Wetenschap Vandaag | BNR

Een nieuw computermodel moet het straks mogelijk maken om vanuit de ruimte voor de hele wereld automatisch de methaanuitstoot te monitoren. In deze audio hoor je onderzoekers Berend Schuit en Ilse Aben van SRON. Lees hier meer over het onderzoek: Global alarm system watches for methane superemitters. Of kijk hier voor meer informatie over TROPOMI. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het antibioticagebruik in de veehouderij zal wereldwijd alleen maar toenemen de komende tijd, zeggen onderzoekers in Nature op basis van berekeningen. Tussen 2020 en 2030 verwachten de onderzoekers een groei van 8 procent. De landen die qua gebruik (antibiotica per kilo dier per land) bovenaan staan zijn niet geheel verrassend, maar de onderzoekers zijn wel verbaasd dat er in totaal nog steeds maar 42 landen zijn die hun data openbaar beschikbaar maken. Daar is in de afgelopen jaren geen verandering in gekomen en dat bemoeilijkt het maken van schattingen en modellen enorm. In Nederland (op plek 52 in de lijst) zijn de metingen van de laatste tijd een stuk positiever. De Autoriteit Diergeneesmiddelen, die in Nederland jaarlijks het gebruik van antibiotica in de veehouderij monitort, zag in de afgelopen tien jaar een daling van 70 procent. Die daling zwakt wat af, maar zet wel door. In deze audio hoor je onderzoeker Ranya Mulchandani van het Swiss Federal Institute of Technology en Hetty Schreurs, directeur Autoriteit Diergeneesmiddelen. Lees hier meer over het onderzoek: Antibiotic use in farming set to soar despite drug-resistance fears.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een combinatie van een nieuwe scantechniek met een superkrachtige MRI-scanner en innovatieve contrastvloeistof moet ervoor gaan zorgen dat uitzaaiingen van prostaatkanker eerder en beter opgespoord kunnen worden. In deze audio hoor je radioloog Ansje Fortuin en hoogleraar Biomedische Magnetische Resonantie Tom Scheenen van het Radboudumc. Lees hier meer over het onderzoek: Krachtige MRI-scanner spoort uitzaaiingen van prostaatkanker eerder op.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vet is voor sommige mensen iets waar ze het liefst zo snel mogelijk vanaf willen komen. Maar het is niet altijd slecht. Zo blijken vetten in ons bloed juist iets te kunnen voorkomen. Het was al bekend dat deze vetten in ons bloed, zoals cholesterol, het gedrag van immuuncellen kunnen beïnvloeden. Maar op welke genen ze precies een effect hebben was nog niet bekend. Dat hebben onderzoekers van het Leids Universitair Medisch Centrum nu uitgezocht. Ze brachten bij ruim 3200 mensen in kaart welke genen in immuuncellen actief zijn. Dat bleken er meer dan 17.000 te zijn. Vervolgens hebben ze stap voor stap uitgezocht op welke genen vetten in het bloed precies effect hebben. Ze waren eigenlijk op zoek naar een link met hart- en vaatziekten, maar wat ze zagen was dat deze vetten de activiteit dempen van genen die een belangrijke rol spelen bij allergieën. Deze vetten zorgen er dus voor dat allergische reacties minder snel optreden. Maar ja, moeten we nu dan allemaal juist weer meer vet gaan eten? Daar is het nog een beetje te vroeg voor. Eerst moet nog beter onderzocht worden of, en zo ja: welke vetzuren deze gunstige effecten hebben. Of dat de onverzadigde gezonde vetzuren, of de ongezonde verzadigde vetzuren zijn, dat weten ze nog niet. Lees hier meer over het onderzoek: LUMC-onderzoekers: veel vetten in bloed biedt bescherming tegen allergieën.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe meer we weten hoe planten zich verdedigen tegen ziekmakende micro-organismen, hoe beter we sterkere planten en gewassen kunnen kweken. Biologen van de Universiteit van Amsterdam zijn weer een nieuw trucje op het spoor. Misschien is het iets wat je thuis ook weleens bij je planten hebt gezien: je geeft ze water en niet veel later verschijnen er aan de randen of puntjes van de bladeren druppeltjes. Dat heeft alles te maken met hoe de plant de interne waterdruk reguleert. Als de plant meer water opneemt dan nodig en ze krijgen dit niet verdampt, dan voorkomen ze zo dat de druk te hoog wordt. Dit heeft echter ook nadelen voor de plant. Om de druppeltjes eruit te laten, moeten waterporiën in de plant open worden gezet. En dat geeft ziekmakende micro-organismen de kans om naar binnen te glippen. Toch worden planten niet altijd ziek als ze dit mechanisme hebben gebruikt en onderzoekers weten nu meer over hoe dat kan. Ze ontdekten dat de waterporiën deel uitmaken van zowel de eerste als de tweede lijn van verdediging van de plant tegen bacteriën. Twee eiwitcomplexen voorkomen dat de bacteriën, als ze de plant binnendringen, zich in die waterporiën gaan vermenigvuldigen. Diezelfde afweerreactie voorkomt ook dat deze bacteriën verder de plant in kunnen gaan. Wat ze ook zagen was dat als deze eerste lijn van verdediging plaatsvindt, er vanuit de waterporiën een signaal komt waardoor de plant hormonen gaat produceren die verdere verspreiding van de bacteriën in het vaatstelsel remmen. Op termijn, als ze nog beter begrijpen hoe de eiwitten te werk gaan, kan deze ontdekking mogelijk helpen om landbouwgewassen weerbaarder te maken te bacteriële ziekten. Lees meer: Waterporiën in bladeren blijken deel van verdedigingslinie van planten tegen ziekmakers.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In 2020, terwijl de wereld kennismaakte met het leven in lockdowns, werd een groot wetenschapscongres in India afgezegd. Enkele geologen die al ter plekke waren, maakten er het beste van en bezochten de Rotsschuilplaatsen van Bhimbetka. Ze vonden er een Dickinsonia fossiel: een plat, langwerpig primitief dier dat 550 miljoen jaar geleden leefde, nog voor er complexe dieren bestonden. Het was voor het eerst dat zo'n exemplaar in India werd ontdekt en was groot nieuws. Nu blijkt het alleen een foutje te zijn. Het gaat namelijk niet om een Dickinsonia fossiel, laat nieuw onderzoek zien, maar om iets heel anders. Toen wetenschappers van de universiteit van Florida vorig jaar afreisden naar India om het object te bekijken, was het een beetje afgebrokkeld. Best gek, voor een fossiel. Ook hingen de overblijfselen verticaal en niet horizontaal, zoals te verwachten was. Toen ze rond gingen kijken zagen ze in de omgeving nog meer van dezelfde afgebrokkelde constructies aan de rotsen hangen. Het waren geen fossielen, maar bijenkorven. Inmiddels is er ook een reactie van de onderzoekers die de ontdekking in eerste instantie deden. Ze erkennen de fout en sluiten zich aan bij de nieuwe verklaring. Terwijl één fout is opgehelderd, blijft een ander mysterie staan. De originele vondst hielp namelijk bij het dateren van het gesteente. Nu zijn ze wat dat betreft weer terug bij af. Vermoedelijk zijn de rotsen wel een miljard jaar oud. En dat heeft grote implicaties voor hoe het land in die tijd is gevormd. Het laatste woord is er dus nog niet over gezegd. Lees meer: Mistaken fossil rewrites history of Indian subcontinent for second time.