerries: het C69 piano-akkoord. In een experiment waaraan mensen meededen die last hebben van een nachtmerriestoornis, combineerden de wetenschappers bestaande therapie met een tweede therapie. De eerste therapie (Imagery Rehearsal Therapy) laat mensen hun nachtmerries opschrijven en vervolgens herschrijven. Dat positieve scenario moet vervolgens overdag in gedachten worden herhaald. De tweede therapie (Targeted Memory Reactivation) koppelt een stimulus (zoals een geur of geluid) aan iets wat iemand moet herinneren. Presenteer je die stimulus tijdens het slapen weer, is het idee, dan versterkt dat de herinnering. In dit geval kreeg de helft van de proefpersonen zowel bij het bedenken van het positieve droomscenario als tijdens de remslaap om de tien seconden het C69 akkoord te horen. Wat bleek: bij deze groep namen de nachtmerries een stuk sterker af dan in de controlegroep. Ook nam het aantal positieve dromen in de piano-groep toe. Deze effecten waren drie maanden na het experiment nog zichtbaar. Het onderzoek is nog niet helemaal klaar en thuis alleen een C69-bandje afspelen tijdens het slapen zal waarschijnlijk weinig doen, maar dat een akkoord dit effect lijkt te hebben is op z'n minst opmerkelijk. Lees meer: The major chord that cures nightmares. De paper vind je hier: Enhancing imagery rehearsal therapy for nightmares with targeted memory reactivation. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Uit nieuw onderzoek zou blijken dat de hoorns van neushoorns kleiner zijn geworden in de afgelopen eeuw. En de reden daarvoor is hoogstwaarschijnlijk (en niet geheel verrassend): de jacht. Dit onderzoek was mogelijk dankzij een enorme database aan neushoorn-kennis. Verzameld door de Nederlandse onderzoeker Kees Rookmaker. Hij richtte daarvoor hethet Rhino Resource Centre op. Daar vind je onder andere een gigantische hoeveelheid beelden van neushoorns - foto's maar ook tekeningen en schilderijen - uit de afgelopen eeuwen. Omdat je niet zomaar aan hoorns kan komen om te bestuderen en observaties in het wild alleen iets zeggen over hoe ze er nu uitzien, dachten ze in dit onderzoek van de Universiteit van Cambridge: laten we die enorme dataset benutten. Door foto's te bestuderen zagen ze dat de lengte van de hoorn bij alle vijf de soorten is afgenomen. Iets wat volgens de onderzoekers negatieve gevolgen kan hebben voor het dier. De reden voor de afname is hoogstwaarschijnlijk de jacht. Hoe meer er op dieren met grote hoorns werd gejaagd, hoe meer dieren met kleine hoorns overbleven. Die planten zich weer voort en zo krijg je gemiddeld meer kleine hoorns. Ze zagen ook iets positiefs bij het bestuderen van al het beeldmateriaal bij elkaar: ook daarop is te zien hoe onze relatie met de neushoorn door de eeuwen heen is veranderd. Van 'wauw, wat een curiositeit', naar iets waarop gejaagd werd, naar iets wat beschermd moet worden. In deze audio hoor je onderzoeker Oscar Wilson, op het moment werkzaam aan de universiteit van Helsinki. Lees hier meer over het onderzoek: Photos suggest rhino horns have shrunk over past century, likely due to hunting. De paper vind je hier: Image-based analyses from an online repository provide rich information on long-term changes in morphology and human perceptions of rhinos.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is al lange tijd een discussie onder psychologen: kun je nou wel of niet door het vormen van een lach op je gezicht je stemming positief beïnvloeden? Waar begon dit allemaal? In de jaren 80. Toen kregen proefpersonen in een experiment de opdracht stripboeken te lezen terwijl ze een pen tussen hun tanden klemden zonder dat hun lippen de pen mochten raken. Deze geforceerde glimlach zorgde er volgens de wetenschapper voor dat ze het verhaal als grappiger ervaarden. Maar na meerdere onsuccesvolle pogingen door andere onderzoekers om het experiment te herhalen, moest geconcludeerd worden: kletspraat. In 2019 laaide de discussie weer op toen er toch bewijs werd gevonden dat er een effect moest zijn en recent vond een onderzoeker van Stanford University het tijd voor een nieuwe poging om de kwestie op te helderen. Er deden 4000 mensen mee uit verschillende landen aan een experiment waarin