Wetenschap Vandaag | BNR

Kan kunstmatige intelligentie inschatten wanneer we ons goed voelen? En kunnen we dat gebruiken om gezonder te leven? Aan die vragen wordt aan de TU Eindhoven gewerkt door Pieter van Gorp en zijn team. Vorig jaar september deed hij tijdens het Betweter festival een experiment om te kijken of ze met smartwatchdata konden voorspellen hoe iemand zich voelde op verschillende momenten op de avond. Inmiddels is die data geanalyseerd en weten ze het (voorlopige) antwoord. Uiteindelijk hoopt Van Gorp dat zijn onderzoek kan bijdragen aan het stimuleren van een gezondere levensstijl. Een seintje krijgen dat het tijd is om te bewegen, werkt wellicht toch net wat beter als we in de juiste stemming zijn. De software die ze hebben ontwikkeld is openbaar. De dataset is vanaf 5 juli voor iedereen beschikbaar. Van Gorp hoopt dat mensen ermee aan de slag gaan en dat gezamenlijk gewerkt kan worden aan de juiste strategie. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kunnen we in de ruimte, op plekken waar zonlicht altijd kan komen, zonne-energie opwekken? Met dat idee werd in januari een eerste test-satelliet van de technische universiteit Caltech gelanceerd en ze hebben goed nieuws: het is ze gelukt. De satelliet moest op zo'n 500 kilometer boven de aarde zonne-energie opvangen, dat omzetten in elektriciteit en het dan vervolgens als elektromagnetische straling weer verzenden. Waarom per se vanuit de ruimte: de opbrengst zou daar flink veel hoger moeten zijn, want last van het weer, of een dag- nachtritme heb je er niet. Makkelijk is het hele project overigens niet. Eén van de vele uitdagingen: de panelen met zonnecellen moeten extreem licht en opvouwbaar zijn. Anders zouden ze niet in een raket passen, of kost het te veel brandstof om ze er te krijgen. De onderzoekers hebben nu laten zien dat de testopstelling de lancering en reis goed heeft overleefd en dat het lukt om energie op te vangen en een beetje ervan, zonder al te veel verlies, heel precies te versturen naar ontvangers in de buurt en zelfs al naar een ontvanger op aarde. Er zullen nog veel andere testen moeten volgen, onder andere om te kijken welke zonnecellen in deze situatie het beste werken. Naast het team van Caltech zijn ook Chinese onderzoekers en ruimtevaartorganisatie ESA aan het kijken of en hoe deze techniek een toekomst heeft. Lees hier meer: In a First, Caltech's Space Solar Power Demonstrator Wirelessly Transmits Power in Space. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Naar de behoeftes van planten luisteren met slimme sensoren, of een bioptnaald geïnspireerd door de angel van een wesp: het zijn twee voorbeelden van projecten die uit het samenwerkingsverband van de vier technische universiteiten van Nederland zijn gekomen. We horen van Berend de Klerk hoe het er nu voor staat met zijn plantensensor die luistert naar hoe het met gewassen gaat (waar hij inmiddels vanuit TU Delft spin-off Plense Technologies aan werkt) en hoe ver Aimée Sakes van de TU Delft is met het ontwikkelen van haar flexibele naald. Deze week worden binnen het 4TU High Tech for a Sustainable Future-programma van onze vier technische universiteiten de resultaten van de eerste ronde gepresenteerd en nieuwe onderzoeken geïntroduceerd. Lees hier meer: Talentvolle wetenschappers centraal op HTSF Crossover Event.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kan het zo zijn dat niet wij moderne mensen, maar een andere mensachtige met veel kleinere hersenen de eerste ter wereld was die aan begrafenissen, het maken van werktuigen en kunst deed? Daarover wordt - naar aanleiding van nieuw onderzoek - nu druk gediscussieerd onder archeologen. We bespreken het met onderzoeker Gerrit Dusseldorp van de Universiteit Leiden. Hij kent de groep onderzoekers, is onder de indruk van wat ze hebben gevonden, maar is ook sceptisch over wat de ontdekkingen zeggen over Homo naledi: de menssoort die zo'n 300.000 jaar geleden tegelijk met de moderne mens in Zuid-Afrika rondliep. Dusseldorp schreef eerder deze paper: Constraining the Likely Technological Niches of Late Middle Pleistocene Hominins with Homo naledi as Case Study, als reactie op een uitdaging van onderzoeker Lee Berger om te verwerpen dat Homo naledi op ons voorliep. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Engelse en Canadese onderzoekers hebben DNA-bewijs gevonden van meer dan 180 dier- en plantensoorten in de filters van twee systemen die bedoeld zijn om de luchtkwaliteit te monitoren. Al die tijd zat het er gewoon al: eDNA-data van vogels, bijen, teken, bomen, schimmels, insecten, planten en zoogdieren. Als bijproduct. Volgens het laatste Living Planet Report van het WNF is de wereldwijde omvang van populaties gewervelde dieren alleen al, in de afgelopen vijftig jaar afgenomen met 69 procent. 69 procent! En die lijn zet door. Ook bij insecten wordt een verontrustende afname gezien. Een systeem dat op ongekende schaal in realtime wereldwijd de biodiversiteit in de gaten kan houden zou een enorm belangrijke aanwinst zijn voor onderzoek. Niet alleen levert het data op over de stand van de biodiversiteit op dit moment, waarschijnlijk zijn er meerdere meetsystemen waarin deze data al een hele lange tijd verzameld wordt. Het met zorg verzamelen en analyseren van al deze data wordt nog een aardig klusje, waarbij goed samengewerkt moet worden tussen landen, maar het grote voordeel is: voor het meten zelf hoeft er niets nieuws te gebeuren. Lees hier meer over het onderzoek: Scientists discover air quality monitoring stations are collecting urgently needed biodiversity data.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vandaag ontmoeten chef-koks en wetenschappers elkaar op Texel om het te hebben over vis. Met als doel: betere keuzes maken in welke vis er wanneer op ons bord terechtkomt. In deze audio hoor je onderzoeker Kees Camphuysen van het NIOZ. Meer over World Ocean Day in Nederland vind je hier: NIOZ celebrates World Oceans Day 2023.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Om eten en hun nestgenoten te vinden moeten woestijnmieren gigantische afstanden tot wel 2 kilometer afleggen door barre omstandigheden. En als het ze dan lukt om in die uitgestrekte brandende zandmassa iets van eten te vinden, dan staan ze voor een nog veel grotere uitdaging: het terugvinden van het nest. Eén specifieke miersoort, die leeft in de zoutvelden van Tunesië, trok de aandacht van onderzoekers vanwege zijn indrukwekkende navigatie skills. Deze mier past verschillende tactieken toe om in extreme omstandigheden snel de weg terug te vinden naar het nest. Een intern kompas dat de zon gebruikt helpt ze samen met een interne stappenteller bepalen waar ze zijn. Wat ze ook hebben ontwikkeld is de vaardigheid om elementen in het landschap te gebruiken om hun weg terug te vinden. Maar wat als die er niet zijn? Het viel op dat de nesten van deze mieren, wanneer er geen begroeiing of heuveltjes in de buurt zijn, bij de ingang een verhoging hebben. Haalden de onderzoekers die verhoging weg, dan vonden veel mieren, die met GPS werden gevolgd, de ingang niet meer terug. Ook gingen de bewoners van het nest als een gek aan de slag om de berg te herstellen. Maar plaatsten de onderzoekers een element als een klein zwart cilindertje in de buurt van de weggehaalde verhoging, dan bouwden de mieren hem niet terug. Hoe in het nest wordt bepaald dat er snel gebouwd moet worden is nog een raadsel. Wellicht merken de nestbewoners dat er minder mieren terugkomen en is dat de cue om aan de slag te gaan. Lees hier meer over het onderzoek: Desert ant increase the visibility of their nest entrances in the absence of landmarks.