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor het eerst hebben onderzoekers laten zien dat het voorschijven van medicijnen op basis van iemands DNA-profiel werkt. Het gaat om een groot internationaal onderzoek onder leiding van het Leids Universitair Medisch Centrum. One size fits all is al een tijdje niet meer goed genoeg. Er is inmiddels genoeg bewijs dat elk lichaam anders omgaat met medicatie en dat een kleine studie met een selecte groep proefpersonen (lange tijd alleen bestaande uit mannen) niet voldoende is om goed te kunnen inschatten welke dosis en welk medicijn voor wie werkt. Onderzoekers hebben daarom een DNA-medicatiepas ontwikkeld en getest die het DNA-profiel van een patiënt koppelt aan medicijnen waarvan de verwerking wordt beïnvloed door het DNA. In totaal deden er bijna 7000 patiënten uit 7 Europese landen mee aan het onderzoek. Door het scannen van deze pas weten artsen en apothekers precies wat de optimale dosis is voor de patiënt in kwestie. De nieuwe studie laat zien dat patiënten die deze persoonlijke dosis krijgen, 30 procent minder ernstige bijwerkingen melden dan patiënten die de standaarddosis krijgen voorgeschreven. In vervolgstappen moet nu worden nagedacht hoe deze methode in de praktijk gebracht kan worden. De onderzoekers hopen dat de pas onderdeel wordt van de standaardzorg. Lees hier meer over het onderzoek: LUMC-onderzoekers: 30% minder bijwerkingen als medicatie op DNA wordt afgestemd.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er is al heel veel onderzoek gedaan naar onvruchtbaarheid, maar we begrijpen nog steeds een heleboel niet. Tijd om het tot op moleculair niveau uit te zoeken, vinden Utrechtse onderzoekers. In deze audio hoor je bioloog Tzivya Zeev-Ben-Mordehai van de Universiteit Utrecht. Zij ontvangt een ERC-beurs voor haar voorstel om zaadcellen in nog veel meer detail te bestuderen dan we nu doen. Lees hier meer over eerder werk van deze onderzoeksgroep: Spermacel houdt z’n kop erbij en Spermacel pint zijn energiefabriekjes vast.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mycoplasma genitalium is een bacterie die door seksueel contact kan worden overgedragen. Een soa dus. Meestal gaat de infectie vanzelf weg, maar het kan bij mannen voor ontstekingen zorgen in de urinebuis. Bij sommige mensen komt de infectie ook steeds weer terug. Volgens Britse onderzoekers komt dat steeds vaker voor omdat de bacterie steeds resistenter wordt tegen de middelen die tegen hem worden gebruikt en zou het goed zijn als er nieuwe opties voor behandelingen waren. Nou meldde een jonge man zich met twee dagen oude symptomen van deze infectie. Ze verschenen twee weken na het hebben van onbeschermde seks met een casual sekspartner. Drie verschillende antibiotica werden geprobeerd, maar niets hielp. In het lab was al bewijs gezien dat een antibioticum in tabletvorm dat voor ooginfecties wordt gebruikt mogelijk ook wel raad wist met deze bacterie en dus was dat het vierde middel dat werd geprobeerd. Een beetje een gok dus. Maar warempel: de ontsteking verdween binnen twee weken uit zijn plasbuis. Ja: dit is gelukt bij één geval, met één variant van deze bacteriële infectie en een specifiek soort medicijn. Dus laten we niet massaal random oogmedicatie op geslachtsdelen gaan smeren. Maar de onderzoekers zijn wel enthousiast over de vondst en hopen dat ze - na nog flink wat vervolgonderzoek – een nieuw wapen hebben in de strijd tegen deze seksbacterie. Soms zit de oplossing dus in een klein ooghoekje. Lees hier meer over het onderzoek: Common eye infection antibiotic tablet may clear up treatment-resistant sex bug.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hij veranderde onze kennis over de evolutie van soorten voor altijd, maar zijn naam is niet Charles Darwin. Het gaat om evolutionair bioloog Dolph Schluter van de universiteit van British Columbia in Canada. Hij won deze week de prestigieuze Crafoord Prize voor zijn jarenlange onderzoek.Net als Darwin (en zeker een beetje in zijn voetsporen, maar een flinke tijd later) trok Schluter naar de Galapagoseilanden om de verschillen tussen de vinken die daar leven te bestuderen. Hij liet zien dat wanneer twee verwante soorten samen voorkomen en er sprake is van voedselcompetitie, de evolutionaire verschillen tussen de soorten het grootst waren. Ditzelfde vond hij later ook bij driedoornige stekelbaarzen. Op het moment is hij nog steeds bezig met het verder uitwerken van de puzzel. Hoe zit het met verschillen in genen die ontstaan tussen deze soorten? Hoe kan het dat die evolutie zo ontzettend snel gaat? Waarom zijn hybride soorten minder succesvol? En wat gebeurt er met dit mechanisme in een veranderend klimaat? Lees hier meer over de Crafoord Prize van de Royal Swedish Academy of Sciences en het werk van onderzoeker Dolph Schluter.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Speciale biomaterialen die tegelijkertijd botherstel stimuleren en kankercellen aanvallen: dat is waar onderzoekers de komende jaren aan gaan werken voor een groep patiënten waarbij huidige behandelingen niet voldoende zijn. In deze audio hoor je onderzoeker Sabine van Rijt, verbonden aan het MERLN-instituut van de Universiteit Maastricht. Zij kreeg vandaag een ERC Grant voor dit onderzoeksvoorstel. Lees hier meer: Sabine van Rijt (MERLN) krijgt ERC Grant voor onderzoek naar biomaterialen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Steeds beter zijn onderzoekers instaat om slim materiaal te maken dat reageert op stimuli als licht, temperatuur of druk. Nu heeft een groep wetenschappers dat materiaal laten vliegen. Ze noemen het een kunstmatig zaadje, maar het robotje met borstelige vleugels dat past op een vingertop heeft misschien nog wel het meest weg van een fee. De vleugeltjes bewegen in reactie op licht. Bijvoorbeeld van een laserstraal of simpele ledlamp. Het robotje weegt ook nog eens zo weinig dat het op luchtstromen kan zweven. Door de vorm van de vleugels te veranderen onderweg in reactie op de wind kan het behoorlijke afstanden afleggen en van richting veranderen. Ook landen en opstijgen lukt al. Nu willen de wetenschappers het ontwerp nog zo aanpassen dat het op zonlicht reageert en ze er sensoren, GPS en bijvoorbeeld moleculen aan kunnen toevoegen. Eén van de toepassingen die ze voor ogen hebben: kunstmatige bestuiving. Waarbij de robotjes met stuifmeel aan boord meebewegen op de wind en bijgestuurd kunnen worden richting bomen en planten die het nodig hebben. Maar zover is het nog niet. Eerst moet het robotje of herbruikbaar of afbreekbaar worden gemaakt. En ook het landen op een precieze plek - nodig als je een specifieke boomsoort moet bereiken - gaat nog niet helemaal soepel. Lees meer over het onderzoek: A fairy-like robot flies by the power of wind and light.