Wetenschap Vandaag | BNR

Je werkdag hoeft geen acht uur te duren. Als je werkgever je de flexibiliteit gunt om zelf je tijd in te delen, kan je dezelfde hoeveelheid werk in vier tot zes uur verrichten, blijkt uit onderzoek. Dan moet alleen wel de werkdruk hoog genoeg zijn. Een hoge werkdruk is dus niet per se een risico; het kan je ook helpen efficiënt te werken. Zonder flexibiliteit is het een ander verhaal, dan levert een hoge werkdruk juist een risico op een burn out op. Je hoort in deze aflevering arbeids- en organisatiepsycholoog Annet de Lange van de Open Universiteit. Iedere woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Loes van Langen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Groene zeeschildpadden staan op de lijst van bedreigde diersoorten. Stropers, bootverkeer, verlies van leefomgeving en vissersnetten: het draagt allemaal bij aan de problemen. Klimaatverandering komt daar nog eens bij. Maar misschien niet op de manier die je zou verwachten. Of deze schildpadsoort vrouwelijke of mannelijke baby's maakt, is namelijk afhankelijk van de omgevingstemperatuur. Warmere temperaturen leiden op het moment tot meer en meer vrouwtjes. In het noordelijke deel van het Great Barrier Reef in Australië is het al zo dat er voor elk mannetje honderd vrouwtjes worden geboren. Je kunt je voorstellen dat voortplanten daar niet makkelijker van wordt. Nu hebben onderzoekers in het zuidelijke deel van het Great Barrier Reef ontdekt dat niet alleen temperatuur dit effect op de dieren heeft, maar mogelijk ook vervuiling. Voor dit onderzoek was het wel nodig om enkele nesten te verplaatsen naar een testplek in het zand met sensoren. Ook werden de schildpadjes die uit deze nesten kwamen niet in leven gehouden. Daar kun je zeker wat van vinden. Al was in goed overleg met de lokale wildorganisatie en universiteit bepaald dat deze opoffering, om het zo maar even te noemen, het waard was om de soort uiteindelijk beter te kunnen helpen. Want wat ze in de lever van de pasgeboren diertjes vonden waren een heleboel door de mens gemaakte verontreinigende stofjes. Allemaal moleculen waarvan bekend is dat ze zich binden aan de receptoren voor vrouwelijke hormonen, waarmee de stofjes zich eigenlijk voordoen als estrogeen. Hoe meer van dit soort stofjes werd gevonden in een nest, zagen ze, hoe meer vrouwtjes daarin geboren werden. De onderzoekers hopen dat deze kennis kan bijdragen aan een beter natuurbeleid op de lange termijn, want zorgen dat deze stofjes nooit de oceaan bereiken is waarschijnlijk de enige oplossing. Lees hier meer over het onderzoek: Endangered turtle population under threat as pollution may lead to excess of females being bornSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Vaak ontstaat borstkanker in één van de melkklieren in de borst. Als het daar blijft is het meestal goed te behandelen. Maar wanneer de kankercellen doorbreken en verspreiden, dan wordt het een stuk moeilijker. Weten hoe borstkankercellen ontsnappen is dus enorm belangrijk. Eén manier waarop ze dat doen is door met chemische stofjes het membraan dat ze tegenhoudt langzaam af te breken. Verzwakt het genoeg, dan kan er een opening ontstaan. Maar nu hebben onderzoekers van Stanford ontdekt dat ze ook nog een andere tactiek gebruiken. En die is mechanisch. De cellen werken namelijk samen als een groep om het membraam op te rekken als een ballon en het uiteindelijk te laten scheuren. Die samenwerking tussen cellen was eerder over het hoofd gezien omdat de focus veelal lag op individuele cellen en de stofjes die ze produceren, zeggen de onderzoekers. Omdat die stofjes maar een deel van de tactiek zijn, hielpen behandelingen die alleen dit tegengaan niet voldoende. Met deze nieuwe kennis hopen de onderzoekers uiteindelijk de behandeling van deze vorm van borstkanker te kunnen verbeteren. Lees hier meer over het onderzoek: Breast cancer cells collaborate to break free and invade into the surrounding tissueSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Tot afgelopen week lag het enige bekende exemplaar in een la van Naturalis in Nederland, nu is er bewegend beeld van het dier in het wild: de langsnavelige mierenegel die de naam draagt van Sir David Attenborough blijkt niet uitgestorven te zijn. Een team wetenschappers uit Oxford was in de oerwouden van Papoea al enige tijd op zoek naar het dier dat al sinds 1961 niet meer was gezien. Door de jaren heen waren er al wel wat wroetplekken gevonden die qua vorm overeenkomen met de snavel van het beestje. Er werden uren en uren aan wildcamerabeelden gemaakt met de hoop het dier te zien. En op de laatste dag van de expeditie, toen ze de laatste camera hadden opgehaald en het allerlaatste SD-kaartje werd bekeken zagen ze hem voorbijwandelen. Er bestaan nog drie andere soorten van het eierleggende zoogdier met de stekels van een egel en de snuit van een miereneter, elk met een net andere lengte neus, maar die leven op hele andere plekken dan waar dit dier is gezien. De stukken oerwoud waar ze de uiteindelijke ontdekking deden zijn notoir moeilijk te bereiken en ze doorkruisen was niet zonder risico en botbreuken, maar het leverde wel deze bijzondere vondst en een indrukwekkende lijst niet eerder ontdekte beestjes op. Volgens de onderzoekers laat het zien hoe belangrijk het is om dit gebied te beschermen. Iets wat in goed overleg met en respect voor de lokale bevolking zal moeten gebeuren, onder andere omdat voor hen deze bergen heilige grond zijn. Lees hier meer over de ontdekking: Toch niet de laatste vachtegel van zijn soortSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Krijg je goed nieuws, dan wil je dat meestal zo snel mogelijk met iemand delen. Maar uit nieuw onderzoek blijkt dat je het misschien beter even geheim kunt houden. Lees hier meer over het onderzoek van de Amerikaanse psycholoog Michael Slepian van Colombia University: When keeping secrets could brighten your day. Hij schreef eerder al het boek The Secret Life of Secrets.