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In hoeverre heeft licht invloed op de ontwikkeling van het brein van te vroeg geboren baby's? Met die vraag gaan ze in het UMC Utrecht aan de slag. Te vroeg geboren baby’s zijn enorm kwetsbaar. Ze lopen onder andere het risico een ontwikkelingsachterstand op te lopen. Elk voordeel dat artsen ze kunnen geven is dus van levensbelang. In de baarmoeder heerst een duidelijk dag-nachtritme, maar op een neonatale afdeling is dat soms anders. Onderzoeker Jeroen Dudink is ervan overtuigd dat het aanbieden van een dag-nachtritme erg belangrijk kan zijn voor te vroeg geboren baby's. Maar dit moet wel eerst onderzocht worden en dus is nu samen met het LUMC een onderzoek opgezet waarin de invloed van daglicht op de hersenontwikkeling van te vroeg geboren baby’s bestudeerd zal worden. De neonatale intensive care ziet er in beide ziekenhuizen anders uit. In Leiden staan bijna alle bedden bijvoorbeeld bij het raam. Maakt dat verschil? En hoe werken die effecten door op de langere termijn? De onderzoekers gaan onder andere slaap, groei, het immuunsysteem en de ontwikkeling van het dag-nachtritme ritme van de baby's in de gaten houden. Ze nemen ook het soort licht waaraan ze worden blootgesteld mee in hun onderzoek. Uiteindelijk hopen ze zo te kunnen bepalen wat de beste lichtomstandigheden voor deze baby's zijn. Lees hier meer over het onderzoek: Onderzoek naar de invloed van licht op babybrein.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor het eerst hebben onderzoekers laten zien hoe een extreem koude leefomgeving kan zorgen voor het ontstaan van socialer gedrag. Voor het onderzoek werden langoer-apen en neusapen bestudeerd. Deze soorten vind je in uiteenlopende leefgebieden. Van tropische regenwouden tot met sneeuw bedekte bergketens. Hoe hebben deze soorten zich aangepast aan die koudere omstandigheden? Om het antwoord op deze vraag te vinden werd naar een heleboel verschillende dingen gekeken. Ecologische data, geologische, fossielen, gedrag en genen. Zo zagen de onderzoekers dat de aapsoorten die in de koudere gebieden leven complexere sociale groepen hebben. Fysiek gezien hebben deze dieren een aangepast metabolisme en aangepaste hormoonhuishouding. En tussen dat sociale gedrag en die lichamelijke aanpassingen zit vermoedelijk een link. Efficiëntere hormonale paadjes zouden een invloed kunnen hebben op verlengde zorg aan jongen, wat weer kan zorgen voor meer borstvoeding, wat er weer voor kan zorgen dat meer jongen het redden. Ook de band tussen individuen in de groep is sterker dan bij de apen in de tropen. En er is meer tolerantie tussen mannetjes, wat een andere sociale structuur mogelijk maakt. De onderzoekers willen de invloed van leefomgeving op sociaal gedrag ook bij andere primaten onderzoeken, waaronder de mens. Uiteindelijk hopen ze dat het ons inzichten geeft in hoe sociaal gedrag in verschillende diersoorten zou kunnen veranderen als het klimaat om ons heen verandert. Lees hier mee over het onderzoek: New study shows how adaptations to living in a cold climate promoted social evolution.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Zo'n 400 miljoen jaar geleden verplaatsen de eerste dieren zich van het water naar het land. Er was genoeg te eten voor ze, alleen was er één probleem: zonder tong en zonder water ging slikken nogal moeilijk. Inmiddels kan de tong gigantisch veel en komt hij in vele vormen voor. Een giraf kan z'n tong bijna een halve meter uitrekken om blaadjes te pakken. Vleermuizen gebruiken hem voor echolocatie. Een slang gebruikt z'n tong als neus en kan er prooi mee volgen zonder zicht nodig te hebben. Een kameleon kan z'n tong uit zijn mond laten schieten met 5 meter per seconde. En de kolibrie heeft een hele geavanceerde die nectar uit bloemen kan pompen. Maar kijk je naar dieren die nu nog in het water leven, zoals vissen, dan hebben die helemaal geen tong zoals wij die kennen. Op z'n best een voorloper in de vorm van een botachtige structuur die hele andere bewegingen maakt. Wat is er tijdens de evolutie gebeurd om van die structuur naar de dikke gespierde lap in onze mond te komen waar we nu iets moeilijks mee kunnen als praten? In deze audio hoor je onderzoeker Sam Van Wassenbergh van de Universiteit van Antwerpen. Lees nog veel meer over de evolutie van de tong in het artikel van Science: How the tongue shaped life on earth.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Astronomen van de Universiteit van Florida denken - op basis van de nieuwste gegevens van twee ruimtetelescopen – dat een derde van de meest voorkomende planeten in ons Melkwegstelsel weleens leven zou kunnen bevatten. Ons eigen zon is behoorlijk uniek in het Melkwegstelsel. De meest voorkomende sterren zijn een stuk kleiner - niet meer dan de helft van de massa van onze zon - en kouder. Om die kleinere koudere sterren - die rode dwergsterren worden genoemd - draaien in ons heelal miljarden planeten. Nou is het zo dat - om leven te kunnen herbergen - planeten in het geval van deze sterren niet te ver weg moeten staan. Dan wordt er niet genoeg warmte opgevangen. Maar staan ze te dichtbij, dan kunnen ze weer last krijgen van extreme getijdenkrachten. Daarbij speelt de vorm van de baan een rol. Is deze niet rond maar meer ovaal, dan vervormt de planeet zo erg tijdens deze onregelmatige baan met wisselende zwaartekracht, dat hij heel heet wordt. Uit een nieuwe analyse van data van ruimtetelescopen Kepler en Gaia zou volgens onderzoekers nu blijken dat twee derde van de planeten in ons Melkwegstelsel die om deze dwergsterren bewegen zo dichtbij staat dat ze geroosterd worden en leven er niet mogelijk moet zijn. Maar een derde van de planeten zou precies in een goede baan en op de goede afstand van de ster moeten zitten om vloeibaar water - en mogelijk ook leven - vast te kunnen houden. Hoeveel planeten dat dan zijn? Mogelijk honderden miljoenen. Lees hier meer over het onderzoek: One-third of galaxy’s most common planets could be in habitable zone. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een maagverkleining leidt volgens nieuw onderzoek niet alleen tot gewichtsverlies, maar de ingreep heeft ook een positief effect op de prestaties van de hersenen. Een half jaar na de operatie scoorde 45 procent van de 146 deelnemers meer dan 20 procent beter op cognitieve testen. En die verbetering zette door als op een later moment weer werd getest. Ook kregen de deelnemers na de operatie een minder hoge bloeddruk, minder diabetes, lager cholesterol, minder depressieve symptomen en ging hun medicijngebruik omlaag. Zelfstandig afvallen (zonder maagverkleining) heeft waarschijnlijk een vergelijkbaar effect. Waardoor het komt dat gewichtsverlies leidt tot beter functionerende hersenen is nog niet helemaal duidelijk, maar de onderzoekers hebben hier wel ideeën over. In deze audio hoor je daar hoogleraar anatomie Amanda Kiliaan over, één van de onderzoekers. Debby Vreeken, ook onderzoeker bij het Radboudumc, promoveert 15 juni op dit onderwerp. Natuurlijk is een maagverkleining nog steeds een flinke ingreep mét risico's. Raadpleeg voor meer informatie altijd eerst je eigen (huis)arts. Lees hier meer over het onderzoek, dat werd uitgevoerd door het Radboudumc, het Rijnstate en TNO Leiden: Hersenen werken beter na maagverkleining.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Zo’n 1,5 miljoen Nederlanders hebben last van artrose. Nu zou uit onderzoek blijken dat een eeuwenoud plantenextract dat gebruikt wordt tegen jicht mogelijk ook effectief is tegen artrose. In deze audio hoor je Michelle Heijman, onderzoeker bij de Sint Maartenskliniek. Lees hier meer over het onderzoek: Eeuwenoud en goedkoop medicijn veelbelovend voor toekomst artrosepatiënten. De paper vind je hier: Association of Low-Dose Colchicine With Incidence of Knee and Hip Replacements. Meer over artrose lees je daar ook, of kijk op deze webpagina van ReumaNederland. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je erover nadenkt zijn zoogdieren best een beetje vreemd. Lang geleden ruilden we beschermende platen en schubben in voor een pluizig laagje haar. Of in ons geval: hier en daar een plukje. De enige uitzondering: het gordeldier. Tenminste, dat dachten we. Uit een nieuw onderzoek blijkt dat er nog een zoogdier bestaat dat nog steeds gebruikmaakt van platen: de Afrikaanse stekelmuis. De ontdekking werd gedaan toen in het Florida Museum of Natural History een CT-scan van één van deze muizen werd gemaakt. De staart zag er uitzonderlijk donker uit het beeld. Dat bleek geen conserveringsprobleem of een foutje te zijn, maar bewijs voor osteo-dermen in de staart: botplaatjes. Eén keer eerder werden ze bij deze muis gezien. In 1975, door de Duitse bioloog Jochen Niethammer. Maar met die ontdekking gebeurde weinig. In 2012 zagen andere onderzoekers hoe dit diertje beschadigd weefsel volledig kan laten herstellen, zonder littekens. Iets wat niet ongewoon is onder reptielen, maar wel onder zoogdieren. Om die reden wordt er nu veel onderzoek gedaan naar de genetische achtergrond van dit regeneratieve trucje. En één van de wetenschappers die hiernaar kijkt, zat toevallig aan de overkant van de gang, toen de CT-scan werd gemaakt. Hij bevestigde dat de op de scan gevonden plaatjes lijken op die van gordeldieren, maar waarschijnlijk onafhankelijk zijn geëvolueerd. Maar waarom heeft deze muis dit? Het was al bekend dat stekelmuizen heel snel hun staart verliezen. Waarom dan zoveel moeite doen om een beschermende laag te maken? Anders dan sommige hagedissen groeit het grootste gedeelte van de staart bij stekelmuizen niet terug. Wat ze denken is dat dit laagje ervoor zorgt dat - wanneer de muis bij de staart gegrepen wordt - de tanden van de aanvaller alleen de buitenste laag van de staart te pakken kunnen krijgen en de muis zich - met restje staart en al - sneller uit de voeten kan maken. Lees hier meer over het onderzoek: Move over, armadillos. There’s a new bone-plated mammal in town.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wie twintig jaar geleden gedoken of gesnorkeld heeft op plekken als het Great Barrier Reef en dat nu weer zou doen zou meteen de enorme verschillen zien. Het gaat slecht met koraalriffen wereldwijd. Ze verbleken, veel soorten kunnen moeilijk omgaan met de huidige opwarming en verzuring van de oceanen en op sommige plekken zijn de riffen te erg beschadigd geraakt - door ons - om zelf te herstellen. Overal ter wereld werken wetenschappers dan ook aan het behouden en herstellen van koraal. Onderzoekers uit de VS hebben hun aandacht gericht op de relatie tussen koraal en de algen waarmee ze samenleven. Deze algen leven in de cellen van het koraal, waar ze de energie van de zon omzetten in eten. Een deel van die voedingsstoffen, geven ze terug aan het koraal. In een nieuw onderzoek laten ze zien wat er helemaal aan het begin van die samenwerking gebeurt. Het koraal laat bij de mond een eiwit los - genaamd LePin - dat bindt aan vriendelijke algen die voorbijkomen. De algen worden dus als het ware gelabeld, om vervolgens opgenomen te worden. Nu ze dit weten hopen de onderzoekers het mechanisme te kunnen gebruiken om koraal in nood te helpen. Niet alle koraalsoorten zijn goed gebleken in het opnemen van algen die goed tegen hitte en verzuring kunnen, terwijl deze algen er in andere soorten voor zorgen dat ze de huidige omstandigheden beter aankunnen. Mogelijk kunnen kwetsbare koraalsoorten zo worden aangepast dat deze algen wél goed herkent, gelabeld en opgenomen worden. Lees hier meer over het onderzoek: Corals mark friendly algae for ingestion—revealing possible conservation target.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De James Webb ruimtetelescoop heeft tijdens het bestuderen van Enceladus - één van de meer dan 80 manen van Saturnus - een enorme wolk van waterdamp gespot. De pluim is de grootste die daar ooit gezien is en bevat mogelijk de chemische ingrediënten die nodig zijn voor leven. De pluimen van waterdamp die ontsnappen vanonder het ijzige oppervlakte van de maan waren eerder gezien en de samenstelling ervan is ook al bestudeerd, maar nu lijkt het erop dat het materiaal veel verder de ruimte in gespoten kan worden dan eerder werd gedacht. Meerdere keren de grootte van de planeet in afstand. In 2005 vloog NASA's ruimtevoertuig Cassini al meerdere keren door de pluimen. Zo werd al ontdekt dat er methaan, koolstofdioxide en ammoniak in de wolken zat. Ook werden er silica-deeltjes gedetecteerd, die mogelijk van de oceaanbodem van de maan omhoog waren gekomen. Toch kon Cassini van dichtbij niet zien wat Webb nu van een afstandje en binnen 4,5 minuut wel heeft gezien: de koude waterige dampen die tot diep in de ruimte reiken. Een paper die nog in de maak is zal in detail ingaan op hoeveel water er precies in de pluim zit en wat de temperatuur van de damp is. Nou zit er in de ijzige deeltjes die in 2005 werden gedetecteerd ten opzichte van de nu gespotte waterdamp waarschijnlijk wel een veel hogere concentratie organisch materiaal. Of in de enorme pluim ook tekenen van leven gevonden worden, is dus nog maar de vraag. Maar volgens de onderzoekers zullen er genoeg nieuwe ontdekkingen over Enceladus in de paper staan om ons over te verbazen. Ook is al bekend dat de maan in een volgende observatieronde weer bestudeerd zal worden, zes keer langer dan nu is gebeurd. En er wordt ook al gesproken over een NASA-missie naar de maan zelf. Lees hier meer: JWST spots biggest water plume yet spewing from a moon of Saturn.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Of het nou komt door politieke voorkeur, het wel of niet vertrouwen hebben in de wetenschap, of iets als religieuze- of sociale overtuigingen: we lijken steeds vaker lijnrecht tegenover elkaar te staan. Een team van Britse psychologen heeft nu gekeken wat bepaalt of iemand zich in kan leven en kan begrijpen wat een ander denkt. Ze bestudeerden hiervoor een groep van 4000 mensen. Van deze mensen verzamelden ze gegevens over onder andere leeftijd, politieke voorkeur, opleiding, sociaaleconomische status en geslacht. Vervolgens lieten ze de proefpersonen een ‘mindreading test’ doen. Deze test werd in 2021 door dezelfde groep onderzoekers ontwikkelt en bestaat vooral uit stellingen waarmee bepaald wordt of een persoon zich goed kan inleven in wat iemand anders denkt. Nou kun je bij deze methode wel enige vraagtekens zetten, onder andere dat de uitkomst een gemiddelde betreft en je ervan uit moet gaan dat mensen eerlijke antwoorden geven. Toch was het wel interessant wat eruit kwam. Politieke voorkeur had geen effect op het inlevingsvermogen van de deelnemers, maar opleiding en geslacht wel. Vrouw zijn en hoogopgeleid zijn waren de sterkste bepalers voor het goed kunnen lezen van anderen. Leeftijd speelde alleen een rol als iemand op leeftijd was. Ouderen bleken ook iets minder goede social skills te hebben. Volgens de onderzoekers geeft dit ons belangrijke informatie over waarom we elkaar soms niet meer begrijpen en wat we daaraan kunnen doen. Politieke voorkeur is volgens hun daarin een niet bestaande barrière. En al kunnen we moeilijk allemaal vrouw worden, opleiding is zeker iets waaraan we meer zouden kunnen doen. Lees hier meer over het onderzoek: Gender trumps politics in determining people’s ability to read others’ minds.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wil je zo lang mogelijk een goed geheugen houden, dan moet je vooral blijven rennen als je ouder wordt, zou blijken uit een nieuw onderzoek waarin muizen wel of geen loopradje in hun kooi hadden. Er was eerder al gezien dat muizen die veel bewegen - ten opzichte van muizen die minder of niet bewegen - meer neuronen hebben in bepaalde gebieden van de hersenen. Ook was al bekend dat muizen die bewegen een beter geheugen hebben. Maar hoe zit dat nou precies in de hersenen? Onderzoeker Henriette van Praag van de Florida Atlantic University vertelt hoe ze die neuronen en hersengebieden die een belangrijke rol spelen bij geheugen precies hebben bestudeerd en wat ze voor verschil zagen tussen actieve ouder wordende muizen en inactieve ouder wordende muizen. Mocht je overigens niet in het bezig zijn van een looprad op mensengrootte, of is hardlopen om wat voor reden dan ook niet jouw sport, onthoudt dan gewoon: blijven bewegen als je ouder wordt. Zo blijven jij en je oude neuronen toch nog een beetje jong. Lees hier meer over het onderzoek: Running throughout middle age keeps ‘old’ adult-born neurons ‘wired’.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Je zou denken dat de moderne mens - vergeleken met onze verre voorouders - een stuk beter is in gezond blijven. Toch wordt er de laatste tijd juist naar Neanderthalers gekeken als het gaat om onze toekomstige gezondheid. Zoals in een onderzoek van eerder deze maand, waarin Harvard-wetenschappers niet alleen het genoom van honderdduizend jaar oude micro-organismen in elkaar wisten te puzzelen die afkomstig waren uit Neanderthaler-tandplak, maar er ook nog in slaagden oeroude moleculen uit die tijd tot leven te brengen in het lab. Allemaal in de hoop dat het ons nieuwe medicijnen, zoals antibiotica kan brengen. Iets vergelijkbaars werd vorig jaar al gedaan door onderzoekers uit de VS. Zij vonden stukjes genetische code in Neanderthaler-DNA die bacteriedodende eiwitten maakten. Ook zij maakten het vervolgens in het lab na en testten het zelfs in muizen. Terwijl wij dus straks mogelijk onze voorouders mogen bedanken voor nieuwe middelen tegen ziektes en infecties, is het andersom een ander verhaal. Eerder dit jaar bleek uit onderzoek van het Erasmus MC dat Neanderthalers niet bestand waren tegen infecties afkomstig van Homo sapiens, met wie zij ongeveer 20.000 jaar een leefgebied deelden. Het zou een mogelijke verklaring zijn voor waarom de Neanderthalers zijn uitgestorven.