Wetenschap Vandaag | BNR

Archeologen hebben twee nieuwe dinosauriërs ontdekt. De Ajnabia odysseus en de Chenanisaurus barbaricus zijn verre neefjes van de Tyrannosaurus rex en ze leefden op de plek waar nu Casablanca ligt. En deze soorten vertellen ons meer over de omstandigheden waarin de dino's in het einde van het Krijt leefden. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vragen van je kinderen tijdens het werk en werktelefoontjes tijdens het avondeten. Het is funest voor je productiviteit. Want mensen die vaak van rol moeten wisselen (van werknemer naar moeder of andersom) zijn moeier en daardoor minder productief. Onderzoeker Daantje Derks weet hoe je het beste kunt ontspannen na de werkdag. See omnystudio.com/listener for privacy information.

We onthouden plaatjes makkelijker dan woorden. Uit recent onderzoek blijkt dat we symbolen beter onthouden dan woorden die hetzelfde betekenen. En dat geldt dus ook voor logo's - belangrijk nieuws voor marketeer dus. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het lijkt erop dat koraal zich kan aanpassen aan klimaatverandering! Dat blijkt uit onderzoek van Newcastle University. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onder katachtigen zijn er twee groepen. Grote katten zoals leeuwen brullen, kleine katten zoals huiskatten spinnen. Maar welk geluid maakte de sabeltandtijger? See omnystudio.com/listener for privacy information.

Scholieren krijgen al snel 2 toetsen per week voor hun kiezen. En dus ook twee cijfers per week. Wat doen al die cijfers met kinderen? Ontwikkelingspsycholoog Astrid Poorthuis onderzoekt het effect van cijfers op het zelfbeeld van jongeren en ontdekte dat hoe jongeren over een goed cijfer denken belangrijker is dan hoe ze over een slecht cijfer denken. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als mensen uit 30 potjes jam kunnen kiezen, maken ze minder vaak een aankoop dan als ze uit 6 potjes jam kunnen kiezen. En na de aankoop zijn ze minder tevreden. Bij Tinder werkt het precies zo, ontdekte sociaal psycholoog Tila Pronk. Na 50 profielen accepteren vrouwen bijna niemand meer. Gelukkig heeft Tila tips! See omnystudio.com/listener for privacy information.

Agenten kunnen de toekomst voorspellen met behulp van hun zesde zintuig. Dat toonde socioloog Laura Keesman aan in haar studie naar belichaming van het politievak. De van kleinste bewegingen weten de agenten al waartoe het kan leiden. Schreeuwen? Dat kan escalatie betekenen. Omdraaien? Deze verdachte geeft zich over. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Dat eerste nachtje in een hotel, op de camping of in een vakantiehuisje is altijd onwennig. En dat hebben honden ook. De eerste nachten in het asiel zijn ze vaak onrustig. Maar wordt het ooit hun thuis? Hoogleraar dierengedrag Saskia Arndt doet onderzoek naar dierenwelzijn en in een recente studie bestudeerde ze het slaapgedrag van honden in asiels.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De sterrenwacht in Utrecht heeft een radiotelescoop die het geluid van de zon kan ontvangen. Wetenschapsredacteur Sterre ten Houte de Lange ging erop af. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Atomen kennen we. Maar blijkbaar is er ook nog donkere materie en donkere energie. De 'yin en yang' van het heelal. Henk Hoekstra maakt foto's die antwoord moeten geven op de vraag wat die donkere materie en donkere energie is. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er is water gevonden in de binnenste schijf rond een nieuwe ster. Het kan dat zijn dat daar leven gaat ontstaan. Maar het is honderden lichtjaren verderop. Hoe doe je onderzoek naar systemen die lichtjaren van ons af staan. Daar kan je niet met een emmertje en een schepje naartoe. Hoe doen ze onderzoek naar sterren lichtjaren verderop? See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ruimtevaart kost klauwen met geld. Maar dat hoeft niet altijd. De Gusto-telescoop-missie kost met zo'n 40 miljoen maar een vijfde van gebruikelijke satelliet-missies die al snel 200-300 miljoen kosten. Met een ballon gemaakt van boterhamzakjes laten wetenschappers deze ballon vanaf het NASA-onderzoekscentrum McMurdo. Engineer Wouter Laauwen, die meewerkte aan de ontwikkeling van Gusto, was al eens op McMurdo en hij vertelt enige sappige details van het verblijf daar. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Is er leven op Pluto? Kun je dansen op de maan? Is er een plaats tussen de sterren waar je heen kan gaan? Als het aan sterrenkundige Floris van der Tak ligt is het antwoord: ja! Zelfs binnen ons eigen zonnestelsel, op onze 'eigen planeten' verwacht Floris leven. En buiten ons zonnestelsel is de kans op leven wat hem betreft vrij groot. Er is maar één klein minpunt: we hebben nog nooit aanwijzingen gevonden. Nog geen lichtflits. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wie dacht dat zwarte gaten dingen waren waarin alles verdwijnt, die heeft het mis. Zwarte gaten trekken inderdaad alles aan in hun omgeving, maar als ze teveel materie eten, gaan ze scheten laten. Hoogleraar sterrenkunde aan de Universiteit Leiden en is senior scientist bij SRON Jelle Kaastra doet onderzoek naar de bewegingen rondom zwarte gaten. Met de nieuwe röntgensatelliet XRSM wordt zaterdag 26 augustus gelanceerd en daarmee hoopt Jelle het eetpatroon van zwarte gaten scherp in beeld te krijgen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wie afgelopen weekend een wens deed bij de vallende sterren, keek éigenlijk naar ruimtepuin dat met een rotsnelheid in onze atmosfeer opbrandde. De meeste meteorieten zijn maar klein, niet groter dan een tennisbal. Maar in juli vloog er een meteoriet zo groot als een flatgebouw rakelings langs de aarde. Emeritus hoogleraar Theoretische sterrenkunde aan de Universiteit Leiden, Vincent Icke, legt uit wat een meteorietenregen is en hoe bang we moeten zijn dat zo'n meteoriet op ons hoofd valt. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe kan een hagedis zijn staart volledig laten teruggroeien, zonder littekenweefsel? Deze vraag houdt wetenschappers al tijden bezig, zeker binnen de regeneratieve geneeskunde. Onderzoekers in Californië denken nu weer een stapje verder te zijn in het beantwoorden van die vraag. Twee celtypen blijken samen te werken om de nieuwe structuur, die voor een groot deel uit kraakbeen bestaat, voor elkaar te krijgen, ontdekten ze. Bij mensen herstelt beschadigd kraakbeen niet vanzelf. Vooral als we ouder worden treedt veel slijtage en beschadiging op en omdat het lichaam daar dus niet goed genoeg voor corrigeert, kun je daardoor ernstige aandoeningen als artritis ontwikkelen. Zouden we snappen hoe een hagedis dit oplost in zijn staart, dan kunnen we dit misschien nabootsen in de mens. In dit onderzoek is bestudeerd welke genen er actief zijn in het groeiproces. Specifieke genactiviteit onder bepaalde bindweefselcellen bleek de terug groei van kraakbeen mogelijk te maken. En een specifiek type immuuncel bleek nodig om het vormen van littekenweefsel tegen te gaan. Beide processen zorgen er samen voor dat de staart zich kan gaan herstellen. Wat ze vervolgens ook nog hebben gedaan is de ontdekte betrokken immuuncellen uit de staart van de hagedis in een ledemaat plaatsen. Dat zorgde er ook in de ledematen voor dat kraakbeen begon te vormen. Wat zorgde voor een groeiomgeving vergelijkbaar met die in de staart. Of ditzelfde ook in zoogdieren zou kunnen, dat weten ze nog niet. Maar dat gaan ze zeker nog uitzoeken. Lees hier meer over het onderzoek: Researchers unlock mystery of cartilage regeneration in lizards. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er zijn verschillende theorieën over hoe zoogdieren zo succesvol zijn geworden als ze nu zijn. Een evolutie van de tong, onder andere, maar ook een ander dieet. En welk dieet precies, dat denken onderzoekers nu te kunnen bevestigen. Veel gewervelde dieren, waaronder vissen en reptielen, hebben een schedel en onderkaak die bestaat uit meerdere botjes. Ook de vroegste voorouders van moderne zoogdieren, die zo'n 300 miljoen jaar geleden leefden, hadden deze botstructuur. Door de tijd heen is het aantal botjes afgenomen. De schedel en onderkaak werden veel simpeler. Er waren ook minder tanden. Nu denkt een groep internationale paleontologen te weten waarom, dankzij slimme computersimulaties. De hypothese was dat deze veranderingen in botconstructie nodig waren om een sterkere beet of sterkere schedel te creëren, maar dat spreken ze tegen. Minder botten zorgde volgens hen voor een andere verdeling van druk in vroege zoogdieren. De stress verplaatste van het gedeelte van de schedel waar het brein zat, naar de randen van de schedel tijdens het eten. Wat er mogelijk voor gezorgd heeft dat de hersenen meer ruimte hadden om te groeien. Veranderingen in schedelstructuur worden in combinatie met verandering van dieet gelinkt aan het kleiner worden van zoogdieren. Wat weer zorgde voor meer variatie in soorten, zoals we dat nu kennen. En kleinere dieren, moet ook betekend hebben dat het soort prooi kleiner moest zijn. En dus moesten vroege zoogdieren wel geswitcht zijn naar het eten van insecten. En laat de botstructuur van hele vroege zoogdieren nou erg lijken op die van de insecteneters van nu. Lees hier meer over het onderzoek: Starting small and simple was key to success for evolution of mammals, reveals new study.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Cellen kweken in het lab is arbeidsintensief en luistert enorm nauw. Kunnen we dat proces niet veel beter door een robot laten doen? Dat is waar onderzoeker Sam van Beuningen van het UMC Utrecht aan heeft gewerkt. We gingen langs in het nieuwe celkweeklab om van dichtbij te zien hoe ver hij hiermee is. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kunnen we leren hoe we beschadigd kraakbeen in de mens beter kunnen repareren, door heel goed naar de structuur van botten en kraakbeen in andere zoogdieren te kijken? Onderzoeker Jos Malda van de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht en het UMC Utrecht denkt van wel. We gingen bij hem langs in het lab waar we stukjes dierenbot van over de hele wereld te zien kregen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Historicus Raf de Bont van de Universiteit Maastricht is gefascineerd door de relatie tussen mens en dier. Hij onderzoekt onder andere hoe wilde dieren in de afgelopen 150 jaar door ons mensen zijn verplaatst en wat dat voor effect heeft gehad. Met al die bemoeienis van ons mensen is de grotere vraag misschien wel: bestaat een echt wild dier nog wel? En kun je het überhaupt nog hebben over 'de wilde natuur' als er nergens op aarde meer een plekje is dat niet door ons is beïnvloed? Lees hier meer over het grotere project waar De Bont aan meewerkt: Moving Animals. Of bekijk hier een filmpje: Why historians should be interested in animals.