de pen-methode werd herhaald, maar mensen ook alleen met gebruik van hun spieren een lach moesten opzetten terwijl ze of naar een leeg scherm, of naar plaatjes keken. Wat bleek: de pen-methode deed weinig, maar het zelf vormen van een lach had een effect vergelijkbaar met het bekijken van blije plaatjes. Het experiment ontvangt lof, maar ook kritische feedback over de verwachtingen van de proefpersonen. En ook al is het effect waarschijnlijk te klein om de donkerste dagen ineens zonnig te maken, voor een klein beetje extra licht kan het geen kwaad om af en toe een glimlach te faken. Lees meer: You can smile yourself a little happier, scientists suggest.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een studententeam uit Eindhoven heeft met hun idee voor slimme cellen meerdere prijzen binnengehaald. Dat gebeurde tijdens de finale van een belangrijke synthetische biologie-wedstrijd. Voor deze wedstrijd - de iGEM Grand Jamboree - moeten honderden teams uit heel de wereld proberen vanuit de synthetische biologie de complexe vraagstukken van vandaag op te lossen. Het iGEM team van de Technische Universiteit Eindhoven doet sinds 2012 elk jaar mee en dit jaar wilden de studenten iets bedenken voor mensen die een auto-immuunziekte hebben. Specifiek hebben ze gekeken naar een nieuwe celtherapie voor ANCA-geassocieerde vasculitis. Hun idee leverde ze meerdere prijzen op, waaronder de hoofdprijs. Ze versloegen daarmee 180 andere teams binnen hun categorie.In deze audio hoor je teamleden Elisa Passet en Jakob Scheele vanuit Parijs, waar de finale plaatsvond. Lees hier meer: Slimme cellen van Eindhovense studenten zegevieren in Parijs.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een opvallende ontdekking over de tijd waarin Engeland nog onderdeel was van het Europese vasteland. Dat was 18,000 jaar geleden: de periode na de laatste ijstijd. Lange tijd werd gedacht dat de nieuwe gewoontes die bij mensen na die ijstijd werden gevonden, simpelweg te maken hadden met het veranderen van hun omgeving. Natuurlijk was die omgeving ook echt totaal anders. Nadat het ijs, dat twee derde van Europa duizenden jaren had bedekt, smolt, maakten kale steppes plaats voor dikke, groene bossen. De rendieren waar mensen op joegen die waren verdreven. Vis en andere zeedieren kwamen volop voor in het nieuwe dieet van mensen. Maar die veranderingen in de omgeving waren niet de enige reden voor al die nieuwe gewoontes die werden ontdekt. Uit recent genetisch onderzoek in twee grotten in Engeland bleek dat het om twee hele verschillende groepen mensen gaat. De ene heeft de andere dus vervangen. Niet zo gek dat er ineens een heleboel nieuwe gewoontes werden gezien. Die nieuwe groep, die moet voorouders hebben gehad in Zuid-Europa, concluderen ze. Het gaat dus om een ongekend snelle migratie over hele grote afstanden - zeker voor die tijd. Lees meer: Oldest British DNA reveals mass immigrations after last ice age.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je kunt voorspellen wanneer een nest schildpadjes uit het ei gaat komen, kun je ze veel beter beschermen. Een speciale sensor in de vorm van een ei moet hierbij gaan helpen. Het gaat wereldwijd slecht met de zeeschildpad. Op verschillende manieren wordt daarom geprobeerd de diverse soorten te beschermen. Zo is er een gps-ei dat gevolgd kan worden als stropers een nest leeghalen en wordt al bijgehouden wanneer eieren ongeveer uit zullen komen, zodat de babyschildpadjes geholpen kunnen worden. Ze willen namelijk nog weleens richting de lichten van een stad kruipen in plaats van richting zee. Alleen het schatten van de uitkomst van de eieren is nogal arbeidsintensief en de inschatting klopt lang niet altijd. Daarom hebben wetenschappers nu een goedkope sensor ontwikkeld in de vorm van een ei. Eentje die in het nest geplaatst kan worden en - nu nog via een draad naar een communicatiemast - live de bewegingen in het nest doorgeeft. Daarmee konden ze patronen uitwerken en vrijwel op de dag nauwkeurig bepalen wanneer de schildpadjes door het zand omhoog zouden klimmen. Het nieuwe TurtleSense system kan volgens de onderzoekers flink bijdragen aan het beschermen van de dieren, maar bijvoorbeeld ook