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In 2019 ontdekte een team van Engelse onderzoekers dat een zeldzame mutatie in het FAAH-OUT gen er - samen met een minder zeldzame mutatie in het FAAH-gen - bij een vrouw in Schotland voor zorgt dat ze vrijwel nooit pijn ervaart, zelfs niet bij operaties. Ook voelt ze vrijwel geen angst. In een nieuw onderzoek zijn ze nu gaan kijken hoe de biologie hierachter precies in elkaar steekt. De hoop is dat het leidt tot nieuwe pijnbehandelingen en belangrijke informatie over wondherstel. Ze zagen onder andere dat het FAAH-OUT-gen - waarvan ooit werd gedacht dat het geen functie heeft - de expressie van het FAAH-gen sterk beïnvloedt. Bij Jo Cameron, de Schotse vrouw die geen pijn voelt, zorgen mutaties ervoor dat FAAH minder sterk aanstaat. Daardoor wordt er minder van bepaalde eiwitten aangemaakt. En FAAH is weer gelinkt aan het mechanisme dat betrokken is bij pijn, stemming en geheugen. Terwijl de mutaties er bij Jo Cameron voor zorgen dat FAAH wordt afgeremd, zagen ze in hun studie ook nog bijna 800 genen die juist sterker aanstonden en 348 anderen die juist uitstonden. Sommige van deze afwijkingen troffen moleculaire paden die in verband staan met wondheling. Ook een gen dat gelinkt is aan stemmingsregulatie en eentje die van invloed is op pijnstillende stofjes in het lichaam gedroegen zich anders. De onderzoekers zien hun ontdekkingen als een belangrijke stap richting het volledig in kaart brengen van de moleculaire paden die worden beïnvloed door FAAH-OUT, maar het is zeker niet de laatste die nodig is voordat het nieuwe behandelingen of medicijnen mogelijk maakt. Lees hier meer over het onderzoek: Study reveals unique molecular machinery of woman who can’t feel pain. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een flinke Europese subsidie is toegekend aan het maken van piepkleine chemische gereedschappen waarmee hele kleine veranderingen op de eiwitten in onze cellen gemeten kunnen worden. En dat priegelige klusje gebeurt in een Nederlands lab. In deze audio hoor je chemicus Gerbrand van der Heden van Noort van het Leids Universitair Medisch Centrum. Lees hier meer over de subsidie en het onderzoek: ERC-subsidie voor onderzoek naar eiwitmodificaties in lichaamscellen. Het covid-onderzoek waaraan hij een belangrijke bijdrage leverde vind je hier: Papain-like protease regulates SARS-CoV-2 viral spread and innate immunity. Een recent voorbeeld van onderzoek door zijn groep naar de link tussen ADPribose en Ubiquitine in de context van Legionella vind je hier: Arginine ADP-Ribosylation: Chemical Synthesis of Post-Translationally Modified Ubiquitin Proteins. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het lab zelf noemt het een giant leap forward in het draadloos monitoren van diepliggend weefsel. De onderzoekers ontwierpen namelijk een draadloos echo-apparaatje dat als patch gedragen kan worden en dat meet terwijl iemand gewoon vrijuit beweegt. Het materiaal van de draagbare sensor, ongeveer zo groot is als een luciferdoosje, is zacht, waardoor het meebeweegt met de drager. Het kan meer dan 16 centimeter diep meten en kan zeker 12 uur achter elkaar informatie verzamelen over iemands bloedruk, hartslag, stijfheid van de bloedvaten en andere fysiologische signalen. Deze gegevens stuurt het apparaatje allemaal draadloos door en - dit was één van de lastigste dingen om voor elkaar te krijgen - het lukt zelfs om goed te meten terwijl iemand flink beweegt. Daarvoor moesten slimme algoritmes worden ontwikkeld waarmee het nog steeds lukt om tussen al dat bewegend weefsel het juiste signaal in de gaten te houden. De belangrijkste toepassingen zullen volgens de onderzoekers onder andere liggen binnen de hartbewaking. Zowel in rust als tijdens beweging. Maar ook gezonde mensen zouden er wat aan kunnen hebben. Het apparaatje zou in dat geval belangrijke informatie kunnen geven tijdens het sporten, zodat de intensiteit van trainingen nog beter aansluit bij wat iemands lichaam nodig heeft en aankan. Lees hier meer over het onderzoek: A giant leap forward in wireless ultrasound monitoring for subjects in motion.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In twee jaar tijd hebben wetenschappers in Zuidoost-Azië 380 nieuwe dier- en plantensoorten ontdekt. Dat staat vandaag in een rapport van het WWF. Het gaat specifiek om nieuwe soorten in het stroomgebied van de Mekong, waarmee het totaal aantal nieuwe vaatplanten, vissen, amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren dat daar sinds 1997 is beschreven, nu op 3.389 staat. Tussen de nieuwe aanwinsten zit een agressieve hagedis die van kleur verandert als verdedigingsmechanisme, een vleermuis met muisoren en dikke duimen, een orchidee die lijkt op een muppet en een boomkikker die eruitziet alsof hij helemaal bedekt is met mos. Hans Beukeboom, adviseur voor Zuidoost-Azië bij het WNF, vertelt meer over het belang van het rapport en waarom we hier in Nederland ook aandacht aan moeten besteden. Lees hier meer over het rapport: Wetenschappers ontdekken 380 nieuwe soorten in Zuidoost-Azië.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In de afgelopen vier jaar is het aantal mensen dat vegan is gaan eten - in Europa alleen al - verdubbeld. Omdat het dieet van een moeder van grote invloed is op de melk die zij produceert na een bevalling, waren er ongeruste geluiden over het effect van zo'n vegan dieet op de kwaliteit van de moedermelk. Krijgen baby's dan nog wel genoeg goede stofjes binnen? Van sommigen is bekend dat je er minder van binnenkrijgt als je vegan eet. Dat zou bijvoorbeeld gelden voor carnitine, wat een belangrijke rol speelt in het metabolisme. Een tekort daaraan kan bij baby's zorgen voor een verstoorde bloedsuikerspiegel, maar ook voor hart- en hersenproblemen. Een tekort aan vitamine B2 kan bij baby's ook voor allerlei - onder andere neurologische - problemen zorgen. Daarom wordt soms gesuggereerd dat vegan moeders hun dieet moeten aanpassen als ze borstvoeding geven. Onderzoekers van het Amsterdam UMC zochten uit of die tekorten er inderdaad waren en vonden dat een vegan dieet niet beïnvloedt hoeveel vitamine B2 en carnitine er in de moedermelk zit. In de moeders zelf was wel een effect te zien van het dieet op de concentraties van deze stofjes, maar dat werd niet teruggevonden in de melk. Volgens de onderzoekers is dit zowel belangrijke informatie voor vegan moeders die zelf borstvoeding geven als voor de organisaties die donor melk inzamelen voor baby's die van hun eigen moeder geen melk kunnen krijgen. Lees hier meer over het onderzoek: Vegan mothers' breastmilk contains two important nutrients, Amsterdam UMC study finds.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hechtingen worden over het algemeen gebruikt om herstellend weefsel op de goede plek te houden tot de beschadiging hersteld is. MIT-onderzoekers hebben nu hechtdraad ontwikkeld dat nog veel meer kan dan alleen dat. De inspiratie hiervoor komt uit de tijd van de Romeinen, toen hechtdraad van dierendarmen werd gebruikt. Dat bestaat nog steeds en heet catgut. Cat verwijst in dit geval overigens naar cattle en niet naar katten. Het materiaal komt meestal uit schapen, koeien en geiten. De collageen draden die hiervan worden gemaakt lossen na zo'n 90 dagen vanzelf op. Er zijn inmiddels synthetisch alternatieven, toch wordt er bij inwendige wonden nog steeds wel gebruik gemaakt van de dierlijke variant. Ook voor deze nieuwe hechtingen is teruggegrepen naar dierlijke materiaal, afkomstig van varkens in dit geval. Materiaal dat eerst helemaal schoon en celvrij is gemaakt en waar daarna een laagje hydrogel omheen is gedaan. In die hydrogel kunnen minuscule sensoren, medicijnen, of zelfs levende cellen die bepaalde moleculen vrijgeven worden gestopt. Zo kan de hechtdraad zelf ontsteking detecteren en die ontsteking ook behandelen, zeggen de onderzoekers. Het materiaal is sterk en kan in het lichaam worden gebruikt. Dat maakt het volgens de onderzoekers erg geschikt voor heftige ingrepen, zoals bijvoorbeeld wanneer bij de ziekte van Crohn een deel van de darm verwijderd moet worden. Het is een interessant project, toch kun je je afvragen of er niet gewoon meer tijd gestoken moet worden in een niet-dierlijke variant die hetzelfde kan. Lees hier meer over het onderzoek: Engineers design sutures that can deliver drugs or sense inflammation.