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben een simpel zeediertje dat 450 miljoen jaar geleden leefde, de pleurocystitid, nagebouwd als robotje. Een klein blobje, met drie tentakeltjes, maar dan hight tech. Daarmee boren ze een heel nieuw vakgebied aan: dat van de paleobionics. Het gebeurt natuurlijk vaker dat de natuur en de dieren en planten die daar te vinden zijn als inspiratie worden gebruikt bij het bouwen van allerlei apparaatjes en voorwerpen. Maar meestal wordt daarvoor gekeken naar bestaande organismen. Beestjes of planten die we nu nog hebben rondlopen en die we kunnen bestuderen. Maar deze groep onderzoekers wil zich richten op het nabootsen van dieren die niet meer leven, waarvoor ze fossielen gebruiken. Hun focus ligt daarbij vooral op beweging, want - menen ze - als we willen snappen waarom wij en andere organismen zo bewegen als we nu doen, dan moeten we terug naar het begin. Daarmee is het onderzoek, dat ze willen voortzetten met andere soorten oerbeestjes, op verschillende manieren interessant: het helpt ons beter begrijpen hoe voortbeweging is ontstaan, hoe het super simpel kan en hoe je dat kan gebruiken bij het maken van hele efficiënte eenvoudige zachte robots die weinig energie verbruiken. Lees hier meer over het onderzoek: 450-million-year-old organism finds new life in SoftboticsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben Seinfield-afleveringen gebruikt om te bepalen welke hersengebieden een rol spelen bij het genieten van en begrijpen van humor. 26 proefpersonen werden voor het onderzoek in een fMRI-scanner gelegd, terwijl ze onder andere stukjes van de sitcom Seinfield te zien kregen. Zo konden de onderzoekers bestuderen wat er in de hersenen gebeurt terwijl we een humoristische boodschap verwerken. En ja: natuurlijk speelt smaak ook een rol, niet elke grap is voor iedereen grappig, maar wat ze zagen toen ze de scans bekeken was dat het begrijpen van een grap, logischer wijs, eerst komt en dat twee kleine hersengebieden die nog niet eerder op deze manier in kaart zijn gebracht hier belangrijk voor zijn. Het gaat een gebied dat een rol speelt bij geheugen en cognitie en een gebied dat een rol speelt bij beloning. Het genieten van, en dus vaak ook lachen om, de grap, dat vindt alleen plaatst in het beloningsgebied. In beide bestudeerde hersengebieden speelt het stofje dopamine een belangrijke rol. Mogelijk beïnvloedt hoe dopamine in het lichaam wordt aangemaakt en verwerkt dus ook hoe we een grap tot ons nemen. En dat is volgens de onderzoekers een heel interessant mechanisme om naar te kijken in toekomstig onderzoek. Hier vind je de paper: Establishing the roles of the dorsal and ventral striatum in humor comprehension and appreciation with fMRISee omnystudio.com/listener for privacy information.

De kat krabt de krullen van de trap, achtentachtig achterdochtige doktersdochters, of wat dacht je van: hoor de kleine klompjes klepperen op de klinkers. Allemaal tongbrekers die al redelijk moeilijk zijn als je nuchter bent. Laat staan dat het je in één keer lukt als je hebt gedronken. En daar willen onderzoekers gebruik van maken. Ze denken dat het mogelijk moet zijn om een tool te maken waarmee aan de hand van spraak kan worden bepaald of iemand dronken is. Die meting zal hem dan niet alleen in woordstruikelingen zitten, maar vooral ook in iets als variaties in toonhoogte. Een toepassing voor deze techniek zou een autoslot kunnen zijn dat pas opengaat als je eerst wat hebt ingesproken. Het zou volgens de onderzoekers ook in een bar gebruikt kunnen worden om te bepalen of iemand te veel op heeft. Een eerste experiment liet goede resultaten zien, al had het onderzoek wel beperkingen. Het was een klein en niet heel divers groepje deelnemers en het hield geen rekening met gewenning. Iemand die veel en vaak drinkt kan misschien nog redelijk uit zijn woorden komen, zelfs als diegene qua alcoholconsumptie al over de rijlimiet zit. Er moet dus nog wat aan gesleuteld worden, maar mocht het er ooit echt van komen, dan kan ik niet wachten om aan de bar te zitten en te luisteren naar dorstige struikelende woordkunstenaars. Lees hier meer over het onderzoek: Tongue-twisters could be used to gauge alcohol-intoxication levels, study findsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers van onder andere de Universiteit Utrecht hebben slijtagesporen op de tanden van een gigantisch uitgestorven reptiel bestudeerd om erachter te komen wat de dieren miljoenen jaren geleden gegeten moeten hebben. Femke Holwerda, paleontoloog aan de faculteit Geowetenschappen van de Universiteit Utrecht, vertelt meer over wat ze hebben ontdekt. Lees hier meer over het onderzoek: Paleo-CSI: Mosasaurussen waren kieskeurige etersSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het antwoord op een vraag waarvan je niet eens wist dat je hem had: hoe weet je of je een klik met iemand hebt? Is dat iets wat je ‘voelt’ of kan de wetenschap daar ook iets over zeggen? Gedragsbioloog Tom Roth (Universiteit Utrecht en Universiteit Leiden) onderzocht het raadsel van de liefde. Iedere woensdag wordt deze rubriek verzorgd door de Universiteit van Nederland. Met vandaag: Tuur Verdonck.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ongeveer 4.5 miljard jaar geleden botste er een flinke planeet op de aarde. De impact was zo groot dat uit de brokstukken zich onze maan moet hebben gevormd. Maar twee enorme stukken van die niet-aardse planeet die ons geramd heeft, zijn mogelijk ook in onze eigen planeet terechtgekomen. Die theorie bestaat al langer, maar onderzoekers denken er nu nieuw bewijs voor te hebben. De enorme brokken, of klodders, beide groter dan de maan, werden in de jaren 80 al in de aardmantel ontdekt. Eentje bevindt zich diep onder het Afrikaanse continent en de ander onder de Stille Oceaan. De samenstelling van de brokken is anders dan die van de mantel. Daardoor gaan trillingen van aardbevingen er anders doorheen en merkten onderzoekers ze op. Maar waar ze precies uit bestaan en waar ze vandaan komen, dat wist niemand zeker. Nu hebben wetenschappers er allerlei modellen en berekeningen op los gelaten om daarachter te komen. Zo ontdekten ze dat gesteente uit de mantel van die andere planeet, die Theia is genoemd, gesmolten zou kunnen zijn om vervolgens door hun enorme dichtheid te zijn gezonken tot aan de kern van de aarde. Dit zou dan weer door processen in de mantel samengevoegd zijn tot die twee enorme klodders. Dat materiaal zelf zit te diep om ooit op te graven natuurlijk, maar - zeggen de onderzoekers - er komen wel bellen heet materiaal uit omhoog en dat kan chemische signalen naar de oppervlakte brengen. Die extra bevestiging zou wel helpen. Want niet iedereen is ervan overtuigd dat nu is aangetoond dat het echt om stukken van Theia gaat. Maar volgens veel wetenschappers is het wel de moeite waard om verder te onderzoeken. Lees hier meer over het onderzoek: Strange blobs in Earth’s mantle are relics of a massive collisionSee omnystudio.com/listener for privacy information.