beter helpen bepalen hoelang een strand gesloten moet blijven voor bezoekers. Lees meer: Sensor disguised as a sea turtle egg allows conservationists to remotely predict nest hatching timeSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De langstlevende bomen op aarde kunnen duizenden jaren oud worden. En hoewel de totale bebossing op sommige plekken op aarde groeit - op dit moment is 30 procent van de aarde bedekt door groen - verdwijnt het aandeel oude reuzenbomen.In het nieuwe boek ‘Elderflora’ bespreekt schrijver Jared Farmer hoe een kruistocht naar deze reuzen, van Libanon tot Nieuw-Zeeland, in de laatste 300 jaar heeft geleid tot hun vernietiging.Eén van de voorbeelden waarbij een gigant aan het kortste eind trekt is die van een oeroude boom van 70 meter in het bekende Yosemite Park in Californië. Hij viel om nadat er een tunnel door de stam was geboord. Een autoweg moest namelijk toerisme op gang helpen.Farmer beschrijft ook de enorme gevolgen van dit soort kappingen. We leren namelijk steeds meer over het belang van deze 'omabomen': nieuwe planten groeien op ze, dieren leven in ze, hun wortels voeden andere planten en dieren via ondergrondse schimmels en ze kunnen veel beter dan jongere bomen koolstof opslaan - wat klimaatverandering tegengaat.Toch eindigt dit boek over de oude reuzen in crisis hoopvol: een lange levensloop is nog steeds mogelijk voor bestaande jonkies die oud kunnen worden. Maar dan moeten we ze koesteren en goed voor ze zorgen. Lees meer: Old trees have much to teach us - An expansive global history explores humanity’s vexed relationship with venerable plantsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een onderzoeker heeft ontdekt dat 53 zeedieren waarvan niet werd gedacht dat ze geluid maken, tóch geluid gebruiken om te communiceren. Onderzoeker Gabriel Jorgewich-Cohen van de universiteit van Zürich gebruikte onderwatermicrofoons om uit te zoeken of verschillende shildpadsoorten, maar ook een hagedisachtige en een wormachtig amfibie, geluid gebruikten om te communiceren. Allemaal bleken ze dat te doen. Het zegt volgens de onderzoekers onder andere iets belangrijks over de evolutionaire geschiedenis van geluid als communicatiemiddel. Lees hier meer: Secret communication of sea animals discovered. De paper vind je hier: Common evolutionary origin of acoustic communication in choanate vertebrates. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe houden we steden groen, gebruiken we de ruimte op onze daken beter en zorgen we dat we genoeg eten hebben? Door de lucht die uit ventilatiesystemen komt slimmer te gebruiken, menen onderzoekers uit de VS. Daktuinen bestaan natuurlijk al wel, maar de planten die er groeien hebben te maken met meer straling van de zon, meer wind en minder vocht vanwege de ondergrond waarin ze zitten. Dat levert minder gezonde en kleinere planten op. Daarom werd op het dak van de universiteit van Boston gekeken of ze hier wat aan konden doen. De test werd uitgevoerd met spinazie en mais. Die werden zo gepland dat de lucht uit het ventilatiesysteem - waarin een hogere concentratie CO2 zit - de planten goed kon bereiken. Van spinazie werd verwacht dat het daar goed op zou gaan, mais stond er meer als controle plant om te checken of het gebruik van ventilatielucht wellicht ook andere gevolgen had voor de planten. Gedurende het experiment werden dingen als plantgrootte, aantal bladeren en totale biomassa gemeten en wat zagen ze: ventilatie-spinazie had een biomassa die vier keer groter was dan ongeventileerde dak-spinazie. Nou moeten er nog een aantal dingen worden onderzocht, bijvoorbeeld welke stroomsnelheid voor de lucht ideaal is. Ook zegt biomassa lang niet alles en: willen we CO2 niet gewoon opvangen? In plaats van het via de groentetuin de lucht in te pompen? Maar tot die tijd kan het wellicht geen kwaad om dit - waar mogelijk - alvast te proberen. Lees meer: CO2 ventilation breakthrough could turn city rooftops into bumper vegetable gardensSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Bijna iedereen heeft ze wel eens: opdringerige gekke gedachten die uit het niets lijken te komen. In sommige gevallen kunnen dit soort gedachten vast komen te zitten en