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Elk jaar gaan honderden mensen dood door het eten van giftige paddenstoelen. In 90 procent van die gevallen is het de groene knolamaniet die ze fataal wordt. Het is één van de giftigste paddenstoelen ter wereld. Niet zo gek dat hij bijnamen heeft gekregen als King Killer en Death Cap. Eeuwen geleden was al bekend hoe desastreus het binnenkrijgen van het gif van deze paddenstoel was. Krijg je het binnen, dan kun je rekenen op: overgeven, stuiptrekkingen, ernstige leverschaden en in het ergste geval - dit overkwam vermoedelijk minstens twee Romeinse keizers - de dood. Ondanks deze ver teruggaande reputatie als moordenaar was tot nu niet duidelijk hoe de paddenstoel precies zorgde voor deze aanslag op het lichaam. Maar toen onderzoekers recent achter een mogelijk tegengif kwamen, ontdekten ze ook gelijk meer over hoe het gif onze cellen binnenkomt. Op zoek naar het antigif maakten de wetenschappers genetische aanpassingen in menselijke cellen in het lab om te kijken welke van deze aanpassingen zorgden dat de giftige chemische verbinding genaamd Alfa-amanitine zijn werk niet meer kon doen. Cellen die een bepaald eiwit niet hadden, bleken het te overleven. Vervolgens is gekeken: welke stofjes zijn er bekend die de aanmaak van dit eiwit kunnen blokkeren in mensen? Ze kwamen uit bij een verfstofje dat nota bene door Kodak is ontwikkeld in de jaren 50 en dat sindsdien bij het maken van medische beelden wordt gebruikt. In een kleine dosis is het veilig voor mensen en in muizen (ja helaas in muizen) zorgde het snel toedienen ervan dat in plaats van 90 procent, 50 procent overleed aan een paddenstoelenvergiftiging. Of dit ook echt straks als tegengif bij mensen gebruikt gaat worden is nog maar de vraag, maar deze methode voor het bepalen van tegengif is volgens veel onderzoekers sowieso veelbelovend. Lees hier meer over het onderzoek: Deadly mushroom poison might now have an antidote - with help from CRISPR.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Probeer je in totaal 2,5 uur per week matig intensief in te spannen, zegt de Nederlandse beweegrichtlijn. En doe twee keer per week aan krachttraining. Bewegen is belangrijk voor onze gezondheid, zowel mentaal als fysiek, dat heeft onderzoek allang laten zien. Nu lijkt er ook bewijs te zijn gevonden dat beweging invloed heeft op de kans om te sterven aan griep of longontsteking. Voor dit onderzoek is data bekeken van bijna 580.000 volwassenen die in de VS tussen 1998 en 2018 hebben meegedaan aan het National Health Interview Survey. Deelnemers werd gedurende die periode van 20 jaar gevraagd bij te houden hoe vaak ze meer dan 10 minuten sporten in hun vrije tijd en hoe intensief ze dat deden. Hierbij werd zowel naar cardio- als krachttraining gevraagd. Ze zagen dat de helft van de respondenten de wekelijkse richtlijnen niet haalden. Een derde deed niet aan cardio en meer dan driekwart rapporteerde minder dan twee krachttrainingssessies per week. Op zich al interessant, maar legden ze dit naast data over sterfte door griep of longontsteking, dan zagen ze nog iets: de mensen die zowel het cardio- als krachttrainingsadvies haalden, hadden bijna 50 procent minder kans om te overlijden aan griep of longontsteking. Alleen het cardio doel halen verminderde het risico ook al. Deden mensen dat 10 tot 150 minuten per week, dat is zelfs minder dus dan de aanbevolen hoeveelheid, dan ging het risico al 21 procent omlaag. En hoe meer minuten cardio hoe verder dat risico omlaagging. Tenminste: tot aan de 600 minuten (dus 10 uur) per week. Dan neemt het risico niet verder meer af. Wat krachttraining betreft zagen ze ook iets interessants: bij 7 sessies of meer per week nam het risico op overlijden aan griep of longontsteking juist toe. Te veel is dus ook niet goed, lijkt het. Natuurlijk is dit een observatiestudie. Wat de implicaties beperkt maakt. Ook al hebben ze gecorrigeerd voor allerlei andere factoren die een van invloed zouden kunnen zijn op dat overlijdensrisico en is het een flinke groep: de data is nog altijd door de deelnemers zelf ingevuld en voor sommige dingen is moeilijk te corrigeren. Toch zou ik zeggen: een tandje erbij voor de zekerheid, kan voor de meeste mensen geen kwaad. Maar vergeet niet: te veel is ook weer niet goed. Lees hier meer over het onderzoek: Aerobic (“cardio”) exercise linked to significantly lower risk of flu or pneumonia death.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als iemand een ernstige infectie heeft is het natuurlijk belangrijk om snel te achterhalen wat de oorzaak is. Maar met reguliere testen wordt die oorzaak lang niet altijd gevonden. En daar hebben onderzoekers van het LUMC nu iets op bedacht. Ze hebben een methode ontwikkeld waarmee naar het complete metagenoom van een sample wordt gekeken. Met een soort vangnet worden vervolgens de stukjes virus eruit gevist en die worden door software dan weer in elkaar gepuzzeld. In deze audio hoor je klinisch viroloog Jutte de Vries en promovenda en moleculair bioloog Ellen Carbo van het Leids Universitair Medisch Centrum. Lees hier meer over het onderzoek: Via metagenoom ziekteverwekkende virussen detecteren van onbegrepen infecties.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het lukt steeds beter om data op te slaan in synthetische DNA en het dan ook weer uit te lezen, maar hoe werkt het en waarom moeten we dit willen? Onderzoeker Tom de Greef van de TU Eindhoven werkt met zijn team op het moment vooral aan het uitleesgedeelte van de techniek. Hij vertelt over de laatste resultaten en legt uit wat de voordelen zijn van deze manier van data opslaan. Lees hier meer over zijn laatste onderzoek: De toekomst van dataopslag schuilt in microbolletjes met DNA. Een ander interessant recent onderzoek op dit gebied: Toward highly effective loading of DNA in hydrogels for high-density and long-term information storage.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Net als vissen zijn haaien koudbloedig: hun lichaamstemperatuur is grotendeels afhankelijk van de temperatuur van hun omgeving. Best een uitdaging als je een groot roofdier bent dat regelmatig moet afdalen naar koude dieptes op zoek naar prooi. De walvishaai behoudt warmte door heel groot te zijn, de witte haai heeft er een speciaal regulatiesysteem voor ontwikkeld bij de kieuwen, maar de geschulpte hamerhaai, die kan deze trucjes niet. De haaisoort leeft in tropische kustgebieden waar het over het algemeen lekker warm is, maar duikt met enige regelmaat naar dieptes van bijna 1000 meter waar het soms maar 4 graden is. Hoe zorgt deze haai dan dat hij warm genoeg blijft om daar te kunnen jagen? Dankzij een klein afbreekbaar implantaatje dat diepte, watertemperatuur, activiteit, beweging en lichaamstemperatuur in de haai meet, denken de onderzoekers nu het antwoord te weten. Ze zagen dat de haaien hun lichaamstemperatuur hoog wisten te houden, tot het moment waarop ze weer richting het warmere oppervlaktewater terug zwommen. Dan nam hij heel snel af. Wat de onderzoekers denken is dat de haaien hun adem inhouden om in de diepte warm te blijven. Door hun mond en kieuwen te sluiten komen ze daar minder in aanraking met het koude water. De plotselinge afname van lichaamstemperatuur bij het weer omhoog zwemmen zou dan te danken zijn aan het moment waarop ze weer beginnen met ademhalen en er weer koud water door de kieuwen stroomt. Er is wel meer onderzoek nodig om de ontdekking te bevestigen, maar als het inderdaad klopt zou het weleens een tactiek kunnen zijn die door veel meer zeedieren wordt gebruikt dan gedacht. Wat dan ook nog interessant is om te onderzoeken: hoe heeft het lichaam van deze haaien zich aangepast om het dalende zuurstofniveau in hun bloed tijdens het duiken aan te kunnen? Lees hier meer over het onderzoek: Hammerhead sharks are first fish found to ‘hold their breath’.