ESA presenteerde deze middag vijf nieuwe indrukwekkende en haarscherpe astronomische beelden, gemaakt door ruimtetelescoop Euclid, die in juli werd gelanceerd. De plaatjes vol sterrenstelsels laten zien dat alles het goed doet en het echte werk kan beginnen. We bespreken wat er op de beelden is te zien en wat het doel van de missie als geheel is. Lees hier alles over de nieuwe beelden: Euclid's first images: the dazzling edge of darkness, de uitgebreide persconferentie is hier terug te kijken: Euclid's first views of the cosmos Of luister deze aflevering terug, waarin we de missie bespreken met René Laureijs, project wetenschapper van Euclid bij ESA: Europese ruimtetelescoop Euclid klaar om twee miljard sterrenstelsels in kaart te brengenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers van de Radboud Universiteit hebben een methode ontwikkeld die het mogelijk maakt om kunsthuid te kweken met daarop de organismen die normaalgesproken op onze huid leven. Tot nu toe kon men alleen steriele kunsthuid maken, een imperfecte weergave van de werkelijkheid. Het team van Prof. dr. Ellen van den Bogaard gebruikte daarvoor een oudhollandse oplossing: een dijkje, van glas. De verwachting is dat deze ontwikkeling tot betere medicijnen voor mensen met eczeem en bijvoorbeeld psoriasis zal leiden. Lees hier meer over het onderzoek: Kweekhuid met bacteriën bootst echte huid beter na See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een onderzoek uit 1902 liet het al zien: na intense sportactiviteit - denk aan een marathon - is er in het lichaam een piek aan witte bloedcellen (onderdeel van ons immuunsysteem) in het bloed te zien. Nu denken Harvard-onderzoekers eindelijk te weten waarom dit gebeurt en wat voor effect het heeft. Ze deden een onderzoek in muizen, waarin ze lieten zien dat de beschadigingen van spierweefsel als gevolg van intens sporten zorgen voor de activatie van anti-ontstekingsimmuuncellen. Deze speciale T-cellen, die Tregs worden genoemd, helpen de spieren bij herhaaldelijk sporten ook nog eens om energie beter om te zetten in brandstof en het langer vol te houden. Tregs spelen ook een rol bij het tegenaan van ontsteking in een aantal auto-immuunziektes. Maar hun rol in het sportdomein was niet eerder op deze manier uitgezocht. Het immuunsysteem is dus niet alleen een beschermer en vechter tegen ziektes, zeggen deze onderzoekers, het speelt ook een grote rol bij andere processen, zoals bij de gezondheidseffecten van sport. Natuurlijk was dit een onderzoek in muizen en zal het nog wel herhaald moeten worden onder mensen. Toch geeft het wel al een indicatie dat als we willen begrijpen hoe sport ons gezonder maakt, iets wat we nog niet volledig begrijpen, we ook het immuunsysteem niet moeten vergeten. Lees hier meer over het onderzoek: Some benefits of exercise stem from the immune systemSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Ooit gehoord van dopamine dressing? Doe iets vrolijks aan en een goed humeur zal volgen, is het idee. Het zou zelfs voor de aanmaak van extra dopamine zorgen. Dat is één van de stofjes in onze hersenen die van invloed is op hoe we ons voelen. Vaak is daarbij wel sprake van een wisselwerking met andere stofjes, zoals bijvoorbeeld serotonine en oxytocine. Maar wat zegt de wetenschap over die link tussen wat we dragen en hoe we ons voelen? Uit één studie bleek dat mensen op foto's met een zwart t-shirt aan als aantrekkelijker werden gezien, dan mensen met t-shirts aan in de overige kleuren. In een ander onderzoek werd gekeken of er een link te vinden was tussen de kleur van een tenue en hoe goed een voetbalteam presteert. Onderzoekers bestudeerden 55 jaar aan wedstrijden en kwamen tot de conclusie dat teams met rode outfits thuiswedstrijden beduidend vaker wonnen. Het dragen van een doktersjas, een pak of een sportoutfit zou moeten helpen bij het beter uitvoeren van die betreffende activiteiten. Al was er ook een onderzoek waaruit bleek dat studenten weer beter presteren tijdens examens, als ze hele comfortabele kleren aan hebben. Maar nu wijken we af van kleuren. Is er al eens onderzocht of dopmanine dressing werkt? Voor zover ik weet niet. En dat zal ook lastig worden, want hoe iedereen een kleur ziet staat niet eens vast en onze culturele achtergrond speelt ook een rol bij welke kleuren ons een goed gevoel geven en welke niet. Aan de andere kant: als jij je er beter door voelt, lekker doen. Met dank aan BBC Science Focus: Dopamine dressing: How the colour of your clothes could change your brainSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Spermacellen moeten een barre tocht afleggen voordat ze een eitje kunnen bevruchten. Dat vereist een topconditie, de perfect gevormde staart en - zo blijkt uit nieuw onderzoek - een flexibele zwemstijl. Om te voorkomen dat ziekmakers, maar ook niet-fitte spermacellen in de buurt van de eitjes komen, wordt er tijdens de seks in het geboortekanaal van een vrouw een flinke stroomversnelling aangezet. Alleen de sterksten lukt het om daar tegenin te zwemmen. Maar zelfs dan kan elk foutje desastreus zijn. Onderzoekers bouwden een test-arena met wisselingen in stroomsnelheid om te kijken hoe spermacellen van stieren daarmee omgaan. Wat blijkt: ze kunnen de beweging van hun staart en hun energieverbruik aanpassen aan wisselende omstandigheden. De verwachting is dat menselijke spermacellen hetzelfde doen. Waarom willen we dit soort dingen weten? Omdat in het geval van kunstmatige bevruchting geldt: hoe meer we weten over wat er nodig is voor een succesvolle bevruchting, hoe beter we de vele mensen kunnen helpen waarbij dit niet vanzelf gaat. Lees hier meer over het onderzoek: Sperm adjust their swimming style to adapt to fluctuating fluid conditions Ook interessant: Model suggests that mammalian sperm cells have two modes of swimmingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Gigantische gassige planeten kunnen een nogal desastreuse invloed hebben op hun buren. In sommige planetenstelsels gaat het zelfs zo ver dat ze buurplaneten uit hun baan