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je denkt dat het stof in jouw huis erg is, think again. In de luchtzuiveringsinstallatie van het International Space Station vind je veel ergere dingen. Gek eigenlijk dat het niet eerder is gedaan. Maar in een nieuw onderzoek van de Universiteit van Birmingham in samenwerking met NASA zijn samples genomen van het ruimtestof uit filters van het ISS. Daarin bleek een hogere concentratie schadelijke organische stofjes in te zitten dan in het gemiddelde westerse huishouden. Waarom is dat goed om te weten? Omdat ze met deze kennis mogelijk de ontwerpen voor ruimtevoertuigen en -stations ietwat moeten bijschaven. Wat ze precies in dat ruimtestof vonden waren restanten van verschillende soorten vlamvertragers, organofosforverbindingen (jep, dat wat ook in insecticide en zenuwgas zit), brandstofdeeltjes, PFAS en nog een paar door mensen gemaakte chemische verbindingen die gebruikelijk zijn voor schuim, isolatie en meubelmateriaal. Gelukkig waren de hoeveelheden niet heel veel erger dan op aarde en interessant genoeg lijken de meeste stofjes afkomstig van apparaten en kleding die door de astronauten zelf zijn meegenomen. Maar omdat de lucht in het ISS de hele tijd gecirculeerd wordt, met ongeveer 8 tot 10 wisselingen per uur, is het goed om te weten dat nog wat extra reiniging verstandig zou zijn. Het kan zo zijn dat het hoge niveau van straling in de ruimte het verouderingsproces van spullen versnelt. Iets wat een verklaring zou zijn voor de grote hoeveelheid van sommige stofjes in de stof samples. Lees hier meer over het onderzoek: Chemical contamination on International Space Station is out of this world. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het ‘alfa-gal’-syndroom is een aandoening waarbij patiënten na het eten van zoogdierenvlees, zuivel en sommige medicijnen een uitgestelde allergische reactie krijgen als gevolg van tekenbeten. De teek die dit veroorzaakt komt vooral voor in de VS, maar verspreidt zich inmiddels verder, dankzij klimaatverandering. Het is dan misschien vrij zeldzaam, met 15,000 gevallen per jaar in de VS is het aantal mensen dat deze aandoening krijgt aan het toenemen. Een ander probleem: vrijwel de helft van het zorgpersoneel in de VS dat werd ondervraagd heeft nog nooit van de ziekte gehoord. En van de mensen die er wel van hadden gehoord, bleek een derde niet zeker over het stellen van de diagnose. Er is ook nog eens geen behandeling voor de aandoening en in sommige mensen is het een allergie voor het leven. Nog een reden om die tekencheck toch echt te doen, als je de natuur in bent geweest. Of: toch die bedekkende kleding aan te trekken - vergeet de hoge sokken niet - als je door de bosjes gaat struinen. Lees hier meer over het onderzoek: Alpha-gal syndrome: Meat allergy linked to tick bites rising, CDC says.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kunnen we ook achter het gedrag komen van dieren die allang uitgestorven zijn? Dat vraagt bioloog Jimmy de Rooij van Naturalis zich af. Hij bestudeerde voor zijn promotieonderzoek een massagraf van Triceratopsen. Binnen het onderzoek bekeken ze zowel het sediment om de botten, als de botten zelf. En dat gaf ze allemaal hele interessante informatie over hoe de dieren geleefd moeten hebben en hoe ze zijn gestorven. See omnystudio.com/listener for privacy information.

We gingen langs in dierentuin ARTIS. Niet voor de olifanten, of de gorilla's, maar om meer te horen over beestjes die je met het blote oog niet eens kunt zien. Laborant Loek van Buuren vertelt dat niet alleen wij, maar ook de dieren in Artis niet zonder microben kunnen. Wist je bijvoorbeeld dat ze een luiaard helpen bij het opzetten van een draagbare snackbar? En dat ze verschillende vogels van zonnebrand voorzien? De Artis Zoomeravonden zijn nog tot en met 2 september elke zaterdag tot zonsondergang te bezoeken. Met op 19 en 26 augustus om 16.30 ook weer 'De laborant vertelt' in het park.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Methaan is een broeikasgas dat een grote bijdrage levert aan klimaatverandering. Het is verantwoordelijk voor meer dan een derde van de opwarming van de aarde. Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar hoe we methaan-hotspots zo goed en snel mogelijk kunnen detecteren. Het Nederlandse instrument Tropomi aan boord van satelliet Sentinel-5P, dat dagelijks een rondje om de wereld doet, vond zo al meerdere verrassende bronnen van uitstoot. Maar Tropomi kan inzoomen tot op een oppervlakte van 7 bij 5.5 vierkante kilometer. Dat is nog best een groot gebied, als je precies wilt weten waar de bron zit. Gelukkig krijgt het instrument onder andere hulp van de Sentinel-2 satelliet. Die doet vijf dagen over een rondje, maar kan wel tot op 20 meter nauwkeurig inzoomen. Maar het kan nog wat beter, zeggen SRON-onderzoekers nu. Als ook Sentinel-3 een steentje bijdraagt. Onder ideale omstandigheden kan deze satelliet namelijk inzoomen tot op 500 bij 500 vierkante meter. Sentinel-2 kan, vanwege dat rondje van vijf dagen, korte uitstootbronnen die binnen een paar dagen of paar uur weer voorbij zijn, makkelijk missen. Maar Sentinel-3 doet een rondje per dag en moet ze dus wel op tijd kunnen zien. Combineer ze alle drie en je hebt dus een soort supergroep van methaanuitstoots-spotters. Wat er hopelijk voor zorgt dat we de komende tijd niet alleen beter in kaart krijgen waar de uitstoot vandaan komt, maar we er ook veel efficiënter iets aan kunnen doen. Lees hier meer over het onderzoek: Satellite supergroup spots methane super-emittersSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Stemmen