dan worden ze een probleem. In hun boek 'Opdringerige gedachten overwinnen' schrijven Sally Winston en Martin Seif dat het in zo'n geval gaat om ongewenste opdringerige gedachten. Verontrustende gedachten die steeds weer terugkomen, zorgen voor angst en voelen als iets waartegen gevochten moet worden. Ze leggen uit wat volgens hun de slechtste en de beste manier is om hiermee om te gaan, zodat je er zelf mee aan de slag kunt. Natuurlijk kunnen dit soort gedachten ook onderdeel zijn van iets groters, als een angststoornis, depressie, of trauma. Soms zijn er in zo'n geval naast deze gedachten ook andere symptomen als slapeloosheid, geen eetlust of energie hebben en prikkelbaar zijn. Een zelfhulpboek is in zo'n geval meestal niet genoeg en dan is het aan te raden om professionele hulp te zoeken. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe ontwikkel je en bestudeer je materiaal dat uit laagjes bestaat van één atoom? Materiaal dat mogelijk eigenschappen heeft die nog nergens voorkomen in de natuur? Dan schiet je er 'gewoon' een heleboel elektronen op af. Dat sjoelen met elektronen, dat is waar hoogleraar Sense Jan van der Molen van de Universiteit Leiden zich onder andere mee bezighoudt. In Leiden hebben ze daar technieken voor ontwikkeld die nergens anders te vinden zijn. In deze aflevering hoor je wat je daar precies mee kunt doen en zien. Lees hier meer over zijn oratie en werk: Natuurkundige Sense Jan van der Molen ‘sjoelt’ met elektronen. Over het draaien van laagjes grafeen waardoor ze supergeleider worden lees je hier meer: Op zoek naar de magische hoek See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers uit Zweden hebben een glijmiddel ontwikkeld dat de overdracht van hiv en herpes grotendeels kan tegengaan. En één van de bestanddelen van het middel is nogal opmerkelijk. Onder andere in ons neus zit slijm dat virusdeeltjes kan vangen en wegwerken. Een trucje dat deze wetenschappers in glijmiddel hebben weten na te maken. Voor de gel werd namelijk een bestanddeel van koeienslijm gebruikt en daarmee bleek de gel in lab-testen voor 70 procent te beschermen tegen hiv en voor 80 procent tegen herpes. Volgens de onderzoekers is de gel ook veelbelovend omdat er vanwege het natuurlijke bestanddeel geen kans op bijwerkingen of resistentie is, wat bij andere middelen soms wel het geval is. Daarnaast zou het slijm als afvalproduct vanuit de vleesindustrie makkelijk geleverd kunnen worden. Nou is het niet zo dat hiermee condooms niet meer nodig zouden zijn, want – nog even los van het risico op zwangerschap bij man-vrouw seks – zijn er ook nog een heleboel andere soa's die je kunt overdragen die niet worden gestopt door de gel. Het zou dus meer een soort toevoeging of back up zijn, maar dat er nu zoiets bestaat als glijmiddel met koeienslijm, dat is in ieder geval bijzonder boeiend. Lees meer: Mucus-based lubricant proves highly effective against HIV and herpesSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Naast de klimaatcrisis, hebben we ook steeds meer te maken met een materiaalcrisis. Ook bij de productie van groene waterstof gaat dat voor problemen zorgen. Onderzoekers van TNO proberen daarom nu al met een oplossing te komen. Het lukte ze om 200 keer minder van het schaarse materiaal iridium te gebruiken in elektrolysers die nodig zijn om - met gebruik van stroom uit zon en wind - groene waterstof te maken. De efficiëntie moet nog wel omhoog, die kwam uit rond de 30 procent van wat nu wordt gehaald. Dat betekent dat er waarschijnlijk toch meer iridium nodig is om dat richting de 100 procent of hoger te krijgen, maar dat zal nog altijd veel minder van het materiaal zijn dan nu wordt gebruikt. In deze audio hoor je onderzoeker Lennart van der Burg van TNO. Meer lezen kan hier: Doorbraak ontwikkeling elektrolysers: 200 keer minder iridium gebruiktSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Sommige dieren zetten hun opvallende kleuren in voor het aantrekken van partners, anderen juist voor het afschrikken van vijanden. Hoe kan de functie van felle kleuren nou zo verschillen tussen soorten? Dat hebben onderzoekers van de universiteit van Arizona proberen uit te zoeken. Ze bestudeerden kleurenpatronen van