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers van onder andere de Universiteit Maastricht en het RIVM hebben voor het eerst goed uitgezocht welke psychofarmaca - geneesmiddelen voor de behandeling van psychische problemen en aandoeningen - voorkomen in het oppervlaktewater van Nederland. Twee middelen blijken in te hoge concentraties voor te komen: carbamazepine en oxazepam. Ook fluoxetine werd genoeg gevonden om een effect te kunnen hebben op de omgeving. Met Universiteit Maastricht-onderzoeker en psychiater Jurjen Luykx en onderzoeker Caroline Moermond van het RIVM bespreken we wat mogelijk het effect op het waterleven is van deze hoge concentraties psychofarmaca en hoe we daar in de toekomst wat aan kunnen doen. Lees hier meer over het onderzoek: Te hoge concentraties van verschillende psychofarmaca in het oppervlaktewater.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je door een bos loopt sta je er waarschijnlijk zelden bij stil hoe die ene boom nou precies op die ene plek is beland. Misschien, als je erover nadenkt, voelt het als een toevallig iets. Of iets wat gestuurd wordt door de beschikbare ruimte die er is en hoe de boom daar zelf gebruik van maakt. Maar bioloog Ivy Yen van de universiteit van Maine weet wel beter, valt te lezen in de New York Times. In een gigantisch experimenteel bos doet ze onderzoek naar de link tussen hoe de zaden van bomen zich verspreiden en het gedrag van de dieren die ze meenemen. In dat bos zijn door de onderzoeksgroep waar ze onderdeel van is in zeven jaar tijd al 2000 muizen en woelmuizen voorzien van een volgbare chip. Deze dieren kregen met enige regelmaat plateaus met de zaden van lokale bomen aangeboden. Een wildcamera legde steeds vast welk diertje er met welk zaadje vandoor ging. Een niet-giftig poeder op de grond liet vervolgens zien waar ze met het zaadje naar toe waren gegaan en of het ergens werd bewaard of was opgegeten. Al die gegevens, van al die zaadjes, hun lot en het gedrag van hun dragers zijn de onderzoekers nu aan het analyseren. Ze zagen zo al dat het karakter van dieren medebepalend is voor welk zaadje ze meenemen en ook dat de aanwezigheid van roofdieren invloed had op hoe met de zaadjes werd omgegaan. Ook zagen ze dat er meer dappere dieren waren in stukken bos waar gekapt werd en dat in een wild bos meer variatie in persoonlijkheden te vinden is. De onderzoekers hopen nog veel meer te ontdekken over hoe dit allemaal bijdraagt aan waar welke boom groeit. Want willen we onze ecosystemen beschermen en hun toekomst in kaart brengen, dan moeten we eerst weten hoe ze worden gevormd. Lees meer: Meet the Mice Who Make the Forest.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een fossiel gevonden door paleontologen van Virginia Tech zorgt ervoor dat onze kennis over het verleden weer op de schop moet. Het gaat om een fossiel van een wormsalamander: een amfibie, zonder ledematen. De diertjes hebben een gladde huid met ringen, zoals een regenworm, maar daaronder verstopt zitten schubben. Qua grootte is er enorm veel variatie. Een kleintje is zo'n 9 centimeter, maar een grote kan wel 1,5 meter lang worden. In hun bek hebben ze een dubbele rij kleine scherpe tandjes waarmee ze hun prooi vast kunnen pakken. Nou zijn fossielen van het diertje enorm zeldzaam. Er waren er tot nu nog maar 10 bekend, waarvan de oudste 183 miljoen jaar was. Nu hebben onderzoekers echter een fossiel gevonden uit het Trias: een periode in de geologische tijdschaal van ongeveer 250 tot 200 miljoen jaar geleden. De wormsalamander die ze vonden was om preciezer te zijn 220 miljoen jaar oud en daarmee laten ze zien dat het diertje 35 miljoen jaar eerder al geleefd moet hebben dan tot nu toe werd gedacht. De vondst werd in 2019 gedaan in het Petrified Forest National Park in Arizona, een gebied waarvan we inmiddels weten dat er heel veel fossielen te vinden zijn. De kleine wormsalamander, die door de onderzoeker die hem vond Funcus-vermis is genoemd - of terwijl: Funky Worm naar een nummer van de Ohio Players - doet aardig wat stof opwaaien. Er was veel onduidelijkheid over deze periode in de evolutie, wat al jaren zorgt voor discussies over wormsalamanders en hun link met latere familieleden als kikkers en salamanders. Er bestaan ook nu nog steeds wormsalamanders, maar die zijn inmiddels helemaal aangepast aan een ondergronds leven. Hun funky voorouder leek qua skelet veel meer op vroege kikkers en salamanders. En zo hebben we weer een stukje van de puzzel van de evolutie van het leven op aarde gevonden. Lees meer over het onderzoek: New geosciences study shows Triassic fossils that reveal origins of living amphibians.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tot nu werd gedacht dat er van krill - kleine ongewervelde, garnaalachtige zeedieren - meer dan genoeg in de oceanen zat om de buiken van grotere zwemmers te vullen. Maar daar moeten we misschien anders over na gaan denken. Uit een nieuw onderzoek blijkt namelijk dat er een link is tussen de hoeveelheid krill in Antarctica en de grootte van de bultrugpopulatie. Hoe meer krill er was in het jaar voor walvisvrouwtjes zwanger werden, hoe succesvoller de zwangerschap. De onderzoekers uit California bestudeerden 8 jaar aan data en zagen dat na een goed gevuld jaar 86 procent van de vrouwtjes zwanger werd, maar na een karig krill jaar maar 29 procent. Verwacht wordt dat door klimaatverandering en de nog altijd toenemende visserij de hoeveelheid krill in het gebied alleen maar zal afnemen. Zo eet opgroeiend krill algen die op het ijs groeien. IJs dat ze ook nodig hebben voor beschutting. Minder ijs door opwarming, betekent dus ook minder krill. En minder krill, laat dit onderzoek zien, betekent waarschijnlijk ook minder bultruggen en andere zeedieren die zich voeden met deze kleine garnaalachtigen. Natuurlijk kunnen er nog meer factoren meegespeeld hebben die beide populaties tegelijk hebben beïnvloed, maar één ding kan volgens de onderzoekers sowieso geen kwaad: als er per se gevist moet worden naar krill, doe dit dan niet in Antarctica in de maanden waarin de walvissen het zelf zo hard nodig hebben. Lees hier meer over het onderzoek: Study reveals influence of krill availability on humpback whale pregnancies.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een nieuw onderzoek naar het binnenste van onze aarde heeft deze week aardig wat stof op doen waaien. Want: is de draaiende harde kern nou gestopt met draaien of niet? We bespreken het met onderzoeker Arwen Deus van de Universiteit Utrecht. Ze vertelt hoe de binnenkant van de aarde eruitziet, hoe we dat weten en wat de nieuwste bevindingen zijn over het gedrag van de binnenkern. En als die kern inderdaad anders aan het bewegen is, is dat dan erg? Lees hier meer over het nieuwe onderzoek dat voorbijkomt in het gesprek: Has Earth’s inner core stopped its strange spin?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kinderen leren hoe bijzonder de wereld om ze heen is: je kunt er niet vroeg genoeg mee beginnen. Daarom brengt New Scientist vandaag een boekje uit met 100 dierenfeitjes voor het hele gezin. In deze audio hoor Fenna van der Grient, redacteur en boekencoördinator bij New Scientist. Zij kwam met het idee voor dit boek en deelt met ons haar favorieten: poepschietende pinguïns, de moderne relatie van de albatros, hoe je een kangoeroe vangt en hoe platvissen plat worden. Het boek vind je hier: Hoe vang je een kangoeroe?See omnystudio.com/listener for privacy information.