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe en hoe vaak je als ouder of verzorger tegen een baby kletst heeft impact op taalontwikkeling laten verschillende onderzoeken zien. Nu blijkt zelfs dat dit geklets invloed heeft op de hersenstructuur van een baby. Lees hier meer over het nieuwe onderzoek: Talking to babies may help shape brain structure, research finds. Het eerdere onderzoek (uit 2014) naar de invloed van pratende ouders op taalvaardigheid vind je hier: Talking to babies boosts their brain power, studies show. En het onderzoek naar depressiviteit bij moeders en taalvaardigheid vind je hier: Association of Postpartum Maternal Mood With Infant Speech Perception at 2 and 6.5 Months of Age. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Eén op de zes mensen krijgt te maken met onvruchtbaarheid. Naar schatting zorgde dat in 2010 voor zeker 48 miljoen stellen die zonder hulp geen kinderen konden krijgen. Als wordt gekeken naar onvruchtbaarheid in mannen is in een groot deel van de gevallen niet bekend wat de oorzaak is. Wel suggereren recente onderzoeken dat het aantal spermacellen dat wordt geproduceerd en mogelijk ook de kwaliteit ervan terugloopt. Parallel aan deze dalende lijn, loopt een stijgende lijn. Eentje die laat zien dat overgewicht nog altijd toeneemt. Er zijn onderzoekers die verwachten dat 60 procent van de kinderen van vandaag obesitas zal hebben tegen de tijd dat ze 35 zijn. Om die link beter te bestuderen hebben onderzoekers nu bij 268 kinderen en jongvolwassenen tussen de 2 en 18 jaar gekeken naar het volume van de zaadbal, hun gewicht, leeftijd, BMI en insuline resistentie. Ze zagen zo dat het volume van de zaadbal bij jongens met overgewicht en jongens die problemen hadden met hun insulineproductie lager was dan bij hun gezonde leeftijdsgenoten. Het volume van de zaadbal heeft weer een link met zaadproductie. En een laag volume is volgens de onderzoekers slecht nieuws. Overgewicht bij kinderen heeft dus - naast de bekendere nadelen voor hun gezondheid - mogelijk ook nog eens effect op hun vruchtbaarheid op latere leeftijd. Ook om die reden zou het dus belangrijk zijn om al op jonge leeftijd overgewicht te voorkomen. Lees hier meer over het onderzoek: Overweight boys more likely to be infertile men.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe we reageren op aanraking is - niet onverwachts - enorm afhankelijk van context. Wie raakt je aan, is de aanraking prettig en zit je er op dat moment op te wachten? Nu hebben onderzoekers uit Zweden gekeken wat er met het hormoon oxytocine, ook wel het knuffelhormoon, gebeurt als de context van die aanraking wisselt en wat er op dat moment in de hersenen te zien is. Het experiment zag er als volgt uit: een kleine groep vrouwelijke proefpersonen nam één voor één plaats in een fMRI-scanner. Vervolgens aaide of eerst de partner van de vrouw, of eerst een niet bedreigende onbekende, over haar arm. Ze kregen vooraf te horen door wie ze als eerst werden aangeraakt. Daarna wisselden deze mannen om en volgde dezelfde aanraking van de ander. Tijdens het experiment werden ook bloedmonsters afgenomen om de aanwezigheid van oxytocine te kunnen meten. De onderzoekers waren benieuwd of het stofje veel sterker aanwezig zou zijn als de aanraking van de partner kwam. Dat was zo, maar alleen als de partner de eerste aanraking deed. Werd de vrouw als eerst door haar partner aangeraakt, dan nam de hoeveelheid oxytocine toe, dan weer af, om vervolgens weer toe te nemen bij de aanraking van de onbekende. Als de onbekende de eerste aanraking deed, dan nam de hoeveelheid oxytocine niet toe. Werd ze vervolgens aangeraakt door haar partner, dan was er maar een hele lichte verhoging te zien. Niet alleen de context, maar ook wat er aan de aanraking voorafging, was dus van grote invloed. De veranderingen in hoeveelheid oxytocine konden gelinkt worden aan hersenactiviteit in het deel van de hersenen dat helpt situaties te contextualiseren. Volgens de onderzoekers zijn de bevindingen onder andere interessant voor behandelingen waarbij synthetische oxytocine wordt gebruikt. Daarbij zou nog beter rekening gehouden moeten worden met de situatie waarin iemand dit krijgt toegediend. Lees hier meer over het onderzoek: The brain reacts differently to touch depending on context.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tien keer feller dan een supernova en drie keer feller dan een ster die in een superzwaar zwart gat valt is de gigantische explosie die door astronomen is waargenomen in 2020 en die ze nu bekend hebben gemaakt. De meeste supernova's (dat is wanneer een ster explodeert) zijn niet heel lang, meestal een paar maanden, zichtbaar. Deze explosie, die de naam AT2021lwx heeft gekregen, is op het moment al drie jaar bezig en hij wordt momenteel nog steeds gezien door een netwerk van telescopen. Hij vond 8 miljard lichtjaar van de aarde plaats, toen het universum ongeveer 6 miljard jaar oud was. De oorzaak voor dit enorme spektakel is volgende de onderzoekers waarschijnlijk een gewelddadige confrontatie tussen een gaswolk wel duizend keer groter dan onze zon en een superzwaar zwart gat. Terwijl delen van de gaswolk worden opgeslokt trekken krachtige schokgolven door wat er van de wolk over is en de stoffige ring om het zwarte gat. Dit soort gebeurtenissen is enorm zeldzaam en nooit eerder is iets zo heftig als dit gedetecteerd. Het verslaat een ontdekking van vorig jaar. Toen zagen astronomen een gammaflits die weliswaar feller was, maar die slechts een fractie van de tijd van deze explosie duurde. En dus kwam daarbij veel minder energie vrij en telt dit als de grootste kosmische explosie ooit gezien. Lees hier meer over de ontdekking: Astronomers reveal the largest cosmic explosion ever seen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Meren en sloten zijn belangrijke bronnen van methaanuitstoot. Kunnen we daar ook iets aan doen? Een promovendus van de Radboud Universiteit baggerde tussen de beestjes naar een oplossing. Onderzoeker Tom Nijman verdedigt op 26 mei zijn proefschrift: De methaan cyclus in ondiepe meren. Mocht je erbij willen zijn, dan kan dat. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mitochondriën bevinden zich in bijna elke cel van ons lichaam. Het zijn de energiefabriekjes van onze cellen. De chemische processen die nodig zijn voor het maken van die energie kunnen ook verstoord raken. Dan is er sprake van een mitochondriële stoornis. Deze ziektes kunnen ongeneeslijk zijn en baby's met sommige vormen kunnen er binnen dagen of zelfs uren na de geboorte al aan sterven. Deze problemen met mitochondriën worden door de moeder doorgegeven. Om te voorkomen dat kinderen met mitochondriële aandoeningen worden geboren is daarom enige tijd terug een nieuwe vorm van IVF bedacht, waarbij naast het DNA van de ouders, ook een piepklein stukje van het DNA van een derde persoon wordt doorgegeven. Dat stukje moet alleen zorgen voor gezonde mitochondriën. Het is dus niet zo dat het kind drie ouders heeft of dat dit stukje DNA bijdraagt aan hoe het eruitziet. In 2016 werd uit deze techniek de eerste baby geboren in de VS. Inmiddels zijn er meerdere baby's geboren met het DNA van drie mensen, waaronder in ieder geval één in Engeland. Maar er is nog weinig bekend over het succes van de behandelingen. Of de baby's inderdaad met gezonde mitochondriën zijn geboren en of ze ook gezond blijven weten we dus nog niet. Lees hier meer: Baby born from three people's DNA in UK first.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bijna 20 jaar lang hadden twee broers geen idee wat de oorzaak was van hun ziekte. Maar nu is het een Nederlandse arts en zijn team gelukt om dit medische raadsel op te lossen. Hoe ze dat deden? Met behulp van stamcellen en zebravissen. In deze audio hoor je Stefan Barakat, klinisch geneticus in het Erasmus MC. Hij vertelt hoe ze er uiteindelijk achter zijn gekomen welke zeldzame aandoening deze twee broers hebben. Lees hier meer over het onderzoek: Zebravissen en stamcellen lossen medisch raadsel op.