stoten, waardoor deze pechvogels zich niet meer in een zone bevinden waarin leven kan ontstaan. Bij ons is dat gelukkig anders. Jupiter, onze eigen gasreus, beschermt ons juist vooral. Het zwaartekrachtsveld rond de planeet houdt kometen en astroïden tegen die anders weleens tegen de aarde zouden kunnen botsen. Maar op sommige plekken in het universum is dat dus anders. Daar zijn gasreuzen juist een zorg voor kleinere, rotsachtige planeten in de buurt. Als ze dat duwtje krijgen kan dat er namelijk voor zorgen dat ze niet meer op de goede afstand van hun ster zitten. Te ver weg en het is te koud voor het ontstaan van vloeibaar water, te dichtbij en het is er te heet. Het zonnestelsel dat nu is bekeken, HD 141399, heeft vier sloopkogels van gasreuzen die voor enorme chaos zorgen. Maar zelfs één extreem grote planeet kan al voor problemen zorgen, mits op de juiste plek en van de juiste grootte, zagen de onderzoekers in een ander stelsel. Wat dit eigenlijk nog maar eens laat zien is hoe uitzonderlijk ons eigen zonnestelsel is. Voor het ontstaan van leven moet de balans precies goed zijn. Lees hier meer over het onderzoek: Giant planets cast a deadly pallSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Dankzij een nieuwe techniek lukt het onderzoekers van het Radboud UMC om straks nog meer zeldzame aandoeningen op te sporen dan we nu al doen. Ze vonden een manier om verborgen variaties zichtbaar te maken in bestaande genetische data. Nieuwe experimenten zijn voor deze methode dus niet nodig en het kan meteen overal ter wereld gebruikt worden. Hoe het precies werkt bespreken we met onderzoeker Christian Gilissen. Lees hier meer: Nieuwe Nijmeegse methode maakt verborgen genetische variaties zichtbaarSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Met de verkiezingen in aantocht, beantwoorden we de volgende vraag: moet iedereen gaan stemmen op zijn eigen verjaardag? Waarom dat een goed idee is hoor je onder meer van sociaal ontwerper Nynke Tromp van de TU Delft. Iedere woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Loes van Langen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vergeet het teveel aan snufjes zout in onze maaltijden, door menselijk toedoen is ook de lucht, de bodem en het water van onze planeet te zout aan het worden. Zout komt ook door natuurlijke processen naar het oppervlak vanuit de diepe aarde, maar door onze industriële bezigheden en bewerkingen van het land hebben we dat proces flink versneld, schrijven onderzoekers. Is dat erg? Dat zou het zeker kunnen zijn, als de trend doorzet. Dan zou het een probleem kunnen worden voor de biodiversiteit en de kwaliteit van ons drinkwater. Je kunt natuurlijk deels ontzouten. Maar het ontzouten van water kost bijvoorbeeld veel energie en geld. Daarnaast houd je dan een bijproduct over dat zouter dan zeewater is. Een groot probleem in de VS is het overmatige gebruik van strooizout. Tientallen miljarden kilo's worden er elk jaar gemaakt. En een deel daarvan komt in het water terecht. Een oplossing zou volgens de onderzoekers het gebruik van bietensap in plaats van strooizout kunnen zijn. Op de grotere schaal zouden ze het liefst zoutregulatie zien, vergelijkbaar met hoe er nu regels zijn voor CO2-uitstoot. Makkelijk wordt dat niet, maar nodig is het volgens deze wetenschappers wel. Lees hier meer over het onderzoek: Humans are disrupting natural ‘salt cycle’ on a global scale, new study showsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Na een lange reis met veel tussenstops is ballontelescoop Gusto per vliegtuig aangekomen op Antarctica. We bespreken met onderzoeker Jose Silva van SRON wat de telescoop - met veel Nederlands apparatuur aan boord - precies gaat doen en hoe het gaat met de voorbereidingen. Lees hier meer over de missie: Gusto gearriveerd op AntarcticaSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Menopauze komt niet bij veel diersoorten voor. Bij de mens natuurlijk, bij sommige walvissen en nu blijkt het ook voor te komen onder wilde chimpansees. En dat is best bijzonder. Onderzoekers kwamen tot de ontdekking nadat ze tientallen jaren wilde chimpansees in het westen van Uganda hadden gevolgd en bestudeerd. Mede dankzij het nemen van een heleboel urinemonsters in de leefomgeving van de dieren, konden ze zien dat de vruchtbaarheid onder de vrouwtjes afnam na de leeftijd van 30 en er geen geboortes meer werden gezien na de 50 jaar. Bij veel dieren is het zo dat vruchtbaarheid gelinkt is aan levensverwachting. Als het vrouwtje geen jongen meer kan maken, dan is ze biologisch gezien in veel diersoorten niet meer belangrijk voor het voortbestaan van de soort. Maar bij sommige diersoorten blijven vrouwen van belang, ook nadat ze hun vruchtbaarheid verliezen. Ze verzorgen nog steeds, geven advies vanuit jaren aan ervaring en spelen economisch een belangrijke rol, waardoor ze nog altijd nodig zijn voor het voortbestaan van de jongere generaties. Dat is de grootmoeder-hypothese. Maar de chimpanseemaatschappij zit anders in elkaar dan die van ons. Oudere vrouwtjes leven vaak ver van hun dochters en kleinkinderen en ze spelen geen rol meer bij de opvoeding. Toch leven de bestudeerde vrouwtjes vaak tot na hun vruchtbare tijd door. Eerder is dit al wel gezien bij primaten in gevangenschap, maar deze dieren hebben toegang tot constante voeding en medische zorg. Dat kan suggereren dat de bestudeerde wilde chimpansees het - misschien tijdelijk - beter dan gemiddeld hebben gehad. Wat ook kan is dat we dit niet eerder hebben gezien in het wild, omdat de dieren door menselijk toedoen nooit de kans kregen om überhaupt gezond en oud genoeg te worden. Onderzoekers zijn erg enthousiast over deze vondst, omdat de data kan helpen om beter te begrijpen waarom menopauze voorkomt in de natuur en hoe het is geëvolueerd in de mens. Wie weet kreeg menopauze bij de mens ook ooit de ruimte door gunstige leefomstandigheden. Lees hier meer over het onderzoek: UCLA researcher finds first proof of menopause in wild chimpanzeesSee omnystudio.com/listener for privacy information.