gewervelde landdieren om erachter te komen hoe die waren geëvolueerd. Wat ze vonden was een sterke link tussen de functie van de felle kleuren en het dag/nachtritme van hun voorouders. Specifieker: soorten die hun felle kleuren inzetten om partners aan te trekken, blijken vooral af te stammen van voorouders die overdag actief waren. Soorten die hun felle kleuren inzetten om vijanden af te schrikken, stammen af van voorouders die juist 's nachts actief waren. Vandaag de dag is die link er bijzonder genoeg niet meer. Wat ze ook zagen was dat rood, oranje en geel voor beide functies wordt gebruikt: aantrekken en afschrikken. Terwijl blauw vooral wordt gebruikt om partners te lokken. In vervolgonderzoek willen ze nog dieper in het kleurenmysterie duiken, ook bij andere soorten en insecten. Want de vondst is opmerkelijk, maar de puzzel nog lang niet compleet. Lees meer: Bright colors in the animal kingdom: Why some use them to impress and others to intimidate.See omnystudio.com/listener for privacy information.

We gaan op bezoek bij de Metronoom van de Universiteit Utrecht: een gigantische bak met zand en water waarin allerlei water- en bodemsystemen kunnen worden nagemaakt. Onderzoeker Eise Nota vertelt waar allemaal naar gekeken wordt in deze unieke opstelling. Iets wat bijvoorbeeld nergens anders kan, maar hier wel: een eb- en vloedsysteem namaken (water stroomt bij vloed de rivier in en bij eb vanuit de rivier naar zee), waarbij de krachten van het water ook echt representatief zijn voor een natuurlijke situatie. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tijdens een bezoekje aan het Tektoniek Modelleer Laboratorium van de Universiteit Utrecht krijgen we uitgebreid uitleg over het onderzoek dat daar plaatsvindt naar de aardkorst. Hoe bewegen platen en gedragen breuken zich? Wat gebeurt er in Groningen allemaal in de ondergrond? Kunnen we ook voorspellen hoe de aardkorst in de toekomst gaat veranderen? Ernst Willingshofer en Maureen van den Bosch vertellen meer over hoe ze in hun onderzoek deze vragen proberen te beantwoorden.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In het fort dat middenin de Botanische Tuinen van de Universiteit Utrecht staat wordt onderzoek gedaan naar het aardmagnetisch veld. Maar waarom daar? En hoe doe je daar eigenlijk onderzoek naar? In deze audio hoor je Lennart de Groot van de Universiteit Utrecht. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er wordt met veel interesse gekeken naar stofjes in paddo's en hun mogelijk positieve effecten bij het behandelen van onder andere depressie en angststoornissen. Maar wat maakt een paddenstoel een paddo? Hoe de psychedelische stofjes in paddo's geëvolueerd zijn en wat hun rol in de natuur is, daarover weten we nog maar weinig. Willen we de stofjes inzetten in behandelingen, dan moeten we zoveel mogelijk wél weten. En daarom zijn wetenschappers van de Universiteit van Plymouth een groot onderzoek begonnen. Eén van de vragen: kunnen we, als we naar genen en gedrag kijken, achterhalen of de paddenstoel de stofjes gebruikt om zichzelf te verdedigen? Of gebruiken ze het misschien om het gedrag van insecten ermee te veranderen? Ook kijken ze door welke dieren de paddenstoelen gegeten worden en wat voor effect ze hebben op bodemmicroben. Omdat nooit eerder in zoveel detail naar deze stofjes en hun oorsprong gekeken is, vermoeden de onderzoekers dat ze ook een heleboel nieuwe ontdekkingen gaan doen. Nog niet eerder uitgeplozen moleculen die de basis kunnen vormen voor gewasbescherming of medicijnen bijvoorbeeld. Lees meer: How mushrooms become magic? See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het gaat niet goed met de banaan en dus werken wetenschappers heel hard aan een oplossing. Nieuw onderzoek naar de genen van bananen helpt ze daar nu weer een stapje in vooruit. Weten welke soorten aan elkaar verwant zijn en waar ze groeien kan helpen om nieuwe, minder kwetsbare bananenrassen te ontwikkelen. Dus toen in een groot genetisch onderzoek naar de diversiteit onder bananen sporen van nog onbekende rassen werden gevonden, was dat goed nieuws. Nu moeten we ze alleen nog vinden. In deze audio hoor je onderzoeker Julie Sardos van Alliance Bioversity-CIAT. Lees meer over het onderzoek: Researchers have gone bananas over this fruit’s complex ancestry. De paper vind je hier: Hybridization, missing wild ancestors and the domestication of cultivated diploid bananas. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Sommige patiënten die worden opgenomen in het ziekenhuis, raken hierdoor ernstig in de war. Zo erg zelfs, dat het is terug te zien in de hersenen. Maar hoe lang houdt dat effect aan? We hebben het in dit geval over een delier, waarbij een vaak al kwetsbaar iemand door een (ingrijpende) lichamelijke gebeurtenis als een operatie ineens last krijgt van een verstoring van de communicatie tussen hersengebieden. Ooit hopen de onderzoekers te kunnen voorspellen bij welke mensen de kans op een delier groot is, nu al konden ze zien dat er na drie maanden nog steeds sprake is van een verstoord hersennetwerk. Toekomstig onderzoek moet ook kijken naar het bevorderen van herstel na een delier door bijvoorbeeld hersenstimulatie en naar de link met dementie. Mogelijk kan het hier namelijk een voorspellend signaal van zijn. In deze audio hoor je psychiater Edwin van Dellen en promovenda Fienke Ditzel van het UMC Utrecht. Lees hier meer: Hersennetwerk maanden na delier nog verstoord.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Eén van de meest ongelooflijke reizen van de natuur, wordt het ook wel genoemd: de tocht die palingen afleggen van de Europese rivieren naar de Noordelijke Atlantische Oceaan. Maar hoe die reis precies verloopt of eindigt, dat was lang een mysterie. Ergens rond de Portugese Azores raakte het spoor zoek. Tot onderzoekers bedachten om de palingen die daar zaten, klaar om het laatste stukje van de reis af te leggen, een zendertje op te doen. Daarmee lukte het om eindelijk het laatste stukje van de reis in kaart te brengen. Een reis die – en dat vermoeden was er al wel – blijkt te eindigen in de Sargassozee in het noorden van de Atlantische Oceaan. Daar aangekomen paren ze één keer en sterven ze. De palingbaby's die daar weer uitkomen, dunne kwetsbare sliertjes, drijven eerst twee tot drie jaar mee met de stroom, terug naar de Europese kust, om zich vervolgens aan zoet water aan te passen en in de rivieren soms wel zo groot als 1 meter te worden. Waarom nou zoveel moeite doen om achter dit indrukwekkende reisschema te komen? Het gaat – net als met veel andere zoetwaterpopulaties – extreem slecht met de paling. Weten welke routes het dier neemt en waar het voorplant is van groot belang bij het beschermen van deze soort. Lees meer: Ancient eel migration mystery unravelled. De paper vind je hier: First direct evidence of adult European eels migrating to their breeding place in the Sargasso Sea.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Is er leven op andere planeten? Recent onderzoek naar onze eigen planeet laat zien dat we daar misschien weer op een andere manier naar moeten zoeken. In de geschiedenis van de aarde zijn er een aantal events geweest waarbij de hoeveelheid zuurstof in onze atmosfeer in korte tijd dramatisch veranderde. Dit gebeurde voor het eerst zo'n 2,4 miljard jaar geleden en het meest recent rond de 420 miljoen jaar geleden toen het percentage van nu (21 procent) werd bereikt. Hoe de periode daar tussenin verliep was lang onderwerp van discussie. Je zou kunnen denken: het is een stijgende lijn, dat percentage: het loopt gewoon gestaag op. Maar uit nieuw onderzoek blijkt dat het heel anders ging. En dat is belangrijke kennis in de zoektocht naar planeten waarop leven mogelijk is of kan ontstaan. In deze audio hoor je onderzoeker Alex Krause van University College London. Lees hier meer over het onderzoek: Earth’s oxygen has varied dramatically over time – here’s how our data could help us spot alien life. Meer weten over exoplaneten? Volgens Krause is de Exocast dan zeker de moeite van het luisteren waard. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wat leren we onze kinderen over het vertellen van de waarheid? Uit nieuw onderzoek blijkt maar weer eens dat we in sommige gevallen nogal tegenstrijdige boodschappen meegeven. 