We weten al langer dat er dieren bestaan die missende ledematen kunnen laten terug groeien. Hagedissen en platwormen zijn er bijvoorbeeld goed in. Krabben nemen soms zelfs expres afscheid van één van hun ledematen, als ze daardoor een aanval overleven, om deze vervolgens weer te vervangen met een nieuwe. Maar toen Duitse onderzoekers een kleine achtpotige zeespin bestudeerden zagen ze dat dit diertje niet alleen ledematen, maar ook andere lichaamsdelen kan laten terug groeien. Voor de zeespinnen zelf moet het geen prettig experiment zijn geweest, bij 23 van hen werden namelijk de achterpoten of zelfs het achterste gedeelte van hun lichaam geamputeerd. Bij de jongste zeespinnen zagen de onderzoekers tot hun verbazing een vrijwel volledig herstel van het achterlijf. Inclusief anus, spieren, delen van de voortplantingsorganen en delen van de darm. De volwassen dieren konden dit niet, maar sommigen leven twee jaar later nog steeds. Nu ze hebben gezien dat de dieren dit kunnen is de volgende stap het begrijpen van het mechanisme erachter. Wat gebeurt er op moleculair niveau en waarom lukt het de jonge dieren wel, maar de oude niet? Is er een link met hoe ze een paar keer vervellen in hun leven? Hun hoop is natuurlijk dat ze met die kennis uiteindelijk weefselherstel bij mensen kunnen bevorderen. Want wijzelf zijn er als diersoort niet bepaald goed in. De paper vind je hier: The sea spider Pycnogonum litorale overturns the paradigm of the absence of axial regeneration in molting animals.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een internationaal team van astronomen onder leiding van de Universiteit Leiden heeft met behulp van de James Webb telescoop verschillende interessante moleculen gevonden in de donkerste en koudste dieptes van een grote gaswolk waarin sterren nog moeten vormen. Het team is benieuwd naar de evolutie van ijzige stofdeeltjes in de ruimte, die de basis vormen voor toekomstige planeten en hun atmosferen. In deze audio hoor je Melissa McCLure, Will Rocha en Harold Linnartz van de Universiteit Leiden. Lees hier meer over het onderzoek: Leidse astronomen onthullen donkere kant van pre-stellaire ijschemie. Kijk hier voor meer informatie over het IceAge-project en The Leiden Ice Database for Astrochemistry. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Stel: je krijgt de winnende cijfers in een loterij te horen, maar je weet niet welke maand van het jaar de jackpot gaat vallen. Elke maand meespelen (met diezelfde cijfercombinatie) kost natuurlijk geld, maar in dit geval is de prijs groot genoeg om dat toch te doen. Rode eekhoornvrouwtjes in Noord Amerika blijken iets vergelijkbaars te doen wanneer ze inschatten hoeveel eten er zal zijn voor hun nageslacht. Evolutionair gezien is het voordelig om een groot nest te hebben in een periode waarin er veel eten beschikbaar is. De kans dat de jongen het overleven en dat ze gezond zijn is dan - best logisch - het grootst. Nou geven witte sparren in de Yukon in Canada eens in de vier tot zeven jaar extra veel zaden af. Zie dit als de jackpot. Een eekhoornvrouwtje leeft gemiddeld maar 3,5 jaar. Stel, ze maakt voor de zekerheid kleine nesten, omdat het niet zeker is wanneer er zo'n piek in voedselzekerheid is, dan blijft ze waarschijnlijk een beetje gezonder en overleven de paar jongen die ze maakt het eerder dan wanneer ze enorme nesten moet grootbrengen. Maar onderzoekers zagen - in meer dan 30 jaar aan data - dat sommige vrouwtjes het erop wagen. Die maken elke keer een groot nest, zodat als de jackpot valt, hun genen in een grote hoeveelheid jongen worden doorgegeven. Het is een gok, maar als ze slagen, slagen ze groots. Nou lijken sommige eekhoorns beter te kunnen aanvoelen wanneer de jackpot eraan zit te komen. Vermoedelijk krijgen ze seintjes van de bomen, maar dat is nog niet goed genoeg bestudeerd. De onderzoekers waarschuwen al wel dat die seintjes minder betrouwbaar aan het worden zijn door klimaatverandering en dat dit slecht mogelijk dus ook slecht nieuws is voor de rode eekhoorns van de Yukon. Lees hier meer over het onderzoek: Squirrels that gamble win big when it comes to evolutionary fitness.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben met een nieuwe methode bevestigd dat een bacterie met de naam Rhodococcus ruber plastic echt opeet en verteert. Ze kunnen na hun onderzoek in het lab ook iets zeggen over hoe snel dit beestje dat doet. Nou is het niet zo dat we nu kunnen denken: ha mooi, dan is het minder erg dat het plastic in oceanen terechtkomt, dat lossen die beestjes wel op. Ze helpen daar maar een minuscuul beetje bij. Wat de onderzoekers hier wel mee lukt is een stukje van de missing plastic paradox oplossen. Een deel van het plastic dat in de oceaan terechtkomt is daarna namelijk niet meer terug te vinden, dankzij dit onderzoek en een eerder onderzoek naar hoe zonlicht plastic afbreek, weten we iets beter wat er met dat missende plastic gebeurt. In deze audio hoor je promovenda Maaike Goudriaan van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee. Lees hier meer: Bacteriën eten echt plastic.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een internationaal team van wetenschappers is tijdens het project Operatie Nachtwacht loodformiaat op het spoor gekomen. Het is voor het eerst dat deze verbinding is aangetroffen in chemisch onderzoek naar historische schilderijen. De ontdekking kan nieuw inzicht bieden in de 17e-eeuwse schildertechniek en de conserveringsgeschiedenis van het meesterwerk. Het onderzoeksteam combineerde verschillende methoden om de chemische samenstelling van De Nachtwacht op micrometerniveau te achterhalen. De onderzoekers vermoeden dat de loodverbinding zijn oorsprong heeft in de lijnolie die Rembrandt gebruikte. Het idee is dat deze een opgelost loodoxide bevatte, bedoeld om de drogende eigenschappen van de olie te verbeteren. Daarom maakte ze in het lab verf na met gebruik van oorspronkelijke historische formules en zo konden ze de vorming van loodformiaat in een verfsysteem met loodhoudende lijnolie bevestigen. De vorming van formiaat op microschaal is weer te relateren aan de aanwezigheid van loodoxide en zo konden ze nieuwe hypotheses vormen over mogelijke formiaatchemie in oude verflagen. De volgende stap voor het team is het verder bestuderen van de oorsprong van het formiaat en na te gaan of dit ook afkomstig kan zijn van vroegere restauratiebehandelingen van De Nachtwacht. Lees meer: Ongebruikelijke loodverbinding gevonden in Rembrandts Nachtwacht.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je ooit in Australië bent geweest, dan heb je daar misschien wel een mierenegel voorbij zien waggelen. Zo niet, stel je dan een kruising tussen - je verwacht het niet - een egel en een miereneter voor. Het diertje komt dus voor op één van de warmste continenten op aarde, maar mist een aantal skills om van die warmte af te komen. Hij kan niet zweten, hij lost het niet op met hijgen en ook niet met likken. Toch is zijn lichaamstemperatuur de op één na laagste van alle zoogdieren. Australische onderzoekers hebben thermische metingen gebruikt om te kijken hoe de mierenegel zichzelf nou koel houdt. Hij blijkt snotbubbels te blazen en die vervolgens te laten knappen om het einde van hun snuit af te laten koelen, waarin zich veel bloed bevindt. Ook gaan ze met hun stekelloze buik en pootjes op koele stukken grond liggen om warmte kwijt te raken. De wetenschappers zijn nu benieuwd of ze kunnen uitrekenen bij welke temperaturen de diertjes het lastig krijgen. Hebben ze genoeg aan deze skills als het nog veel warmer wordt? En wat hebben ze nodig om te kunnen blijven overleven? Lees meer: Echidnas blow snot bubbles and do belly flops to keep cool, scientists find.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Al meer dan 40 jaar wordt oxytocine bestudeerd als een belangrijke neurotransmitter die in dieren en mensen een grote rol speelt bij sociaal gedrag en het aangaan van relaties. Er wordt zelfs hoopvol gekeken naar het behandelen van sociale stoornissen met deze stof, maar nieuw onderzoek laat zien dat dit wellicht niet het juiste pad is. Prairiewoelmuizen zijn één van de weinigen monogame zoogdieren op aarde. Na het paren vormen ze een stel voor de rest van hun leven. Ze verdelen de zorg voor de kinderen en zijn liever bij hun partner dan bij onbekende woelmuizen van de andere sekse. In eerder onderzoek was in prairiewoelmuizen de aanmaak van oxytocine geblokt met een medicijn en werd gezien dat ze in dat geval geen band met een partner konden vormen. Standford onderzoekers wilden dit nog beter bestuderen en gebruikten CRISPR om genetisch de aanmaak van oxytocine tegen te gaan. Ze verwachten dezelfde uitkomst te zien, maar tot hun verrassing hadden de muizen geen enkele moeite met het vinden van een partner voor het leven. Ook het maken en grootbrengen van baby's lukte gewoon op de gebruikelijke manier. Het enige wat niet zo lekker liep was de melkproductie, waardoor minder jongen het uiteindelijk overleefden. Waarom was de uitkomst nou totaal anders? De onderzoekers vermoeden dat onderzoek met medicijnen ervoor heeft gezorgd dat ook andere mechanismen in de muis zijn beïnvloed, terwijl een genetische aanpassing heel precies is. Wat betreft oxytocine in mensen en behandelingen die gebruikmaken van dit mechanisme denken de onderzoekers na deze experimenten dat we waarschijnlijk nog niet genoeg weten om het als heilige graal te zien. Ook al zijn we zelf natuurlijk geen prairiewoelmuis. Lees meer: Prairie voles without oxytocin receptors can bond with mates and young. See omnystudio.com/listener for privacy information.