We hebben al een heleboel weten te digitaliseren. Denk aan geluid en beeld. Maar als het aankomt op geur, wil het maar niet lukken. Waarom is dat zo moeilijk en wat zouden toepassingen kunnen zijn als het wel lukt? In deze audio hoor je Ilja Croijmans, expert op het gebied van taal en geur en Caro Verbeek, geur- en kunsthistoricus. Meer over hun werk en vakgebied lees je onder andere in hun recente boek: NeusWijzer - Geuratlas van de Lage Landen. Het artikel in de Guardian vind je hier: ‘Giving computers a sense of smell’: the quest to scientifically map odours. Ook interessant: Netherlands Olfactory Science Exchange of specifiek over geschiedenis en geur: The historical significance of smellSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is niet iets wat een gemiddeld persoon zich vaak zal afvragen, maar onderzoekers wilden het maar al te graag weten: hoeveel wegen alle cellen van een immuunsysteem bij elkaar opgeteld? Het antwoord? Naar schatting zo'n 1.2 kilo bij een man van 73 kilo tussen de 20 en 30 jaar, 1 kilo bij een vrouw van 60 kilo in dezelfde leeftijdscategorie en 0.6 kilo bij een kind van 10 jaar. Het immuunsysteem is een enorm complex systeem waarin bij een gemiddelde man zo'n 1.8 biljoen en bij een gemiddelde vrouw zo'n 1.5 biljoen cellen met elkaar samenwerken om ons gezond te houden. Bij een kind van 10 zit dat aantal rond de 1 biljoen. De meest voorkomende cel bleek een lymfocyt te zijn, een type witte bloedcel, goed voor 40 procent van het immuunsysteem. Neutrofielen, ook witte bloedcellen, komen ongeveer in dezelfde hoeveelheid voor. Macrofagen nemen maar 10 procent in beslag qua hoeveelheid, maar zijn qua gewicht dan weer goed voor 50 procent. Allemaal kennis die onderzoekers onder andere kunnen gebruiken voor het maken van betere medische modellen. Lees hier meer over het onderzoek: The total mass, number, and distribution of immune cells in the human bodySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Ze lagen 180 miljoen jaar verstopt in de zandstenen banken van Lake Powell en zijn volgens sommigen de belangrijkste vondst van uitgestorven gewervelde dieren in de VS van dit jaar: de schedels en tanden van een groep middelgrootte zoogdierachtige planteneters genaamd Tritylodon. In het Amazonegebied werd recent een andere bijzondere ontdekking gedaan. Door droogte zakte daar het waterniveau in de rivieren en kwamen in de rivierbank geëtste gezichten en dieren tevoorschijn. De tekeningen zijn waarschijnlijk tussen de 1000 en 2000 jaar oud. Ze werden één keer eerder gezien, in 2010, toen het waterniveau voor één dag ook zo ver zakte. Wat de gezichten, die verschillende gezichtsuitdrukkingen laten zien, precies betekenen willen archeologen maar al te graag weten. Ze hebben alleen niet veel tijd, in november zal het waterniveau door regenval weer stijgen en zullen de gezichten weer onder water verdwijnen. De ontdekking van de uitgestorven knaagdierachtige beesten die ooit naast dino's wandelden in de VS had ook te maken met droogte. Daardoor kwam het water in het meer steeds lager te staan. Zo ontdekten paleontologen die in de omgeving al bezig waren met opgravingen afdrukken van de dieren in het zandsteen. Ze dachten alleen wat pootafdrukken te hebben gevonden, maar het bleek om veel meer te gaan. Genoeg materiaal voor jaren aan onderzoek zelfs. Ze hopen uit de schedels en tanden meer informatie te halen over de evolutie van zoogdieren. Zoals waarom sommige soorten het wel redden in bepaalde omstandigheden en anderen niet. Ook in Lake Powell moesten ze haast maken, ze hadden 120 dagen voor hun opgravingen, daarna smolt de sneeuw en steeg het waterniveau weer. Lees hier meer over de vondst in de VS: ‘Extremely rare’ Jurassic-era fossils discovered in Lake Powell Lees hier meer over de ontdekking in Brazilië: Brazil drought reveals ancient rock carvings of human facesSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het waterrad, de windmolen: in Nederland weten we wel raad met draaiende turbines. Zulke draaiende motoren, aangedreven door stroming, komen zelfs voor in onze biologische cellen. Een voorbeeld daarvan is FoF1-ATP synthase, een rotatie-motoreiwit dat nodig is om de brandstof te produceren die cellen nodig hebben om te kunnen functioneren. Het zou gigantisch interessant zijn om een kunstmatige variant van zo'n mechanisme te maken. Maar dat doen op nanoschaal, dat is heel heel moeilijk. Maar niet onmogelijk. Want het is Delftse onderzoekers uit de groep van Cees Dekker nu gelukt om nanoturbines te bouwen van niet meer dan 25 nanometer. Het lukt ze zelfs om op die schaal de draairichting van de turbines te bepalen. Deze miniturbines komen heel dicht bij de bewegende onderdelen die in levende cellen voorkomen. Als je dit soort onderdelen van cellen kunt nabouwen, dan zou het in de toekomst weleens mogelijk kunnen worden om met DNA-origami kleine nanomachines te maken die bijvoorbeeld medicijnen kunnen afleveren op hele specifieke plekken in het menselijk lichaam. Maar zover is het nog niet. Deze ontdekking uit Delft is nog maar het begin. Een mini-motortje bouwen is één, maar dan heb je nog geen energiecentrale of medicijnkoerier. Een motor draait niet zonder versnellingsbak en een koppeling aan celmembranen. Toch is hiermee een indrukwekkende eerste stap in de goede richting gezet. Lees hier meer over het onderzoek: Delftse onderzoekers maken DNA-motoren op nanoschaalSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Slaat een behandeling aan of niet? Dat wil je in het geval van kanker natuurlijk zo snel mogelijk weten. Onderzoeker Sofie Tolmeijer van het Radboudumc heeft een nieuwe manier onderzocht om dat te bepalen. Eentje die mogelijk veel sneller laat zien of een therapie wel of niet werkt. In plaats van gebruik te maken van een scan na drie maanden kijkt Tolmeijer na vier weken al naar DNA van een tumor in het bloed. Het onderzoek zit nog in de beginfase, maar de resultaten zijn al veelbelovend. Lees hier meer: Een persoonlijker behandelplan voor kankerpatiënten door kanker specifieke merkmerken uit bloedtestenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Groene waterstof is één van de kanshebbers als het gaat om toekomstige duurzame energiedragers. Om deze optie betaalbaar genoeg te maken, moet alleen nog wel een lek worden gedicht in het productieproces. En dat lijkt onderzoekers van de TU Eindhoven nu te zijn gelukt. Het heeft alles te maken met het membraan in de goedkopere variant van elektrolysers waarin groene waterstof wordt gemaakt. Eén van de problemen daarmee is dat daar een beetje waterstof doorheen lekt. Dat is geen probleem als er volop wind of zon is, maar is dat er niet, dan