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor de energietransitie hebben we een heleboel nieuwe materialen nodig. Materialen die bijvoorbeeld nodig zijn voor zonnecellen en die uit hele dunne laagjes bestaan. Om die laagjes, die duizend keer dunner zijn dan een menselijke haar, preciezer en sneller te kunnen maken, wordt er gewerkt aan een gloednieuwe Nederlandse faciliteit. In deze audio hoor je Anja Bieberle van DIFFER. Lees hier meer over het project: DIFFER ontwikkelt onderzoeksfaciliteit voor energietransitie.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een flink deel van ons genoom bestaat uit regulerende onderdelen. Dat wil zeggen: elementen die aansturen welke genen in een cel wanneer -aan en uitgaan en in welke mate. Een voorbeeld van zo'n regulerend onderdeel is een promotor: een stukje DNA dat voor het gen zit en dat het uitlezen van dat gen in gang kan zetten. Soms zitten onderdelen van het aansturend mechanisme, zoals zo'n promotor, dus vlak bij het gen dat aangestuurd wordt. Andere onderdelen die een rol spelen bij genexpressie kunnen wel 2 miljoen gen-paren verder zitten. Een interactie met een gen kan dan behoorlijk uitdagend zijn. Daarom vormt het genoom zich in een 3D-structuur van allemaal lussen om dit makkelijker te maken. Met een nieuwe techniek is het MIT-onderzoekers nu gelukt om de interacties in deze structuur met een 100 keer hogere resolutie in beeld te brengen dan voorheen. Daarmee zagen ze gelijk een heleboel interacties die niet eerder waren gezien. Ook konden ze bepalen dat sommige genen interactie hebben met tientallen verschillende regulerende onderdelen. In onderzoek naar de genetische oorsprong van ziektes is het van groot belang om ook deze interacties te begrijpen. Ondanks dat met de techniek niet het hele genoom in één keer in beeld gebracht kan worden, hopen de onderzoekers dat ze hiermee wel een waardevol instrument hebben ontwikkeld, waarmee onderzoek naar hoe ziektes ontstaan en hoe ze te behandelen zijn weer vooruitgeholpen wordt. Lees hier meer over het onderzoek: An unprecedented view of gene regulation.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Start-up Rift werkt aan het verbranden van ijzerpoeder als duurzame energiebron en ze hebben goed nieuws: een eerste test om 500 huishoudens te verwarmen met de techniek is succesvol afgerond. De techniek is volgens het team zo interessant omdat het CO2-neutraal kan en met veel lagere stikstofuitstoot dan bij fossiele brandstoffen. Ook kan de roest die overblijft na de verbranding weer worden omgezet naar ijzerbrandstof. Omdat er hele hoge temperaturen (tot 1800 graden) mee kunnen worden gehaald is het vooral veelbelovend voor de zware industrie. Tijdens de 40 uur waarin gedurende een half jaar is getest werd 5 ton minder CO2 en 66 procent minder stikstof uitgestoten dan normaal. Rift heeft onder andere financiering ontvangen van Breakthrough Energy Fellows, opgericht door Bill Gates. Ook voor de volgende stappen is al geld binnengehaald. De eerste commerciële installaties moeten voor 2030 draaien, uiteindelijk willen ze 1 gigaton CO2 besparing per jaar gerealiseerd hebben in 2050. Dat is zeven keer de volledige Nederlandse uitstoot. In deze audio hoor je Mark Verhagen, medeoprichter en CEO van Rift. Lees hier meer over de techniek: Rift: Iron Fuel Technology.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Paddenstoelen kunnen zichzelf koeler houden dan hun omgeving. Maar hoe reguleer je als schimmel je lichaamstemperatuur? Met behulp van infrarood metingen konden onderzoekers zowel in het wild als in het lab de temperatuur van paddenstoelen, maar ook gist en gistachtigen bestuderen. Ze zagen dat de oppervlaktetemperatuur van wilde paddenstoelen, afhankelijk van het soort, zo'n 1,4 tot 5,9 graden kouder was dan de lucht in de omgeving. In het lab waren schimmelkolonies zo'n 0,3 tot 1,9 graden kouder dan het medium waar ze in groeiden. Met de koudste temperaturen gemeten in het midden van de kolonie. Testen in het lab met oesterzwammen lieten zien dat de koude temperaturen tijdens het hele groeiproces en in alle delen van de schimmel aanhielden. Maar hoe doen ze het nou? Eigenlijk raken ze hun warmte kwijt door iets te doen wat op zweten lijkt. Kunnen we dan ook wat met deze kennis? Ja, menen de onderzoekers. Ze ontwikkelden een passief koelsysteem op basis van paddenstoelen dat de luchttemperatuur in een half afgesloten container 10 graden liet afkoelen in 25 minuten. Wat het onderzoek ook laat zien volgens hen is dat als we de schimmelbiomassa van de aarde (zo'n 2 procent van de totale biomassa) niet beschermen, de temperatuur nog weleens een stuk verder op zou kunnen lopen. Lees hier meer over het onderzoek: The hypothermic nature of fungi. Of hier: Need to keep your picnic cool? Try mushrooms instead of dry ice.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Zit je in de zomer lekker nog even buiten en brandt er ergens een lamp of kaars dan duurt het vaak niet lang of er beginnen insecten op af te komen. Maar waarom die insecten dit doen, vaak in vrij hysterische vluchtpatronen, dat is al 2000 jaar een raadsel. Nu denken onderzoekers dat raadsel te hebben opgelost, dankzij het maken van een aantal high tech 3D-opnames. In een pre print verwerpen ze allereerst een aantal bestaande theorieën. Gebruiken de insecten het licht om te navigeren? Nee. Dat konden ze zien aan hun positie ten opzichte van de lichtbron, die veranderde steeds. Komen ze af op de warmte dan? Ook niet. Want de lampen in de experimenten gaven amper warmte af. Worden ze verblind? Nee, want ze vliegen in patronen en niet blindelings. Proberen ze een weg uit het duister te vinden, alsof ze ontsnappen uit een donkere grot? Nee, zeggen de onderzoekers, dan zouden ze er wel recht op af vliegen. Wat is het dan wel? Volgens de onderzoekers is aan de beelden te zien dat de insecten het licht gebruiken om hun lichaam rechtop te houden. In de natuur gebruiken ze daar de oplichtende hemel voor. Bij kunstlicht raken ze alleen in de war. Ze kunnen om de lichtbron heenvliegen en daardoor corrigeren ze steeds hun houding. Soms zo erg, bijvoorbeeld wanneer het licht van onder komt, dat ze ongecontroleerd vallen of botsen. De theorie is niet nieuw, maar nooit eerder zo overtuigend beargumenteerd, reageert onderzoeker bij het Nederlands Instituut voor Ecologie Kamiel Spoelstra in de Volkskrant. De hoop is nu dat de resultaten kunnen helpen om kunstlicht te ontwikkelen dat een minder heftige impact op de rap afnemende insectenpopulaties heeft. De paper vind je hier: Why flying insects gather at artificial light.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Om te kunnen overleven is het vinden van innovatieve oplossingen voor problemen voor zowel mens als dier van groot belang. Maar wat maakt het ene dier nou innovatiever dan het ander? Daar probeerden onderzoekers van de universiteit van Barcelona het antwoord op te vinden binnen een subgroep van de hoefdieren. Eentje waaronder dieren vallen die op hun tenen of het puntje van hun hoef lopen, zoals dromedarissen, paarden en geiten. In de literatuur zijn al resultaten te vinden over aapsoorten. Die laten zien dat minder sociale dieren minder toegang verkrijgen tot eten, maar dat deze individuen sneller over hun angst voor nieuwe dingen heen zijn als ze een oplossing proberen te vinden dan hun socialere soortgenoten. Zou dit bij hoefdieren hetzelfde zijn? Dat moest een experiment met honderdelf niet wilde dieren uitwijzen. 13 soorten deden mee. Allemaal moesten ze een deksel van een voor hun onbekende beker openkrijgen om bij hun favoriete voedsel te komen. Vervolgens werd hun oplossingsvermogen naast eerder bepaalde factoren gelegd als angst voor nieuwe dingen, sociale rol in de groep en voedselvoorkeur. Zo konden ze zien dat de dieren die het minst lekker in de groep lagen en de dieren die het minst bang waren voor nieuwe dingen, het best waren in het openen van de beker. Van alle diersoorten waren het vooral de dromedarissen en de geiten die enthousiast met de puzzel aan de slag gingen. Volgens de onderzoekers moeten we veel meer van dit soort onderzoeken naar het cognitief vermogen van andere soorten doen en worden dit soort dieren al te lang onterecht onderschat. Ondertussen ben ik wel benieuwd of het ook de minder sociale mensen zijn die de beste puzzelskills hebben. Lees hier meer over het onderzoek: Are the least social animals the most innovative?