kunnen steeds realistischer worden nagemaakt met behulp van kunstmatige intelligentie. Horen we straks het onderscheid nog wel? Nee, zeggen onderzoekers. Sterker nog: dat kunnen we nu al niet zo goed. Het is niet het eerste onderzoek waarin hiernaar gekeken is, maar wel het eerste waarin ook een andere taal dan Engels is gebruikt. De onderzoekers trainden een bestaand algoritme met twee openbare spraak-datasets. Eentje in het Engels en eentje in Mandarijn. Daarmee creëerden ze in beide talen 50 deepfake spraakvoorbeelden, die anders waren dan de voorbeelden waarmee het algoritme was getraind. Meer dan 500 proefpersonen kregen zowel kunstmatig gemaakte samples als echte spraakvoorbeelden te horen en moesten aangeven welke echt waren en welke niet. In meer dan een kwart van de gevallen lukte dat ze niet. En dat werd amper beter nadat ze tips kregen om deepfakes te herkennen. Die uitkomst suggereert dat we het met de nieuwere algoritmes, waaruit samples komen die nog geloofwaardiger zijn, al helemaal niet zouden kunnen. In 2019 ging het al een keer mis, toen iemand bakken met geld overmaakte naar een niet bestaand bedrijf in reactie op een deepfake-spraakberichtje van zijn baas. En ja: er zijn ook veel positieve mogelijkheden voor dit soort technieken, maar we moeten ook klaar zijn voor de negatieve kanten. Daarom willen de onderzoekers nu proberen om de kennis uit dit onderzoek en de resultaten uit toekomstige onderzoeken te gebruiken om een systeem te ontwerpen dat automatisch herkent wanneer het om nagemaakte audio gaat en wanneer niet. En dat is eigenlijk best bizar. Wij kunnen AI-creaties zelf niet meer herkennen, dus creëren we AI om dat voor ons te doen. Lees hier meer over het onderzoek: Humans unable to detect over a quarter of deepfake speech samples.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De zwezerik of thymus is een orgaan achter het borstbeen. In de kindertijd speelt het een belangrijke rol bij de ontwikkeling van ons afweersysteem. De zwezerik maakt namelijk afweercellen en cellen die onthouden hoe we bepaalde afweerstoffen maken tegen allerlei bacteriën en virussen. Als iemand volwassen wordt, verschrompelt de zwezerik en blijft er weinig van over. Het idee was daarom lang dat dit orgaan op latere leeftijd geen functie meer heeft. Het wordt zelfs regelmatig verwijderd bij operaties, om beter bij het hart en de bloedvaten te kunnen. Nu denken onderzoekers dat we dit beter niet meer kunnen doen. Ze vergeleken meer dan 1000 volwassenen waarbij het orgaan tijdens een operatie was verwijderd, met evenveel volwassenen die vergelijkbare operaties ondergingen, maar waarbij het orgaan niet was verwijderd. Vijf jaar na de operatie was de kans op overlijden voor de groep zonder zwezerik 2.9 keer groter. Deze groep had ook een 2 keer zo grote kans op het ontwikkelen van kanker. In toekomstig onderzoek willen ze nog gaan kijken op welke manier dit orgaan de gezondheid van volwassenen beïnvloedt. Maar misschien is het alvast goed om die zwezerik lekker te laten zitten. Lees hier meer over het onderzoek: Study reveals unexpected importance of the thymus in adults. See omnystudio.com/listener for privacy information.

In Nederland doen we graag dingen met zand. Sterker nog: we moeten wel als laag landje. We baggeren, we spuiten stranden op... maar wat is het effect daarvan op de beestjes in de bodem? Onderzoeker Tjitske Kooistra van het NIOZ zoekt dat uit voor één specifiek diertje: de platte slijkgaper. We gingen bij haar langs om meer te horen over haar onderzoek. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een analyse van 1170 jaar aan Noord-Europese boomringdata geeft onderzoekers nieuwe kennis over het klimaat in de middeleeuwen. Het was waarschijnlijk een stuk kouder dan gedacht en dat is niet bepaald goed nieuws. Tel de groeiringen van een boom en je weet hoe oud hij is. Maar uit die ringen kun je - net als bij schelpdieren - nog veel meer informatie halen. Bijvoorbeeld over de omstandigheden waarin de boom elk jaar groeide. Dat maakt het een interessante extra bron voor klimaatwetenschappers. Nieuw onderzoek laat zien hoe interessant precies. Over sommige periodes in de geschiedenis bestaat, zeker lokaal, nogal wat onduidelijkheid als het aankomt op het heersende klimaat van die tijd. Dat geldt bijvoorbeeld voor het jaar 950 tot 1250. Volgens veel modellen was het toen koeler dan nu. Maar sommige boomringdata wijst juist naar het tegenovergestelde: het was toen warmer. Dankzij de analyse van 50 miljoen individuele houtcellen uit 188 levende en dode grove dennen in Fenno-scandinavië kunnen onderzoekers nu aantonen dat het tijdens de middeleeuwen toch echt een stuk kouder moet zijn geweest in dit gebied dan het nu is. Dat zegt ook meteen iets over het verloop en het tempo van de opwarming sindsdien. Als het toen een stuk kouder was, dan is het in die regio nog sneller opgewarmd dan gedacht. De onderzoekers hopen dat vaker dit soort datasets kunnen worden gemaakt en gebruikt, zodat ze kunnen dienen als extra controle voor klimaatmodellen en we ook het toekomstige klimaat beter kunnen voorspellen. Het Nature-artikel vind je hier: Fennoscandian tree-ring anatomy shows a warmer modern than medieval climate. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is belangrijk om het smeltgedrag van de gletsjers in Groenland zo goed mogelijk te begrijpen en voorspellen. Dat gedrag kan per locatie alleen net weer anders zijn en dan zul je er toch echt heen moeten om erachter te komen hoe het precies zit. Dat is bijvoorbeeld het geval in één specifieke Groenlandse fjord. Daar is iets vreemds aan de hand waar onderzoeker Anneke Vries van het NIOZ en de Universiteit Utrecht meer over kan vertellen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Steeds vaker ontdekken we bacteriën met handige trucjes die we in ons voordeel kunnen gebruiken. Voor één soort - die zich al bewezen heeft als belangrijke schoonmaakhulp - heeft een onderzoeker bijzondere plannen. De anammox-bacterie, die begin jaren negentig is ontdekt, vind je al in meerdere afvalwaterzuiveringsinstallaties in Nederland. Daar zuivert het beestje ammoniak voor ons uit het water. Maar in deze bacterie gebeurt nog iets bijzonders. Terwijl hij van ammoniak onschadelijk stikstofgas maakt, produceert hij als tussenstap hydrazine. Hydrazine wordt onder andere gebruikt als raketbrandstof. Wat nou als het enzym dat hiervoor verantwoordelijk is uit deze bacterie gehaald kan worden, om het vervolgens te gebruiken om energiezuinig van een afvalproduct een commercieel product te maken? Dat is één van de dingen waar onderzoeker Laura van Niftrik van de Radboud Universiteit - expert op het gebied van het in beeld brengen van structuren en processen in micro-organismen - momenteel aan werkt. Ze vertelt er meer over in deze aflevering.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Sommige dieren, waaronder enkele vogelsoorten, hagedissen en krokodillen, kunnen het van nature: zonder bevruchting van een mannetje toch zwanger worden van een jong. Andere dieren, zoals de mens, maar evengoed de meeste fruitvliegjes, lukt dat niet. Laten we daar eens even verandering in brengen, dachten Britse onderzoekers. Nou ja, even. Zes jaar deden ze erover, met behulp van 220.000 vliegjes, om te laten zien dat het kan. Eerst brachten ze de genen in kaart van een fruitvliegsoort die dit wel kan en zo konden ze bepalen welk gen verantwoordelijk was voor deze skill. Ze vonden eenzelfde gen in de vliegjes die het niet konden en pasten deze zo aan dat ook bij hen dit gen tot expressie kwam. De genetisch aangepaste vrouwtjesvliegjes wachtten nog wel even met de maagdelijke zwangerschap. Gemiddeld 40 dagen. Voor het geval er toch nog een mannetje voorbijvloog. Maar daarna gingen ze zelf succesvol aan de slag. Nakomelingen van deze vliegjes bleken beide manieren van voortplanting in zich te hebben. Waarom is dit nou interessant? En enigszins problematisch? Het lijkt er al op dat deze manier van voortplanting onder sommige insectensoorten aan het toenemen is. Maar deze vrouwtjes, maken alleen vrouwtjes, die weer meer vrouwtjes maken, wat betekent dat het er heel snel heel veel meer zijn. Dit zou een groot probleem in de landbouwsector kunnen veroorzaken. Ook zijn deze nakomelingen met alleen een moeder mogelijk minder goed in het zich aanpassen aan veranderlijke omstandigheden. Sommige soorten zouden het daardoor zelf juist lastig kunnen krijgen. Mocht je trouwens denken: dit gaan ze toch niet ook bij zoogdieren proberen hè! Wij mensen, en veel andere dieren, hebben toch echt een DNA-pakketje van beide ouders nodig om te kunnen bestaan. Het onderzoek is dus vooral een kijkje in een bijzonder voorplantingsmechanisme. En als dit inderdaad steeds vaker voor gaat komen, dan is het maar goed dat we alvast beter weten hoe het werkt. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is al lange tijd een groot mysterie: hoe kan het dat aan weerszijden van een denkbeeldige lijn die door Indonesië loopt, totaal verschillende diersoorten te vinden zijn? Onderzoeker Lydian Boschman van de Universiteit Utrecht heeft voor ons het antwoord. Meer lezen over het onderzoek kan hier: Paleoenvironments shaped the exchange of terrestrial vertebrates across Wallace’s Line. Of hier: Why are there hopping mice in Australia but no kangaroos in Asia? It’s a long storySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Soms lijken sterren net te twinkelen, maar wat je in zo'n geval eigenlijk ziet is een beïnvloeding van het sterlicht terwijl het door de atmosfeer naar de aarde reist. Toch hebben sterren ook een aangeboren manier van twinkelen, die in gang wordt gezet door golvende gaststromen die door de ster heen bewegen. Iets wat vanaf de aarde niet te zien is, ook niet met huidige telescopen. Maar onderzoekers hebben dit mechanisme nu wel in 3D nagemaakt. Een simulatie van een golf van energie die van de kern van een grote ster naar zijn oppervlakte rimpelt. Dankzij dit computermodel kunnen ze nu ook een betere inschatting maken van hoeveel sterren op deze manier twinkelen en hoe hevig het effect van de golven moet zijn per ster. Wat ze ook hebben gedaan is het omzetten van deze golven van gas naar geluid. Waarbij wel gespeeld is met de frequentie om het hoorbaar te maken voor onze oren. In de audio hoor je hoe dat klinkt: iets minder schattig dan je wellicht zou denken. Het leek ze ook wel leuk om te kijken hoe bestaande muziek zou klinken als je het af zou spelen door een ster heen. Je hoort in de audio Twinkle Twinkle, Little Star door een kleine ster, door een medium ster en door een grote ster. De onderzoekers verwachten dat toekomstige telescopen deze manier van twinkelen wél moeten kunnen zien. Dankzij onderzoeken als deze weten we tegen die tijd iets beter, waar we dan naar moeten zoeken. Lees hier meer over het onderzoek: Listen to a star ‘twinkle’See omnystudio.com/listener for privacy information.