wordt aan de andere kant van dat membraan ook maar heel weinig zuurstof aangemaakt. Gaat dat beetje zuurstof mengen met waterstof, dan krijg je een verhouding die gevaarlijk is. En dus moest er iets gevonden worden op die lekkage. In deze audio hoor je Thijs de Groot van de TU Eindhoven, één van de betrokken onderzoekers. Lees hier meer over hun werk: Hoe een kleine 'gap' opslag van groene energie door middel van elektrolyse dichterbij brengtSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het antwoord op een vraag waarvan je niet eens wist dat je hem had: zou je blij zijn als je alleen stipjes kon zien? Voor mensen met goed zicht zal het antwoord nee zijn, maar ben je blind dan geeft dit toch een mogelijkheid om je omgeving te 'zien'. Wetenschappers werken aan implantaten in de hersenen waarmee dat zicht met stipjes mogelijk wordt. In deze aflevering hoor je onder andere meer over het werk van onderzoeker Tom van Nunen van de TU Eindhoven. Iedere woensdag wordt deze rubriek verzorgd door de Universiteit van Nederland. Met vandaag: Tuur Verdonck.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Meer dan 4 miljard jaar geleden, toen de piepjonge aarde nog aan het vormen was, botste onze planeet op een enorm object. Het grootste brokstuk dat daarbij loskwam, dat zou nu onze maan moeten zijn. Maar wanneer dit precies gebeurde en hoe, dat weten we niet. Nu hebben onderzoekers maankristallen gebruikt om een beter beeld te krijgen. En wat blijkt: de maan is ouder dan we dachten. We zaten er maar liefst 40 miljoen jaar naast. De nieuwe leeftijd van de maan is dan nu minstens 4.46 miljard. De kristallen waaraan ze dit konden zien werden in 1972 mee terug naar de aarde genomen door Apollo astronauten. Ze moeten meteen na de botsing zijn ontstaan, nadat het gesmolten oppervlakte weer was afgekoeld. Weten hoe oud de kristallen zijn, is dus weten hoe oud het hemellichaam waarin ze zitten is. Natuurlijk is hier in eerdere onderzoeken al wel naar gekeken, maar omdat nu atom probe tomography is gebruikt kon nog beter worden bekeken waar de kristallen uit bestaan. Atoom per atoom. Door te kijken in hoeverre de atomen door de tijd heen waren afgebroken - een vorm van verval, waarbij ze transformeren naar een andere samenstelling - en met de kennis van hoelang deze processen duren, konden ze bepalen hoe oud de atomen moesten zijn. En dat liet ze dus zien dat de maan ten minste 4.46 miljard jaar oud moet zijn. Het bewijs dat meegenomen maankristallen in ieder geval de oudste stukjes maan zijn die we ooit hebben gevonden. Lees hier meer over het onderzoek: Crystals brought back by astronauts show that the Moon is 40 million years older than scientists thoughtSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor het eerst is het onderzoekers van de Universiteit Twente gelukt om twee magnetisch aangestuurde microrobots - niet groter dan één millimeter - met elkaar handelingen te laten uitvoeren. Uiteindelijk zou dit zelfs in ons lichaam mogelijk moeten zijn. We bespreken het met onderzoekers Franco Piñan Basualdo en Michiel Richter van het Surgical Robotics Laboratory wat onder leiding staat van professor Sarthak Misra. Lees hier meer: Doorbraak in samenwerkende magnetische microrobotsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

TNO heeft een go gekregen om hun super precieze laser-richtmechanisme voor de LISA-missie verder te testen en ontwikkelen. Tijdens deze missie zal een driehoeksformatie van satellieten zwaartekrachtsgolven gaan meten in de ruimte. Daarvoor moeten lasers van de ene satelliet op de andere worden gericht, terwijl ze 2,5 miljoen kilometer van elkaar af vliegen. TNO werkt al een tijdje aan het mechanisme dat het mogelijk maakt om de laserstraal heel precies te mikken. Hoe het instrument niet groter dan een luciferdoosje dit kan bespreken we met Ton Maree van TNO. Begin volgend jaar besluit ESA of de missie als geheel groen licht krijgt. De lancering staat (voorlopig) gepland rond 2034. Lees hier meer: TNO bouwt laserpointer voor ruimtemissie LISA gericht op zwarte gatenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Aan de noordwestelijke rand van Australië brak 155 miljoen jaar geleden een stuk continent af van 5000 kilometer lang. Dat weten geologen omdat er diep onder het zeeoppervlak een leegte te zien. Een bekken waar eerst dit jonge continent, genaamd Argoland, moet hebben gezeten. Maar waar is het nu? Uit eerder onderzoek was al duidelijk dat het in noordelijke richting weggedreven moet zijn. Dan zou je het ergens rond de eilanden van Zuidoost-Azië verwachten. Maar onder die eilanden ligt geen groot continent. Na zeven jaar onderzoek is het geologen van de Universiteit Utrecht nu gelukt om te achterhalen wat er echt met de reizende landmassa is gebeurd. Het continent bestaat nog steeds, maar begon 300 miljoen jaar geleden al te versplinteren in allemaal kleine stukjes. Stukjes die zich hebben verplaatst, maar die toch allemaal rond dezelfde tijd op een nieuwe bestemming zijn aangekomen. En daar, liggen ze nu nog, verspreid onder de jungle van grote delen van Indonesië en Myanmar. De jaren van onderzoek hebben de wetenschappers dus uiteindelijk naar hun schat van scherven geleid, maar dit is niet alleen een mooie voorhaal. Dit soort reconstructies zijn belangrijk voor het begrijpen van de evolutie van biodiversiteit en klimaat, voor het vinden van grondstoffen en voor het begrijpen van gebergtevorming en plaattektoniek. Lees hier meer over het onderzoek: De scherven van smaragd: hoe een verloren continent weer opdookSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Boten, vliegtuigen, auto's, bussen, achtbanen en VR-brillen: als je snel last hebt van wagenziekte, of reisziekte, kan dat een heleboel situaties heel erg onprettig en sommige zelfs onmogelijk maken. De sensatie van misselijkheid, duizeligheid en slaperigheid die iemand die hier last van heeft kan ervaren is het gevolg van een sensorisch conflict in de hersenen. De input vanuit de ogen, spieren en het evenwichtsorgaan stemt niet overeen met de verwachting. Maar bij welke neuronen dit precies misgaat is nog niet helemaal duidelijk. Dat hebben onderzoekers nu - met de hulp van wat ongelukkige muizen - proberen uit te zoeken. De muizen werden voorzichtig in een koker in een soort draaimolen geplaats. Na vier rondjes van een minuut, met vijf seconde pauzes tussendoor, keken ze of de muizen nog steeds zin hadden in eten. Hadden ze dit niet, dan was de aanname dat ze inmiddels behoorlijk misselijk waren. Door dit te combineren met onderzoek naar de hersenen van de dieren konden ze bepalen welke neuronen in het evenwichtsorgaan een belangrijke rol spelen bij het ontstaan van dat gevoel. Nu ze weten waar het probleem ontstaat hopen de onderzoekers ook betere medicijnen te kunnen ontwikkelen. Meer over wat ze precies hebben gevonden lees je in de paper: Vestibular CCK signaling drives motion sickness–like behavior in miceSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Soms zit je als vrouw gewoon niet zo te wachten op mannelijke aandacht. Voor kikkervrouwtjes is dat niet anders. Zij houden er alleen wel een vrij uitzonderlijk manier op na om daar mee om te gaan: ze doen net alsof ze dood zijn. Voor de gewone Europese kikker geeft dit niet alleen een moment van rust, het kan ook nog eens levensreddend zijn. Soms als vrouwtjes van deze soort worden besprongen door een mannetje, blijven die mannetjes zolang zitten dat het de bedolven vrouw fataal wordt. Lang werd gedacht dat ze weerloos waren tegen dit fatale lot, maar dat – blijkt nu uit experimenten, is niet het geval. 