We weten al dat oudere vaders gemiddeld meer genetische mutaties doorgeven aan hun kinderen dan jonge vaders. Maar waar gaat dat eigenlijk precies mis? En hoe erg is het? In deze audio hoor je meer over een onderzoek van de Rockefeller University waarin wordt gekeken of ze daar een beter antwoord op kunnen vinden. Je hoort ook klinisch embryologen van het Radboud UMC Liliana Ramos en Godfried van der Heijden, en Marij Dinkelman-Smit, uroloog androloog in het Erasmus MC.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bliksemschichten kunnen een elektrische lading in zich hebben die zo intens is dat ze wel vijf keer heter dan het oppervlakte van de zon worden. Meer dan een miljard keer wordt de aarde door bliksem geraakt per jaar, met duizenden doden, gewonden en enorm veel materiele schade als gevolg. Nou bestaan bliksemafleiders voor objecten en gebouwen al gigantisch lang, maar in Zwitserland hebben onderzoekers nu iets anders getest: lasers. Ze wachtten tot een enorme stormen zich vormden boven één van de bergen in de Appenzeller Alpen. Op die berg plaatsten ze een laser vlak naast een 124 meter hoge telecommast die ongeveer 100 keer per jaar wordt geraakt door bliksem. Tussen juli en september vorig jaar schoten ze in totaal meer dan zes uur laserpulsen op de donkerwolken af. Tegelijkertijd bestudeerden ze de koers van de bliksemschichten en zo zagen ze dat de lasers er vier keer voor zorgden dat een bliksemschicht van koers veranderde. Volgens de onderzoekers creëert de laser een extra geladen pad met minder weerstand. Een soort olifantenpaadje voor de bliksem. Nou moest het luchtruim boven de berg tijdens de experimenten wel gesloten blijven. De lasers zijn namelijk sterk genoeg om schadelijk te zijn voor de ogen van piloten. Er moet dus nog goed nagedacht worden waar dit - nogal kostbare systeem - dan gebruikt zou kunnen worden. Misschien rondom grondinstallaties die beschermd moeten worden. Maar de onderzoekers zijn alvast enthousiast. Ze gaan nu kijken of ze met verschillende golflengtes en sterktes de bliksem over een langere afstand weg kunnen leiden, nog voordat de donderwolk gevaarlijk wordt. Lees meer: Scientists steer lightning bolts with lasers for the first time. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mest gemaakt van gerecyclede menselijke urine en ontlasting kan prima en veilig gebruikt worden om gewassen te laten groeien, zeggen onderzoekers in een nieuwe publicatie. Ze gebruikten bewerkte versies van urine en ontlasting als mest voor witte kool en vergeleken dat met een bestaande bio-bemester. Was de verkoopbare opbrengst vergelijkbaar? Maar nog belangrijker: hoe veilig is het om ons eigen poep en plas hiervoor te gebruiken? Lees hier meer over het onderzoek: Our toilets can yield excellent alternatives for widespread polluting fertilizers. Of in de Guardian: Cabbage-growing experiment shows human waste can be good to use as fertiliser. In deze audio hoor je ook kort onderzoeker Wieger Wamelink van de WUR. Hij bestudeert hoe we planten kunnen laten groeien op de maan en Mars en kijkt daarbij ook naar gerecyclede urine en ontlasting. Lees hier meer over zijn werk: Food for Mars and moon.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wat is het effect van opwarming op schimmels? Redden deze bodemorganismen die onmisbaar zijn voor onze ecosystemen zich dan nog wel? En zijn er misschien soorten die extra goed tegen droogte en warmte kunnen? Met die belangrijke vragen zijn onderzoekers op het moment druk bezig. We spraken erover met evolutiebioloog Toby Kiers van de VU en SPUN. Lees hier meer over SPUN - de Society for the Protection of Underground Networks en het werk van Kiers en haar collega's. Recent plaatste the Guardian ook nog een mooi artikel, onder andere over hun werk in Italië: The burning question about fungi: what happens to them in extreme heat? Op 27 januari vindt er in Amsterdam in de avond een lichtjesmars plaats om het belang van bodemorganismen onder de aandacht te brengen. Het is een initiatief van de SPUN youth group en Fridays For Future. Ze vertrekken bij de Stopra. Meer informatie vind je op de Instagram account van SPUN youth. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Al vanaf jonge leeftijd hebben de meeste mensen de neiging om zich sociaal te gedragen ten opzichte van anderen. Onderzoek heeft al laten zien hoe peuters al proberen te helpen als andere mensen, zelfs onbekenden, hulp nodig hebben. Nou blijkt uit een nieuw onderzoek dat dit zich niet beperkt tot ons eigen diersoort. Wat volgende de wetenschappers iets zegt over hoe dieren ooit gedomesticeerd zijn. Aan het onderzoek deden bijna 100 peuters mee. Zij stonden steeds aan de ene kant van een hekje, terwijl één van drie vriendelijke honden aan de andere kant stond. De onderzoekers plaatsen hondenspeeltjes of -snacks net buiten het bereik van de hond, aan de andere kant van het hek bij de peuter. Als de honden zichtbaar of hoorbaar interesse hadden in het speeltje of snoepje, probeerden de jonge kinderen tussen de 1,5 en 4 jaar oud twee keer zo vaak te helpen dan wanneer de hond dit niet kenbaar maakte. Was de hond erg actief, hadden de kinderen zelf een hond thuis, of ging het om het snoepje, dan hielpen ze nog vaker. De kinderen snapten dus niet alleen wat de honden wilden - ook als ze zelf geen hond thuis hadden - ze probeerden ook te helpen, zonder dat ze hier iets voor terug kregen. Ooit zijn mensen dieren gaan domesticeren, wat evolutionair gezien enorme voordelen opleverde. Deze onderzoekers denken dat ons vermogen om de behoeftes van deze dieren te begrijpen en ze te willen helpen (bijvoorbeeld door eten achter te laten voor ze) daar een rol bij heeft gespeeld. Om dit verder uit te zoeken willen ze hetzelfde experiment ook nog met andere diersoorten uitvoeren. En dat zou wel eens een stuk lastiger kunnen worden, want wie weet er nou echt wat een kat wil? Lees hier meer over het onderzoek: Altruism towards other species may have helped humans thrive, study finds.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Digitale informatieverwerking is in de computerwereld al lange tijd de standaard, maar in een poging om berekeningen sneller en duurzamer te maken, gaan onderzoekers nu juist weer voor.... analoog. In deze audio hoor je onderzoeker Albert Polman van Amolf. Lees hier meer over het onderzoek: Mathematics at the speed of light. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Twee dingen die we inmiddels goed weten: bijen zijn superbelangrijk en het gaat erg slecht met bijenpopulaties. Op allerlei manieren proberen wetenschappers daar wat aan te doen. Bijvoorbeeld door te laten hoe ongelooflijk slim ze zijn – zo kunnen ze bijvoorbeeld rekenen, geen grap. Of door te bestuderen hoe ze nou precies hun eten vinden en dat aan elkaar doorgeven, zodat we kunnen zorgen dat dit ze nog steeds lukt. Maar er worden ook nieuwe soorten gekweekt, die beter tegen bepaalde parasieten kunnen bijvoorbeeld. In de VS is nu het allereerste vaccin voor bijen goedgekeurd. Eentje die een bacteriële infectie moet tegengaan die larven ziek maakt en daardoor kolonies verzwakt. Als imker begin je er weinig tegen: de ziekte - American foulbrood disease - is enorm besmettelijk en er is geen medicijn voor. Het enige wat je kunt doen als je meerdere korven hebt is de besmette kolonie uitroeien en de rest van je kolonies antibiotica geven. Verre van ideaal. Nu is er dus een vaccin die daar verandering in moet brengen. Natuurlijk betekent dit niet dat artsen langs korven moeten om spuitjes te geven. Een inactieve versie van de bacterie wordt in het goedje gestopt dat de koningin van de kolonie te eten krijgt. De larven die ze daarna maakt zijn vervolgens immuun, zeggen de makers van het vaccin. Hopelijk kan het bijdragen aan gezondere kolonies, maar zelfs dan blijft het natuurlijk één oplossing voor een diersoort die met vele problemen te maken heeft. Lees meer: US approves world’s first vaccine for declining honey bees. Of: over het kweken van nieuwe soorten: Extra hygiënische honingbij gekweekt in strijd tegen parasiet. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Van dit soort berichtjes hebben we er nooit genoeg. Wetenschappers van het Leids Universitair Medisch Centrum en het Antoni van Leeuwenhoek hebben ontdekt hoe gespecialiseerde immuuncellen in staat zijn tot het opsporen en verwijderen van tumoren, die ‘onzichtbaar’ zijn voor de conventionele verdedigingsmechanismen van het immuunsysteem. De T-cellen die in ons lichaam abnormale cellen opsporen kunnen vele soorten afwijkingen herkennen, maar met kankercellen heeft ons immuunsysteem soms moeite. Alleen als er een specifiek molecuul aan deze cellen zit worden ze herkend. Sommige kankercellen missen dit molecuul, een slim trucje waardoor ze onzichtbaar worden voor onze T-cellen. Nou zagen de onderzoekers iets opmerkelijks: sommige patiënten met ‘onzichtbare’ tumoren reageren erg goed op immuuntherapie tegen kanker. Bij deze therapieën worden die lichaamseigen T-cellen versterkt en weer ingezet. Dat zou dus eigenlijk niet moet werken, maar het werkt toch. Hoe dat blijkt te kunnen: zogenoemde gamma delta T-cellen – een minder bekend, gespecialiseerd type immuuncel – zijn in staat om kankercellen te detecteren die onzichtbaar zijn voor conventionele T-cellen. We hebben dus een tweede verdedigingslinie. De onderzoekers gaan nu kijken hoe we die zo effectief mogelijk kunnen inzetten tegen kanker. Lees meer over het onderzoek: Gespecialiseerde immuuncellen bieden mogelijkheid tot nieuwe therapieën tegen kanker.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Via rivieren, de wind, of het dumpen van afval is ontzettend veel plastic sinds de jaren vijftig in oceanen terechtgekomen. Alleen als nu berekend wordt hoeveel er in de oceaan te vinden is, dan komt dat niet overeen met hoeveel erin is gegaan. Er zijn natuurlijk een aantal mooie opruiminitiatieven, maar die verklaren deze Verdwenen Plastic Paradox niet. Zou het misschien kunnen dat een deel van het plastic is afgebroken door zonlicht, dachten onderzoekers van het NIOZ. Ze voerden experimenten in het lab uit waaruit bleek dat jaarlijks minstens 1,7 procent van de (zichtbare) microplastics door zonlicht wordt afgebroken. Wat gebeurt er dan precies mee? Deels breekt het af tot (onzichtbare) nanoplastics zagen ze en voor een ander deel tot stoffen die mogelijk afgebroken kunnen worden door bacteriën. Reken je dit verder door voor al die jaren achter elkaar, dan zou de afbraak door zonlicht ruim een vijfde (22 procent) van de ‘verdwenen’ hoeveelheid plastic in de oceanen verklaren. Is dit dan goed nieuws? Deels. Want zoals ik al zei: een deel van het plastic breekt af tot onzichtbare nanoplastics en we weten nog niet exact wat het effect daarvan is op het zeeleven. De onderzoekers zijn dan ook nog lang niet klaar met deze puzzel. Voor nu blijft het natuurlijk gewoon zaak om te zorgen dat het plastic überhaupt nooit in de oceanen terechtkomt. Lees meer over het onderzoek: Zonlicht pureert de plastic soep.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er was deze week flink wat ruimtevaart- en sterrenkundenieuws. Niet zo gek, want in Seattle vindt op het moment één van de grootste bijeenkomsten binnen dit vakgebied plaats. Het gaat om het congres van de American Astronomical Society, waar op het moment duizenden sterrenkundigen bij elkaar zijn. We bespreken een paar van de high lights van deze week: de eerste door Webb gespotte exoplaneet, een bevestiging van een bijzondere ontdekking die drie amateur astronomen deden en het met Webb zien van enorm veel sterrenstelsels die vlak na de oerknal al moeten zijn ontstaan. Ook geven Anthony Brown - hij ontvangt met zijn Gaia-team een prijs en geeft de laatste presentatie van het congres - en SRON-onderzoeker Daniela Huppenkothen vanuit Seattle een kleine sfeerimpressie.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bonobo’s zijn samen met chimpansees het nauwst verwant aan ons mensen. We lijken behoorlijk op elkaar, ook qua sociaal gedrag. Toch zijn er ook een aantal opmerkelijke verschillen, blijkt maar weer uit nieuw onderzoek. In experimenten zag onderzoeker Evy Van Berlo dat zowel bonobo’s als mensen meer geïnteresseerd zijn in foto’s van soortgenoten die emotie vertonen dan neutrale foto’s. Maar terwijl onze aandacht vooral getrokken wordt door foto’s van mensen die we kennen, gaat de aandacht bij bonobo’s sneller uit naar de emotie van onbekenden. Voor het onderzoek trainde Van Berlo bonobo’s in de Apenheul om op een stip op een scherm te drukken. Na het aanraken van de stip verschenen er heel kort twee afbeeldingen. Van zowel bonobo’s uit dezelfde groep als ‘vreemde’ soortgenoten. Sommige afbeeldingen waren neutraal, anderen lieten emoties zien. Achter één van deze twee afbeeldingen verscheen vervolgens weer een stip, die de apen zo snel mogelijk moesten aanraken. Het idee achter deze studie was dat apen sneller zijn in het aanraken van de stip die verschijnt achter de foto die onmiddellijk de aandacht trekt. Een variant van deze studie werd ook uitgevoerd met menselijke bezoekers van de Apenheul. Uit het onderzoek kwam dus dat de aandacht bij bonobo’s sneller uitgaat naar de emotie van onbekenden en dat past bij eerdere onderzoeken die laten zien dat bonobo's zich meer aangetrokken voelen tot onbekende dan bekenden. Waarschijnlijk heeft dit iets te maken met het hebben van genoeg voedsel en vreemden te vriend houden. Mensen moesten vaak veel meer concurreren om voedsel en dan zou het evolutionair gezien waarschijnlijk gunstiger zijn om individuen uit je eigen groep voor te trekken. Lees meer: Bonobo’s zijn, anders dan mensen, meer geïnteresseerd in de emoties van vreemden dan bekenden.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Engelse onderzoekers hebben een algoritme - oorspronkelijk ontwikkeld om cellen mee te identificeren op microscopische foto's - zo aangepast dat ze er met behulp van satellietdata het gedrag van gletsjers heel nauwkeurig mee in de gaten kunnen houden. In deze audio hoor je onderzoeker Anna Hogg van de universiteit van Leeds. Lees hier meer over het onderzoek: AI to monitor changes to globally important glacier. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers zijn een trucje op het spoor gekomen, waarmee het agressieve huidkankercellen lukt om ook naar andere delen van het lichaam te verspreiden. De volgende stap: kijken hoe we dit mechanisme eens goed in de weg kunnen gaan zitten. In deze audio hoor je onderzoekers Victoria Sanz-Moreno van het Queen Mary’s Barts Cancer Institute en Jeremy Carlton from King’s College London en The Francis Crick Institute. Lees hier meer over het onderzoek: Researchers identify protein that helps skin cancer spread throughout the body. De paper vind je in Nature: LAP1 supports nuclear adaptability during constrained melanoma cell migration and invasion. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kun je met een handje nootjes zorgen voor minder spierpijn, vroegen onderzoekers uit California zich af. Er deden aan het onderzoek 38 mannen en 26 vrouwen mee tussen de leeftijd van 30 en 65 jaar. Niet een hele grote groep proefpersonen dus, maar een leuk beginnetje. Allemaal deden ze in het dagelijks leven amper aan sport. Een maand lang kreeg de helft van de groep dagelijks een handje van 57 gram amandelen bij hun dieet. De andere helft, de controlegroep, kreeg een reep met ontbijtgranen. Na deze maand deden alle deelnemers mee aan een intense sporttest van 90 minuten. Voor en na de maand werden bloed en urinemonsters afgenomen. Ook in de vier dagen na de sportoefeningen werd dit gedaan. Daarnaast vulden de deelnemers na elke bloedafname een vragenlijst in over stemming, spierpijn en vermoeidheid. Niet onverwacht: iedereen had spierpijn na de oefeningen en bij iedereen was een verhoging van stofjes te zien die aan de slag gaan na milde spierschade. Maar bij de groep die elke dag amandelen had gegeten zagen ze nog iets: de hoeveelheid van één van de stofjes die helpen bij spierherstel was in deze groep gemiddeld zo'n 70 procent groter meteen na de sportoefeningen. Deze groep gaf ook aan minder moe te zijn en minder spierpijn te hebben. In de controlegroep werd ook een verhoging van een stofje gemeten – met 40 procent in dit geval, maar daar ging het om een stofje dat juist niet zo goed is voor het lichaam. Dat noten goed voor ons zijn – tenzij je een notenallergie hebt natuurlijk – is al langer bekend, maar sport je veel, wellicht is het dan geen slecht idee om een paar extra amandelen in de mix te gooien. Met velletje, overigens, want daarin zit een deel van de belangrijke bestanddelen. Nu nog wachten op een groter onderzoek waarmee dit met meer zekerheid kan worden gezegd. Lees meer: Eating almonds daily boosts exercise recovery molecule by 69%See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is wetenschappers gelukt om aan de hand van een zonnebrand-achtig stofje in gigantisch oude plantenfossielen iets te zeggen over de grootste massa-extinctie ooit. Tijdens die gebeurtenis, 252 miljoen jaar geleden, stierf 95 procent van alle in zee levende soorten, een derde van de insectensoorten en ongeveer 70 procent van de gewervelde landdieren uit. Vulkanische activiteit in Siberië speelde daar een enorme rol bij, maar er werd ook gedacht dat schade aan de ozonlaag heeft bijgedragen aan de massa-extinctie. Direct bewijs daarvoor was er nog niet en dat wisten ze in dit nieuwe onderzoek te vinden. In deze audio hoor je onderzoekers Phil Jardine van de universiteit van Münster en Barry Lomax van de universiteit van Nottingham. Lees hier meer: New discovery of sunscreen-like chemicals in fossil plants reveals UV radiation played a part in mass extinction events. Ook interessant: Ozone layer may be restored in decades, UN report says.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een springend gen (jumping gene) is een stukje DNA op een chromosoom, dat in het genoom van plaats kan wisselen. Zo'n gen kan zichzelf copy pasten. Waardoor meerdere afdrukken van hetzelfde gen ontstaan. De meeste organismen hebben herhalingen in hun DNA, waarvan sommigen springende genen zijn, maar omdat dit niet per se goed is voor een organisme heeft het lichaam ook trucjes om dit tegen te gaan. In ons wordt de hoeveelheid springende genen daarmee rond de 1 procent gehouden. In een nieuw onderzoek vonden wetenschappers juist voordelen voor het bestaan van springende genen. In een schimmel. Met een hele moeilijke naam: Batrachochytrium salamandrivorans. In die naam hoor je al een beetje welk dier hiervan de dupe is, namelijk: de salamander. De schimmel heeft het niet alleen op salamanders gemunt: wereldwijd is hij verantwoordelijk voor het infecteren en uitroeien van verschillende amfibiesoorten. Bij salamanders infecteert de schimmel de huid, waardoor nare wonden ontstaan en de salamander het vaak niet overleeft. Na het uitvoerig in kaart brengen van het genoom van de schimmel zagen onderzoekers dat hij vergeleken soortgenoten een veel uitgebreider genoom heeft, met veel meer van die springende genen erin. Het boek met DNA-codes is in deze schimmel dikker, maar dan wel gevuld met een heleboel identieke pagina's zeg maar. Maar nou lijkt het erop dat door al dat copy pasten ook andere genen – naast de springende genen – extra kopietjes krijgen. Dat moet ervoor gezorgd hebben dat de genen die verantwoordelijk zijn voor het kapotmaken van de huid van salamanders ook een extra duwtje hebben gekregen. Waardoor de schimmel nog dodelijk is voor de beestjes. Dit trucje is evolutionair nogal voordelig voor de schimmel. De onderzoekers vragen zich nu af of het niet veel vaker voorkomt in de natuur dan we denken en zijn dan ook nog lang niet klaar met hun werk. Lees meer: ‘Jumping genes’ help fungus kill salamanders.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is een bijzonder iets: iemand doet onverwachts iets waar je lichaam niet per se op zit te wachten en lachend en wurmend ondergaan we het tot we moeten aftikken. Zelfs nog voor iemand begint moeten we er al om lachen. Kinderen en dieren vragen er zelfs om. En ziet een rat iemand het bij een andere rat doen dan ervaart hij zelfs al positieve emoties. Kietelen. Hij is al van even geleden, maar dat maakt dit onderzoek niet minder leuk. Wetenschappers wilden nou eindelijk eens meer weten over hoe die kietelreactie nou werkt. Dat zochten ze uit door een proefpersoon in een stoel te zetten en die onder armen en voeten te laten kietelen terwijl ze allemaal testen deden met high tech apparatuur. Je moet er maar tegenkunnen. De onderzoekers zagen een hoop interessante dingen. Al na 300 milliseconden reageert het lichaam met bewegingen van de borstkas en positieve gezichtsuitdrukkingen op de aanraking. 200 milliseconden daarna komt er ook nog eens geluid bij, zoals lachen. Vermoedelijk omdat de fysieke aanraking net iets korter duurt om te verwerken door de hersenen dan de emotie die het oproept. Maar waarom gebeurt dit dan niet als we onszelf kietelen? Daarvan denken de wetenschappers dat het komt omdat we het niet als bedreiging zien als we het zelf doen. Eerder werd gedacht dat het kwam omdat we het zien aankomen als we onszelf kietelen, maar let maar eens op: zelfs als iemand aankondigt je te gaan kietelen, kun je er echt niet beter tegen als het daadwerkelijk gebeurt. Wat ze ook ontdekten: als je echt heel slecht tegen kietelen kunt moet je zelf meedoen. Nog lang niet alle vragen zijn beantwoord - waarom we zo positief reageren op deze toch niet hele prettige vorm van aanraking bijvoorbeeld - maar deze kun je alvast uitproberen als je heel kietelgevoelig bent: kietel jezelf terwijl iemand anders het ook doet en je reactie is volgens onderzoek zo'n 25 procent minder heftig. Lees meer: The human tickle response and mechanisms of self-tickle suppression.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ongeveer de helft van de mannen tussen de 40 en 70 jaar heeft weleens of regelmatig last van een erectiestoornis. Zo'n 5 procent heeft na een penisblessure last van de ziekte van Peyronie, wat erg pijnlijk kan zijn en waarbij littekenweefsel het functioneren van de penis vermoeilijkt. In sommige onderzoeken wordt gekeken hoe het eigen weefsel in zo'n geval hersteld kan worden. Bijvoorbeeld door weefsel van elders in het lichaam te gebruiken op de plek waar de beschadigingen zitten. Maar volgens Chinese onderzoekers werkt dit te vaak niet en dus kwamen zij met een ander idee: kunstmatige weefsel. Ze ontwikkelden iets wat lijkt op het weefsel dat in de penis een rol speelt bij het krijgen van een erectie en wat niet gevaarlijk zou moeten zijn om in het lichaam tussen ander weefsel te plaatsen. Nu komt kanttekening nummer één bij dit onderzoek: ze zijn het vervolgens in varkens gaan testen. Daar staat dan vermeld: in varkens met beschadigd weefsel in hun penis, maar dat betekent zoals je zult begrijpen vrijwel altijd dat de dieren die schade niet zelf hebben opgelopen. Dat maakt het bespreken van dit soort onderzoeken moeilijk. Is het zelfstandig kunnen krijgen van een erectie dankzij dit soort uitvindingen het leed van deze varkens waard? Ik zou zeggen van niet. Dan maar wachten tot het op een andere manier getest kan worden. Maar het werkte wel. Een erectie was met het geïmplanteerde weefsel weer mogelijk. Tenminste: bij deze varkens dan. Was de hele penis daarmee hersteld? Nee. Wat gelijk kanttekening nummer twee is. Vaak zijn er meerdere typen weefsel beschadigd bij dit soort blessures. En ondanks dat het kunstmatige weefsel na een maand nog steeds zijn werk deed en niet werd afgestoten, herstelde omliggend weefsel daarmee niet. Daar willen ze in vervolgonderzoek verandering inbrengen. Ook denken ze dat het ook op andere plekken in het lichaam, bij andere beschadigingen moet kunnen werken. Wat mij betreft mogen ze die onderzoeken dan lekker op zichzelf uitvoeren, weten we nog sneller of het ook echt voor mensen werkt. Lees meer: An artificial tissue restores erectile function in pigs.