267 volwassenen uit de VS kregen in deze studie filmpjes te zien van kinderen tussen de 6 en 15 jaar die in verschillende situaties de waarheid of een leugen vertelden. En er waren gradaties. In sommige filmpjes vertelden de kinderen de harde waarheid, in anderen een vage waarheid. In het geval van liegen deden ze dit in sommige scenario's om iemand te beschermen en in anderen om iemand niet te beledigen. De volwassenen moesten de kinderen na het bekijken van de filmpjes beoordelen op onder andere vriendelijkheid, betrouwbaarheid en intelligentie. Wat bleek: kinderen die de harde waarheid vertelden werden veel strenger beoordeeld dan kinderen die logen of een vage waarheid vertelden. Maar dan wel alleen als dat liegen gebeurde uit beleefdheid. Nou is dit een klein onderzoek geweest in één land en is hiermee niet onderzocht hoe de groep volwassenen zich in hun eigen gezinssituatie gedraagt, maar het laat wel iets zien over hoe complex sociaal gewenst gedrag in elkaar zit. Waarbij beleefdheid het toch wel lijkt te winnen van ‘je mag niet liegen’. Lees meer: Children who tell blunt truth, as opposed to lying, are being judged harsher by adults.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Veel planten en organismen, waaronder broccoli, stoten gas uit om van gifstoffen af te komen. Kunnen we die gassen niet gaan zoeken op andere planeten? Vragen onderzoekers zich af. Als we die gassen namelijk in de atmosfeer van een planeet zouden vinden, dan zou dat wel eens een teken van leven op die planeet kunnen zijn. Nou wordt er al langer aan dit idee gewerkt, maar in nieuw onderzoek is geprobeerd te achterhalen naar welke chemische samenstelling het beste gezocht kan worden. Hun oog viel daarbij op broommethaan, een gas dat onder andere door broccoliplanten wordt gemaakt. Dit gas blijft korter in de atmosfeer hangen dan veel andere gassen. Vind je het, dan is de kans volgens de onderzoekers groot dat het niet al te lang geleden door iets is gemaakt. In ons eigen atmosfeer breekt uv-licht het gas snel af en is het moeilijk te detecteren, maar op een andere planeet met minder sterke uv-straling, zou dit makkelijker moeten zijn. De onderzoekers willen nog veel meer van dit soort gassen bestuderen, maar hopen dat dit gas - zodra de telescopen af zijn die het goed kunnen vinden - in ieder geval op het zoeklijstje komt te staan. Lees meer: Broccoli gas: a better way to find life in space.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het gaat wereldwijd nog steeds ongelooflijk slecht met populaties wilde dieren, stelt het Wereld Natuur Fonds in een rapport. Een reden om ook naar dieren in gevangenschap te kijken, want als zij een rol spelen bij het voortbestaan van soorten, hoe houden we ze dan gezond? Dian Zijlmans van de Universiteit Utrecht keek in haar onderzoek naar overgewicht onder makaken in gevangenschap en daar kwam iets verrassends uit. Lees hier meer over het onderzoek van Zijlmans: Does behaviour predict weight gain during adulthood in captive group-living rhesus macaques? Meer over het rapport van het WNF vind je hier: Living Planet Report WWF: populatiegrootte wilde dieren wereldwijd neemt nog steeds af. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ondanks dat het aantal insecten afneemt, veroorzaken ze nog altijd veel schade aan planten. Amerikaanse onderzoekers waren benieuwd of dit lang geleden ook zo was. Ze vergeleken gefossiliseerde blaadjes van wel 67 miljoen jaar oud met blaadjes van nu, waarbij ze keken naar allerlei soorten schade door interactie met insecten. Het verschil tussen toen en nu blijkt gigantisch. Het aantal insecten neemt misschien nu wel af, de schade aan planten is veel groter dan vroeger. En dat geldt niet alleen voor oeroude blaadjes. Zo zagen ze dat blaadjes uit de vroege jaren 2000 wel 23 procent meer kans hadden op schade dan blaadjes uit begin 1900. Maar hoe kan dit nou? Volgens de onderzoekers ligt het niet aan de insecten. De getallen liggen zowel in lijn met klimaatverandering als industrialisatie en verstedelijking. En ondanks dat meer onderzoek nodig is om dat hard te maken, lijkt het erop dat het toch echt weer aan ons zelf ligt. Lees meer: UW-Led Research Finds Unprecedented Levels of Insects Damaging Plants.See omnystudio.com/listener for privacy information.