Geluiden zoals lachen hebben een belangrijke functie in speelgedrag. Als kinderen speel-vechten dan houden ze deze signalen ook in de gaten bij elkaar om te bepalen of ze door kunnen gaan of niet. Achter het produceren van die geluiden tijdens spel moet haast wel een georganiseerd hersenmechanisme zitten, menen onderzoekers. En om dat te onderzoeken, grepen ze terug op een ouderwets potje kietelen. Maar dan wel bij ratten. Daar ontstond gelijk een uitdaging. Want een dier gaat over het algemeen niet gezellig spelen als het angstig is of beperkt wordt qua bewegingsruimte. Daarom werden deze ratten eerst wat meer gesocialiseerd. Ze raakten gewend aan meer ruimte en een menselijk speelmaatje, dat hun vervolgens plagend kietelde, terwijl hun geluiden en hersenactiviteit werden gemeten. Zo vonden de onderzoekers een structuur in de hersenen van de ratten die essentieel bleek te zijn voor spelen en lachen. Was een rat niet op zijn of haar gemak, of zelfs angstig, dan lachten ze niet en nam de hersenactiviteit in het speelgebied ook duidelijk af. Andersom: als de hersenactiviteit in dit gebied kunstmatig werd geblokkeerd, speelden de ratten minder en lachten ze minder vaak. Van het betreffende hersengebied, afgekort PAG genoemd, is bekend dat het onder andere ook een link heeft met onze vecht-of-vluchtreactie. Wat het ook een interessante ontdekking maakt. Nu willen de onderzoekers nog gaan kijken naar dit mechanisme in andere dieren en naar hoe dit hersengebied zich op verschillende manieren kan ontwikkelen. Lees hier meer over het onderzoek: Researchers tickle rats to identify part of the brain critical for laughter and playfulness.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ons immuunsysteem speelt bij veel grote ziektes een essentiële rol. De cellen die in het geval van ziekte aan de slag gaan - onze immuuncellen - worden aangemaakt in ons beenmerg. Wat nou als we daar de grootouders en ouders van die cellen kunnen helpen om sterkere kinderen te maken? Onderzoeker Willem Mulder (TU Eindhoven) en zijn collega's denken dat het kan. Met nanotechnologie en de juiste mensen. In deze audio hoor je ook onderzoeker Roy van der Meel en Marta Mapelli, operations manager van BioTrip.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Schade aan ons kraakbeen herstelt niet vanzelf. Wat nou als we straks gewoon een nieuw stukje kunnen printen? Op maat gemaakt. Van onze eigen cellen. We gingen langs bij onderzoeker Jos Malda van het UMC Utrecht om hier meer over te horen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoeveel weegt je hand? Volgens Engelse onderzoekers denken mensen dat hun handen veel lichter zijn dan daadwerkelijk het geval is. Sterker nog: ze zitten er 50 procent naast. Om dit onderzoek te kunnen doen, moest eerst worden gekeken: hoe meet je hoe zwaar iemand denkt dat een hand is? Ze losten het zo op: deelnemers moesten bepalen of gewichtjes die aan een polsbandje waren gehangen meer of minder wogen dan hun eigen hand. Zo konden ze zien dat mensen het gewicht van hun hand met gemiddeld 49,4 procent onderschatten. Als ze voor de proef handoefeningen hadden gedaan, dan werden handen zwaarder ingeschat. Waarom zou ons lichaam niet gewoon doorgeven hoe zwaar die handen echt zijn? En waarom verschilt dit gevoel per situatie? Denk bijvoorbeeld aan hoe zwaar je oogleden kunnen voelen als je moe bent, of hoe het soms voelt dat je echt niet meer van de bank kan komen. De onderzoekers denken dat deze misperceptie helpt om onze bewegingen moeitelozer te laten voelen en dat het mechanisme een belangrijke rol speelt bij het controleren van gedrag. Ze hopen dat hun onderzoek kan bijdragen aan het begrijpen van stoornissen die iets te maken hebben met een vertekend lichaamsbeeld, zoals anorexia. Maar ook aan onderzoek naar obesitas. Lees hier meer over het onderzoek: Humans underestimate the weight of their hands by nearly 50%See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoeker Marek van Oostrom van het Hubrecht Instituut in Utrecht laat in schaaltjes in het lab kleine ruggengraatjes groeien. Waarom? Om erachter te komen hoe wervels nou precies ontstaan, wat voor rol de timing daarbij speelt en waar het allemaal mis kan gaan. Zo hoopt hij eerst het proces beter te begrijpen en uiteindelijk hopelijk mensen met die kennis te kunnen helpen. Meer lezen over het werk van de onderzoekersgroep waarin Van Oostrom zit kan hier: Sonnen: Signaaldynamiek en hier Signalling Dynamics in Tissue Biology. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is tijd voor een nieuwe generatie implantaten. Implantaten die het lichaam niet in de weg zitten, maar het helpen om zelf te herstellen. We gingen langs bij de TU Eindhoven, om van twee onderzoekers te horen hoe ver ze hiermee zijn. In deze audio hoor je onderzoekers Dan Jing Wu van start-up VivArt-X waar ze momenteel werken aan nieuwe borstimplantaten en Bart Sanders van Stentit, waar nieuwe oplosbare stents worden ontwikkeld. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Methaan is een broeikasgas dat een grote bijdrage levert aan klimaatverandering. Het is verantwoordelijk voor meer dan een derde van de opwarming van de aarde. De hoeveelheid methaan in de atmosfeer neemt nog altijd rap toe, waarbij de grootste toenames tot nu werden gemeten in 2020 en 2021. En het grootste gedeelte van die toename van methaan komt door ons. Toch denken wetenschappers dat methaan uit biologische bronnen, waaronder drasland en agricultuur, wellicht een veel groter effect heeft op de snelle groei van uitstoot dan lang werd gedacht. Op basis van metingen boven de Noordelijke Atlantische Oceaan denken onderzoekers dat stofdeeltjes uit Noord-Afrika in combinatie met zeewater druppeltjes hebben bijgedragen aan het afbreken van uitgestoten methaan in de atmosfeer. Die afbraak is op wereldschaal wellicht niet al te groot, maar het zorgt er wel voor dat moleculen die worden gebruikt om de bron te bepalen van methaanuitstoot in andere hoeveelheden aanwezig zijn. Dit geeft mogelijk al lange tijd een vertekend beeld. De hoeveelheid methaan uit de natuur is onderschat, zeggen de onderzoekers, wat betekent dat de toename van methaan uit de natuur mogelijk veel sneller gaat dan al werd gedacht. In ieder geval is het van groot belang om dit mechanisme verder uit te zoeken, ook op andere locaties, zodat het meegenomen kan worden in klimaatmodellen. De onderzoekers zijn nu druk bezig met het verzamelen van meer data. Ze krijgen daarbij onder andere hulp van de bemanning van diverse schepen, die flessen met lucht voor ze verzamelen op het moment dat ze door een wolk met Saharastof varen. En ook op het land worden momenteel op verschillende locaties samples genomen. Lees hier meer over het onderzoek: Sahara dust can enhance removal of methane. Meer lezen over Saharastof kan onder andere hier: Welcome to NIOZ' dustiest web page!See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers willen weten of er een link te vinden is tussen de bacteriën die in onze darmen leven en ons temperament. Om het antwoord op die vraag te vinden gaan ze onder andere tijdens Lowlands poepsamples verzamelen. Festivalgangers krijgen toegang tot een ruim en schoon toilet, waar ze zo lang op mogen zitten als nodig, als ze maar aan het eind een poepsample inleveren en een vragenlijst invullen. In deze audio leggen UMCG-onderzoekers Iris Sommer en Jenny Borkent uit hoe ze het precies gaan aanpakken en waarom ze dit zo graag willen bestuderen. Meer lezen over het onderzoek kan hier: Shitty Science tijdens Lowlands Festival. Op 24 augustus verschijnt bij BNR ook de podcastserie Baan door het brein met Iris Sommer.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De tropische neontetra - een kleine vissoort van zo'n 3 centimeter met felle kleurtjes die oorspronkelijk uit Zuid-Amerika komt - houdt er keurige manieren op na. Komt een school van deze visjes een smalle doorgang tegen, dan proberen ze niet met z'n allen als eerste er doorheen te persen, nee, ze vormen een keurige rij. Onderzoekers kwamen hierachter tijdens experimenten waarbij een school van 30 van deze visjes in een tank onrustig werd gemaakt door een visnet er doorheen te halen. Een beweging die de vissen natuurlijk zo snel mogelijk uit de weg gingen. Nou had elke tank een kleine opening waardoor ze konden ontsnappen, die varieerde in grootte van 1,5 tot 4 centimeter. De onderzoekers zagen dat de vissen niet geheel onverwachts sneller wegkwamen door grotere openingen, daar pasten ze natuurlijk ook naast elkaar. Maar wat de grootte van de opening ook was, ze bewogen er in een constante snelheid doorheen, zonder op elkaar te botsen, waarbij de laatste paar visjes iets langzamer waren dan de rest. Wat de onderzoekers denken is dat de vissen hun beurt afwachten, om zo niet te dicht op andere visjes te zitten en geen opstopping te veroorzaken. Vergelijkbaar gedrag werd in eerder onderzoek al bij mieren gezien. Mensen en schapen excelleren dan weer totaal niet in het ordelijk evacueren van een ruimte. Nou is het leuk om te weten dat vissen ergens beter in zijn dan wij, maar deze kennis kan volgens de onderzoekers ook helpen bij het ontwikkelen van robotzwermen, en bij het managen van verkeersstromen van zelfrijdende auto's en mensenmassa's. Lees hier meer over het onderzoek: Neon tetra fish form queues to avoid bottlenecks. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Met iedere celdeling neemt het risico op kanker toe. Een langlevende soort zoals de olifant zou dus vaker kanker moeten krijgen dan een kortlevende soort zoals de muis. Maar in 1975 bleek al dat dit niet zo is en dat er maar weinig variatie is in kankerrisico tussen diersoorten. Tussen schimmelsoorten is die variatie er wel. Onderzoekers van Wageningen University & Research hebben een idee hoe dat kan. Langlevende, langzaam groeiende schimmels, zoals heksenringvormende soorten die tot wel honderden jaren oud kunnen worden, lijken met een speciale manier van celdeling mutaties geen kans te geven, waardoor het risico op kanker drastisch lager ligt. Cellen in het ondergrondse netwerk van deze schimmels hebben twee celkernen. Als een eindcel in een schimmeldraad deelt, neemt één van de twee kernen een ‘omweg’ naar de dochtercel. Dat doet hij door eerst naar een tijdelijke zijcel, of zijtak, te migreren, die later fuseert met de dochtercel. Zo ontstaat een soort lus, of ook wel gesp. Uit eerder onderzoek is gebleken dat mutanten het vermogen hadden verloren om als schimmeldraden te fuseren. De fusie van zo'n gesp moet volgens de onderzoekers dus een soort testmoment zijn. Als de cel niet kan fuseren, betekent dit een doodlopende route voor de cel en dus het einde van haar kern. Omdat uit hun eerdere onderzoek bleek dat verlies van fusie de belangrijkste route is naar ‘kernkankers’, veronderstellen ze nu dat de gesp fungeert als screeningsinstrument voor de kwaliteit van de kern. Een test waarvoor kernen met mutaties in fusiegenen niet slagen. Lees hier meer over het onderzoek: Hoe kunnen paddenstoelen honderden jaren oud worden zonder kanker te krijgen?