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Naturalis had afgelopen jaar een bezoekersrecord. Nooit eerder kwamen er zoveel mensen naar het natuurhistorisch museum. Een pas binnengebrachte gigantische bever was een mooi excuus om ook even langs te gaan. We spraken met hoofdpreparateur Becky Desjardins terwijl het dier van 1.30 meter al klaarlag op de tafel. Lees hier meer over de bever: Museumbezoekers kijken mee met het opzetten van mega-bever. Vrijdag 6 januari gaan ze weer verder met de preparatie, dus je kunt nog gaan kijken.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er is een zoetwater planktonsoort ontdekt die niets liever doet dan virussen naar binnen schrokken. Meestal krijgen organismen virussen per ongeluk binnen en zijn ze ongewenst. In sommige gevallen zorgen ze zelfs voor de dood van hun gastheer, terwijl ze zelf in veel ecosystemen amper iemand hoeven te vrezen. Dat zet ze in dat geval bovenaan de voedselketen, dachten we. Maar een microbe genaamd Halteria - die zich met een trilhaarachtig propellertje door het water beweegt - blijkt baas boven baas. Het is niet het enige diertje dat aan virussen knabbelt in de zoetwateromgeving, maar wel de enige die het als volledige maaltijd gebruikt, zagen onderzoeker van de universiteit van Nebraska in het lab. Ze zagen hoe Halteria ook echt energie haalt uit het eten van een enorm zoetwatervirus. Wil iets tellen als iemands voedsel, dan is dat een voorwaarde. Dit zorgde niet alleen voor gevulde magen. De hele populatie in het lab floreerde door het dieet en werd 15 keer groter in twee dagen. Het virus dat werd geconsumeerd staat erom bekend dat het in zoetwater groene algensoorten infecteert en ervoor zorgt dat die algen uit elkaar barsten. Daardoor komen allerlei voedingsstoffen, maar ook CO2 in het milieu terecht. Maar bevindt Halteria zich in dezelfde omgeving, dan zou het diertje dat proces weleens tegen kunnen werken, denken de onderzoekers, die nu van mening zijn dat we heel anders moeten gaan rekenen als we naar de koolstofcyclus kijken in dit soort ecosystemen. En zo blijkt nog maar weer eens: net als we denken dat we alles weten... hebben we toch weer iets gemist. Lees meer: The consumption of viruses returns energy to food chainsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het Maastricht UMC heeft voor het eerst wetenschappelijk kunnen aantonen dat een gepersonaliseerd voedingspatroon - gebaseerd op iemands stofwisselingsprofiel - tot een betere gezondheid leidt. In deze audio hoor je Hoogleraar humane biologie Ellen Blaak van het Maastricht UMC. Lees hier meer over het onderzoek: Gepersonaliseerde voeding op basis van stofwisseling beter voor de gezondheid.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een bodembacterie die kan groeien op een mengsel van kooldioxide, zuurstof en waterstof is zo aan te passen dat hij nuttige stoffen produceert, zoals bijvoorbeeld eiwitten. In deze audio hoor je onderzoeker Sandy Schmidt van de Rijksuniversiteit Groningen. Zij vertelt meer over hoe ver ze nu met het onderzoek zijn en tegen welke uitdagingen ze daarbij aanlopen. Lees hier meer over het onderzoek: Bodembacterie maakt eiwitten en geneesmiddelen van kooldioxide. See omnystudio.com/listener for privacy information.

30 jaar aan data van meer dan 11.000 mensen laat volgens onderzoekers zien dat mensen die genoeg vocht binnenkrijgen langer leven en minder snel last hebben van ziektes. Eerder dit jaar vonden onderzoekers een link tussen een verhoogd natriumgehalte in het bloed en hart- en vaatziekten. Die verhoogde hoeveelheid natrium wordt vaak veroorzaakt door een verlies aan water – door te plassen of te zweten – zonder dat dit verlies met voldoende water wordt aangevuld. In nieuw onderzoek hebben ze die link verder uitgezocht en ze zagen dat deelnemers met een verhoogd natriumgehalte in het bloed meer tekenen van veroudering lieten zien. Hoe hoger dat gehalte, hoe hoger de kans op eerder doodgaan en het ontwikkelen van chronische ziektes, zou blijken. Nou bewijst de studie nog niet dat er een causaal verband is. Daar wordt in vervolgonderzoek naar gekeken, maar de onderzoekers suggereren al wel dat het voor mensen met een erg hoog natriumgehalte, van 142 millimol per liter of hoger, geen kwaad kan om extra goed op de vochtinname te letten. Hoeveel is dan ook alweer genoeg? Dat verschilt heel erg per persoon en per dag, aangezien je niet elke dag evenveel vocht verliest en ieders lichaam net anders werkt. Onderzoekers zijn het er daarnaast ook nog eens niet over eens hoeveel het gemiddeld zou moeten zijn. Maar minstens 1,5 tot 2 liter per dag is nog steeds een veel gebruikte standaard. Lees meer: Good hydration linked to healthy aging.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kerst is voorbij, het nieuwe jaar is begonnen en dus kun je overal weer stapels weggegooide kerstbomen vinden. Nou zijn er al wel initiatieven om die oude kerstbomen te recyclen in plaats van weg te gooien, maar onderzoekers uit Engeland en Spanje gaan graag nog een stapje verder: zij maken er hernieuwbare brandstoffen van. In deze audio hoor je onderzoeker James McGregor van de universiteit van Sheffield. Lees hier meer over het onderzoek: Old Christmas trees could be saved from landfill to make renewable fuels. Over het onderzoek met vlieglarven (waar ze in 2019 al een prijs mee wonnen) vind je hier meer: How maggots could help millions.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De klimaatcrisis, oorlogen, ziektes, onrecht en corruptie: het nieuws zit er vol mee. En ondanks dat we dat vaak bekijken of beluisteren vanuit de veiligheid van onze woonkamer en er zelf niet altijd onderdeel van zijn, kan het toch zorgen voor gigantisch veel stress. Een onderzoekers legt het uit in BBC Science Focus: zelfs als het alleen beelden zijn kan ons lichaam reageren alsof we zelf in een stressvolle situatie zitten. Onze fight or flight reactie gaat aan, ons zenuwstelsel, immuunsysteen en metabolisme reageren. Ons hart klopt sneller, onze handen zweten en cortisol maakt ons lichaam klaar om te handelen. Nou is een beetje ongemakkelijkheid bij het kijken van zware nieuwsverhalen wellicht de prijs die je betaalt om een goedgeïnformeerde burger te zijn, maar is het een continue stress en krijg je te veel negatief nieuws binnen, dan kan dat zowel je lichamelijke gesteldheid als je levensinstelling negatief beïnvloeden. Wat kun je er dan het beste aan doen volgens deze onderzoeker? Neem het nieuws tot je in kleine hoeveelheden, laat er een flinke pauze tussen zitten, compenseer door ook positieve berichten op te zoeken of iets te gaan doen waar je blij en ontspannen van wordt. Oh en ze gaf nog een advies: combineer het kijken van zwaar nieuws niet met eten. Stress binnen twee uur na een maaltijd zou er namelijk voor zorgen dat je lichaam het eten op zo'n manier verwerkt dat je zo'n 104 calorieën bij op kunt tellen. Een keer niet erg, elke dag, tja, dan ga je de stress volgens haar niet alleen voelen, maar ook zien. Lees hier meer over het werk van neurowetenschapper Lisa Feldman Barrett.See omnystudio.com/listener for privacy information.