83 procent van de vrouwtjes probeerden zich op hun rug te draaien. 48 procent van de vrouwtjes maakten daar ook nog afwerende geluiden bij. En 33 procent ging voor de ‘ik ben dood, tijd om te gaan’-act. In sommige gevallen, vooral bij kleinere vrouwtjes, werden alle drie de tactieken tegelijk ingezet. Toen de onderzoekers vervolgens de boeken in doken, bleek dat deze reactie eerder al eens was opgemerkt. In 1758 welteverstaan, door de Duitse natuuronderzoeker Rösel von Rosenhoff. Helaas voor hem werd er toen weinig met de kennis gedaan. Het team achter dit nieuwe onderzoek denkt dat het verstijven en dood spelen, mogelijk een reactie is op stress. Wat het ook logischer maakt dat jonge, vaak onervaren vrouwtjes vaker deze reactie lieten zien. Hoe het mechanisme precies in het lichaam werkt, wordt uit dit onderzoek niet duidelijk. Lees hier meer over het onderzoek: Female frogs appear to fake death to avoid unwanted advances, study showsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een internationaal team van onderzoekers heeft radiopulsen uit het verre heelal ontdekt die slechts miljoensten van een seconde duren. Snelle radioflitsen zijn onvoorspelbare, extreem korte flitsen van radiogolven ontstaan ver voorbij onze Melkweg. Ze worden mogelijk veroorzaakt door magnetische neutronensterren. In 2007 werden ze voor het eerst waargenomen. De meesten die tot nu toe zijn gemeten duren langer dan een duizendste van een seconde en zenden evenveel energie uit als onze zon in een dag. In 2022 bedachten onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam en ASTRON dat er wel eens flitsers konden bestaan die niet duizendsten, maar slechts miljoensten van een seconde zouden duren. De Nederlandse onderzoekers vonden in een openbaar archief, afkomstig van de Green Bank Telescope in de VS, vijf uur aan gegevens van een bekende flitsbron genaamd FRB 20121102A die zich zo'n drie miljard lichtjaar bij ons vandaan in de richting van het sterrenbeeld Voerman bevindt. Tussen alle vastgelegde flitsen ontdekten ze acht ultrasnelle flitsen die slechts tien miljoensten van een seconde of korter duurden. Nu we weten dat ze bestaan, kunnen ze mogelijk ook bij andere bronnen ontdekt worden. Uiteindelijk willen de onderzoekers de flitsers gebruiken om een soort plattegrond te maken van de ruimte tussen sterren en sterrenstelsels. Lees hier meer over het onderzoek: Sterrenkundigen kammen telescooparchief uit en vinden microsecondeflitserSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben een slim trucje ontdekt waarmee microalgen in de oceaan zich aanpassen aan het veranderende klimaat. En daar kunnen wij ook wat van leren. Ze blijken een oplossing te hebben voor de verminderde hoeveelheid ijzer in het oppervlaktewater. Dat ijzer hebben ze normaal gesproken nodig om met behulp van fotosynthese-eiwitten hun cellen van energie te voorzien. Maar de algen blijken wanneer nodig een alternatief eiwit te gebruiken om energie te produceren. Eentje waarbij ze dat ijzer niet nodig hebben. Dat ze dit kunnen is goed nieuws voor de algen zelf en de ecosystemen waarin ze voorkomen. Maar ook voor ons. De onderzoekers denken dat we ditzelfde mechanisme mogelijk kunnen gebruiken om planten toekomstbestendiger te maken. Ook zijn er toepassingen denkbaar in de productie van sommige medicijnen en kan het gebruikt worden in neurologisch onderzoek. Lees hier meer over het onderzoek: Climate change coping mechanism discovered in humble algaeSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een vraag waarvan je niet eens wist dat je hem had: kun je mensen gelukkiger maken door ze onder stroom te zetten? Tuur Verdonck, redacteur bij de Universiteit van Nederland heeft het uitgezocht - door kleine stroomstootjes hebben tinnituspatiënten minder last van hun gehoorschade. Vanaf nu komt iedere woensdag de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Tuur Verdonck. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor het eerst is het volledige menselijke brein op celniveau in kaart gebracht. Een belangrijke stap bij het beter begrijpen van de werking van de hersenen die onder andere onderzoek naar cognitie en ziektes ten goede zal komen. Deze atlas van het brein, die het werk is van honderden wetenschappers, maakt het mogelijk om interacties in en tussen cellen op moleculair niveau te bekijken. Een belangrijke basis voor de atlas werd gelegd door het RNA van meer dan 3 miljoen individuele cellen op 106 verschillende locaties in het brein in beeld te brengen. Dat lukte dankzij hersenweefsel van overleden donoren. Die analyse leverde 461 soorten en meer dan 3000 subsoorten hersencellen op. Veel meer dan verwacht. Het liet zien hoe verschillend neuronen in de hersenen kunnen zijn, afhankelijk van hun plek en functie. Eén van de verrassingen hierbij was hoe complex de hersenstam is; het deel van de hersenen dat het brein met de ruggengraat verbindt. Daar bleek een bijzonder hoog aantal verschillende typen neuronen te zitten. In andere onderzoeken die aan de basis van deze atlas lagen werd weer meer gekeken naar genexpressie in de verschillende cellen. Zo konden onderzoekers voor 500.000 cellen in kaart brengen welke chemische stofjes genen aan en uit zetten. Dankzij deze moleculaire schakelaartjes konden de onderzoekers 200 typen hersencellen onderscheiden. Eenzelfde gen in precies hetzelfde celtype kon, zo bleek, voorin de hersenen een heel ander schakelaartje hebben, dan achterin. Dat maakt deze openbaar beschikbare atlas, of gereedschapskist, enorm interessant voor het opsporen van hersenziektes en het ontwikkelen van persoonlijke behandelplannen. En volgens de onderzoekers is dit pas het begin. Met meer weefselsamples en meer onderzoek hopen ze ook te kunnen