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoeker Pasha van Bijlert zocht niet al te lang geleden nog uit wat de wandelsnelheid van T Rex moet zijn geweest. Inmiddels is hij terechtgekomen bij een ander dier: de emoe. Het voordeel van een bewegingsmodel maken voor een levend dier, is natuurlijk dat je achteraf kunt nagaan of het klopt. En als blijkt dat het model dat hij voor T Rex gebruikt heeft, ook voor een hedendaags goed dier werkt, dan zou dat kunnen betekenen dat het voor alle dieren zou werken, uitgestorven of niet. We bespreken ook waar zijn onderzoek nog meer bij kan helpen: meer leren over onze eigen spieren, efficiëntere robots bouwen en betere behandelingen in de diergeneeskunde. Lees hier meer over het werk van Pasha van Bijlert, onderzoeker bij de Universiteit Utrecht en Naturalis. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Astronomen hebben met gebruik van de James Webb telescoop de rotsige exoplaneet GJ486b bestudeerd. De planeet, die zo'n 30 procent groter is dan de aarde, staat te dicht bij zijn ster om bewoonbaar te zijn. Met oppervlakte temperaturen van rond de 430 graden is het er net iets te warm voor ons. En toch hebben onderzoekers in de buurt van de planeet sporen van waterdamp gedetecteerd. Als die waterdamp afkomstig is van de planeet, dan zou dat suggereren dat de planeet, ondanks die gigantisch hoge temperaturen, een atmosfeer heeft. Eerder werd al wel waterdamp gevonden in de buurt van gassige exoplaneten, maar tot nu is er nooit eerder een atmosfeer rond een rotsige exoplaneet gevonden. Nou is het wel zo, zeggen de onderzoekers er meteen bij, dat de waterdamp ook van de ster kan komen en niet de planeet. Er zijn meer observaties nodig, met andere instrumenten aan boord van de telescoop, om zeker te weten waar de waterdamp vandaan komt. Als er echt een atmosfeer is, dan zou die waarschijnlijk constant gevoed moeten worden met stoom uit het binnenste van de planeet. Ook heeft de planeet een vaste dagkant en een vaste nachtkant. In een volgend onderzoek zal onder andere die dagkant worden bestudeerd. Hoe warm het warmste punt daar is en waar dat ten opzichte van de ster is, kan onder andere iets zeggen over hoe een mogelijke atmosfeer warmte circuleert. Lees hier meer over de ontdekking: Webb Finds Water Vapor, But From a Rocky Planet or Its Star?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Met een nieuwe methode lukt het onderzoekers beter en makkelijker om iemands biologische klok te bepalen. En dat kan ons helpen gezonder te leven. Sporten, eten en medicijngebruik zouden we veel meer moeten aanpassen aan onze individuele klokjes, is het idee. Iets als melatonine geeft een goed idee van iemands biologische klok, alleen is het meten daarvan veel gedoe. Door naar andere stofjes in het bloed te kijken zou het bepalen van die klok weleens veel makkelijker kunnen worden. In deze audio hoor je onderzoeker Roelof Hut van de Rijksuniversiteit Groningen. Lees hier meer over het onderzoek: New machine-learning method predicts body clock timing to improve sleep and health decisions. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Morgen vindt in Middelburg het jaarlijkse NWO wetenschapsfestival Expeditie Next plaats voor het hele gezin. We krijgen alvast een voorproefje in de vorm van een heuse dino-quiz. Onderzoeker Pasha van Bijlert van de Universiteit Utrecht en Naturalis heeft een paar mooie stellingen voor ons. Feit of fabel: Alle dino's zijn uitgestorven. T Rex wandelde even snel als jij en ik. Alle dino's hadden veren. Triceratopsen ontwikkelden hun nekschild om zich te beschermen tegen T Rex. T Rex wisselde elke twee jaar van tanden. Lees hier meer over het festival: Expeditie Next. En hier meer over het werk van Pasha van Bijlert. Over zijn meest recente onderzoek hoor je meer in een volgend deel van deze uitzending. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een nieuw AI-systeem kan de hersenactiviteit van iemand die luistert naar een verhaal, of iemand die zich een verhaal voorstelt, omzetten in een constante stroom van tekst. Anders dan bij veel andere systemen die hiervoor worden ontwikkeld, zijn geen implantaten nodig. Hoe het nieuwe systeem werkt: terwijl proefpersonen naar uren aan podcasts luisterden, liggend in een fMRI-scanner, werd een algoritme getraind om de hersenactiviteit en de tekst in de podcast aan elkaar te linken. Vervolgens luisterden de proefpersonen naar een nieuwe podcast, of verzonnen ze een nieuw verhaal in hun hoofd en is geprobeerd om het algoritme te laten vertalen wat er in het hoofd van de proefpersonen gebeurde. Het resultaat is niet een woord-voor-woord transcriptie van het verhaal, maar het komt in sommige gevallen al aardig in de buurt. Hoorde een proefpersoon in de podcast bijvoorbeeld de zin ‘I don’t have my driver’s license yet’, dan maakte het algoritme daar ‘She has not even started to learn to drive yet’, van. Ook bij het kijken van video's lukte het om sommige gebeurtenissen uit het hoofd van de proefpersonen te vissen. Mocht je nu, net als veel mensen, denken: linke ontwikkeling dit. De onderzoekers benadrukken dat dit alleen mogelijk is als het algoritme uitvoerig was getraind met data van dezelfde proefpersoon. En dat zodra iemand opzettelijk niet meewerkte aan het uitlees-experiment, bijvoorbeeld door expres aan andere dingen te denken tijdens het luisteren naar een verhaal, de data niet te gebruiken waren. Uiteindelijk hopen de onderzoekers patiënten met spraakproblemen te kunnen helpen om toch te kunnen communiceren, maar voor nu blijft het iets voor in het lab, omdat er uren in dure fMRI-scanners voor nodig zijn. Ze hopen dat het in de toekomst ook lukt met draagbare, simpelere scanners. Lees hier meer over het onderzoek: Brain activity decoder can reveal stories in people’s minds. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een Afrikaanse vissoort maakt als enige gewervelde diersoort spermacellen zonder staart. Onderzoekers zoeken momenteel uit wat ze hier evolutionair gezien aan hebben en welke genen erbij betrokken zijn. Onder ander omdat er een interessante link zou zijn met slecht functionerende trilhaartjes in de mens. Lees hier meer over het onderzoek: Shocking implications of electric fishes’ tailless sperm. Meer informatie over PCD vind je hier: Primaire Ciliaire Dyskinesie (PCD).See omnystudio.com/listener for privacy information.

Eén op de zeven adolescenten ontwikkelt, volgens cijfers van de WHO, mentale gezondheidsproblemen. Daaronder vallen bijvoorbeeld depressie, angststoornissen en ADHD. Onderzoekers hebben nu een proces ontdekt in de hersenen dat mogelijk verklaart wat er rond deze leeftijd gebeurt als deze gezondheidsproblemen ontstaan. Ze vonden een patroon van hersenactiviteit specifiek in deze groep jongvolwassenen toen ze naar de data van 1750 veertienjarigen keken. Ze keken hierbij vooral naar hersenscans die waren gemaakt terwijl cognitieve taken werden uitgevoerd, met een focus op hersenverbindingen. Ze zagen overeenkomsten tussen jongvolwassenen met mentale gezondheidsproblemen, los van het type stoornis, als ze keken naar deze hersenverbindingen. Met name die in de frontale kwab, het gedeelte van het brein dat betrokken is bij zelfcontrole en emotionele regulatie. Het sterkst waren de gevonden patronen bij dragers van het IGSF11-gen, dat ook in eerder onderzoek al eens was gelinkt aan deze ziektes. Het is een gen dat een belangrijke rol speelt bij het snoeien van onnodige verbindingen in de hersenen. Omdat de frontale kwab op latere leeftijd pas klaar is met ontwikkelen, is het logisch dat problemen met het zo efficiënt mogelijk maken van het netwerk van hersenverbindingen in dat gebied zich uiten bij adolescenten en jongvolwassenen. De onderzoekers hopen dat dankzij deze ontdekking onder andere eerder kan worden bepaald welke kinderen een groter risico lopen op het ontwikkelen van mentale gezondheidsproblemen. Lees hier meer over het onderzoek: Problems with ‘pruning’ brain connections linked to adolescent mental health disorders.See omnystudio.com/listener for privacy information.