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Sport en beweging: ons lichaam kan niet zonder. Maar niet iedereen heeft tijd en energie om doordeweeks aan de bak te gaan. Ben jij iemand die alleen in het weekend sport, dan hebben onderzoekers uit de VS goed nieuws: voor je gezondheid is dat helemaal prima. Als je nou aan het trainen bent voor een specifiek doel, of je wilt je spieren op een bepaalde manier opbouwen, dan zou een ander schema waarschijnlijk beter werken, maar al je sportactiviteit concentreren in een langere sessie op één of twee dagen is voor je hart geen probleem. Voor dit onderzoek bestudeerden wetenschappers de data van bijna 90.000 mensen. Of deze mensen nou verspreid, of geconcentreerd op één of twee dagen de aanbevolen 150 minuten per week bewogen: het had een vergelijkbaar verlagend effect op het risico op hartklachten of infarcten, als het naast de data van mensen werd gelegd die niet of amper sporten. In vervolgonderzoek willen ze nog gaan kijken of deze vergelijkbare gezondheidsvoordelen ook gelden als het om andere ziektebeelden gaat. Maar als het aankomt op je hart, lijkt het erop dat zogeheten weekend warriors niets te vrezen hebben. Lees hier meer over het onderzoek: Why you shouldn’t feel guilty about skipping exercise during the week.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De James Webb Telescoop heeft weer eens wat bijzonders gespot: complexe stofdeeltjes in het hele vroege universum. Vergelijkbare deeltjes zijn al wel eens gevonden op veel latere momenten, maar nog nooit zo ver terug. De stofdeeltjes zijn ook nog eens net even anders dan wat eerder is gezien, wat het ook een extra spannende vondst maakt. De onderzoekers willen nu naar een nog groter aantal sterrenstelsels gaan kijken om te zien hoe vaak dit voorkomt en of ze ook kunnen achterhalen hoe de deeltjes zo snel hebben kunnen ontstaan. Zijn het supernova's geweest? Of is er misschien een andere, nog onbekende manier waarop dit kan gebeuren? In deze audio hoor je onderzoeker Joris Witstok van de universiteit van Cambridge. Lees hier meer over het onderzoek: Webb sees carbon-rich dust grains in the first billion years of cosmic time.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is een bekend experiment met kinderen: je legt een snoepje neer, zegt dat ze daar niet aan mogen zitten en verlaat vervolgens de kamer. Hoe een kind daarop reageert, en of het toch het snoepje pakt, kan behoorlijk wat zeggen over karakter en zelfs - menen onderzoekers - over latere schoolprestaties, gezondheid en relaties. Toen een vergelijkbare test zowel in Amerika als Japan werd gedaan en deze naast elkaar werden gelegd, zagen ze opmerkelijke verschillen. Amerikaanse kinderen wachten minder dan 4 minuten voordat ze het snoepje in hun mond stopten. Japanse kinderen: 15 minuten.Maar, ging het niet om een snoepje, maar om een cadeautje dat niet uitgepakt mocht worden, dan lukte het juiste de Amerikaanse kinderen om langer te wachten. Beide groepen lieten dus zelfcontrole zien, alleen in een andere context. Wat dit laat zien is dat culturele normen de uitkomst van zo'n test nogal kunnen beïnvloeden. En dat zou meegenomen moeten worden in psychologisch onderzoek. Misschien vergelijken we al die tijd mensen met elkaar op de verkeerde manier. Hoog tijd om daar wat aan te doen, menen de wetenschappers achter deze vergelijking. Lees hier meer over het onderzoek: How Culture Affects the ‘Marshmallow Test’See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een 125 miljoen jaar oud fossiel - gevonden in China - laat een zoogdier zien dat een hap neemt uit een dinosaurus. Het is absoluut een unieke vondst, maar hoeveel kunnen de onderzoekers echt zeggen over deze versteende interactie? We bespreken het met paleontologen Melanie During van de universiteit van Uppsala in Zweden en Jimmy de Rooij van Naturalis. Meer lezen over het onderzoek: An extraordinary fossil captures the struggle for existence during the Mesozoic.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De vijfjaarsoverleving van alle kinderen met acute lymfatische leukemie is gestegen naar 94 procent, blijkt uit onderzoek van het Prinses Máxima Centrum in Nederland. De vijfjaarsoverlevingskans voor kinderen met deze vorm van kanker - de meest voorkomende kinderkankersoort in Nederland - is sinds de jaren ’60 van de vorige eeuw enorm gestegen. Van 0 procent voordat met behandelen werd begonnen, naar 94 procent na dit laatste onderzoek. Daarin is voor een aantal subgroepen gekeken hoe de behandeling nog beter kon. In één groep lukte dat door een jaar langer te behandelen en in drie andere groepen door een medicijn terug te schroeven dat voor veel bijwerkingen zorgde. We bespreken de uitkomst met Rob Pieters, kinderoncoloog en medisch directeur van het Prinses Máxima Centrum. Lees hier meer: Overleving kinderen met acute lymfatische leukemie verder gestegen.See omnystudio.com/listener for privacy information.