laten zien hoe het brein tussen populaties en leeftijdsgroepen kan verschillen. Lees hier meer over het onderzoek: This is the largest map of the human brain ever madeSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Ooit - en dit is geen prettige gedachte - meenden artsen dat pasgeboren baby's geen pijn voelden en dat je ze zonder verdoving gewoon kon opereren. Inmiddels weten we gelukkig wel beter. Die pijn, die voelen ze. Toch is het nog steeds lastig om precies te bepalen vanaf wanneer en op welke manier een baby zich bewust is van zichzelf en de wereld. In nieuw onderzoek hebben ze weer een stukje van die puzzel opgelost. In deze audio hoor je onderzoeker Lorina Naci van Trinity’s Consciousness and Cognition Group. Lees hier meer over het onderzoek: New research sheds fresh light on mystery of infant consciousnessSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De maan ziet er, vergeleken veel andere hemellichamen, behoorlijk toegankelijk uit. Maar zonder lucht, water en mét temperaturen die uiteenlopen tussen de min 130 en plus 120 graden en een verminderde zwaartekracht, is het geen makkelijke plek om een basis te bouwen. Het stof op het maanoppervlakte zorgt bijvoorbeeld voor verstopte mechanica en zit de werking van meetinstrumenten en beschermende pakken in de weg. Bedenk maar even wat er bij elke landende raket, of elk voorbij razend maanvoertuig gebeurt met al dat loszittende stof. Onderzoekers denken nu een mogelijke oplossing te hebben gevonden. Wat we zouden kunnen doen, menen ze, is het maanstof smelten met een gigantische lens om zo wegen en landingsplekken te creëren. Er zijn al wat experimenten gedaan, met materiaal dat lijkt op maanstof, dat door ESA is ontwikkeld. Met een laser werd het stof verwarmd tot zo'n 1600 graden. Met het gesmolten materiaal konden ze vormen maken die aan elkaar iets als een weg zouden kunnen vormen. Een snel proces is dit overigens niet. Over elk vormpje werd ongeveer een uur gedaan. Wat zou betekenen dat een landingsplek van 10 bij 10 meter een klus van zo'n 100 dagen zou zijn. Als ze het smelten op de maan zouden willen nabootsen dan - berekenden de onderzoekers - moet er een lens van zo'n 2.37 vierkante meter van de aarde naar de maan vervoerd worden. Daarmee kan - net als je als kind misschien vroeger weleens hebt geprobeerd met een vergrootglas - zonlicht worden opgevangen dat je vervolgens richt op het materiaal dat je wilt laten smelten. Die lens zou zelfs van oprolbaar folie gemaakt kunnen worden, zodat het makkelijker is om hem daar te krijgen. Toch ben je er dan nog niet. De lens zelf krijgt ook weer te maken met dat verraderlijke maanstof. Wellicht zou een vibrerende lens, waar het stof vanzelf vanaf trilt, daar een oplossing voor zijn, schrijven de onderzoekers. Lees hier meer over het onderzoek: ‘Streets on the moon’: lunar dust could be ‘melted’ to make solid roadsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Dat grootte en levenslengte met elkaar gelinkt zijn bij honden, dat was al wel langer bekend. Grote honden leven gemiddeld tot ze een jaar of zeven zijn en kleine honden tot een jaar of veertien. Ook was er al bekend dat rashonden, over het algemeen korter leven dan een mix-ras. Maar net als bij mensen is levenslengte niet het enige waar je naar wilt kijken. Levenskwaliteit is minstens even belangrijk. En daar hebben ze in nieuw onderzoek naar gekeken. Of in ieder geval naar de link tussen lichaamsgrootte en veroudering op het gebied van cognitie en gedrag. Lees hier meer over het onderzoek: Size matters: How body size shapes dogs' aging patterns Meer informatie over het keurmerk voor veilig fokken vind je hier: Stichting Fairdog wil zorgen voor keurmerk voor gezond gefokte hondenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Oorlog heeft voor de meeste mensen, zeker nu, een duidelijk gezicht. Vraag iemand om oorlog te tekenen en er zullen afbeeldingen van soldaten, wapens, verwoesting en slachtoffers op papier verschijnen. Maar hoe zit dat met vrede? Hoe beelden we ons dat in? Politicoloog Dagmar Punter van Tilburg University wil daarachter komen. Waarom ze het belangrijk vindt om dit te onderzoeken hoor je in deze aflevering vanaf het Betweter Festival in Utrecht. Hoe anders is dit bijvoorbeeld voor iemand uit een land zonder oorlog en iemand uit een oorlogsgebied? Let op: dit gesprek is opgenomen voordat de vreselijke gebeurtenissen in Israël en Gaza plaatsvonden. Lees hier meer over het Betweter Festival. Volgend jaar weer een nieuwe editie.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je voor een operatie niet kunt bepalen welk type tumor een patiënt heeft, dan wil je dat het liefst tijdens een ingreep wel kunnen doen. Maar ook dat is niet makkelijk. In Nederland wordt jaarlijks bij 1400 volwassenen en 150 kinderen een tumor vastgesteld die ontstaat in de hersenen of het ruggenmerg. In deze gevallen is een operatie vaak de eerste stap in de behandeling. Op dit moment is het zo dat de exacte diagnose van het type tumor meestal pas één week na de operatie beschikbaar is, nadat het tumorweefsel volledig is geanalyseerd. Met behulp van AI-technologie is het onderzoekers nu gelukt om dat terug te brengen naar maximaal anderhalf uur. Dat betekent zelfs dat de neurochirurg het operatieplan al tijdens de operatie kan aanpassen. De technologie maakt gebruik van nanopore sequencing en een algoritme dat onder andere werd getest en getraind met behulp van tumorweefsel uit de uitgebreide biobank van het Prinses Máxima Centrum. De onderzoekers hopen snel meer tumortypes te kunnen toevoegen aan het algoritme. Om patiënten nog beter te kunnen helpen, en om te voldoen aan de internationale standaarden, zodat data internationaal goed vergeleken kan worden. Lees hier meer over het onderzoek, uitgevoerd door het UMC Utrecht, het Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie en het Amsterdam UMC: AI versnelt herkenning type hersentumorSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De hersenen van voetbalkeepers lijken ervoor te zorgen dat ze anders naar de wereld kijken dan jij en ik. En zelfs dan hun teamgenoten op het veld. Volgens onderzoek kan hun brein meerdere signalen die via verschillende zintuigen binnenkomen sneller verwerken, wat natuurlijk een voordeel is als het je taak is om de bal uit het goal te houden. Voor dit onderzoek zijn 60 professionele keepers, veldspelers en even oude niet-voetballers bestudeerd. Daarbij keken ze hoe goed deze groepen waren in het uit elkaar houden van lichtflitsen en geluiden. De keepers waren niet alleen sneller met het verwerken van de binnenkomende signalen, maar ze lijken ze ook beter uit elkaar te kunnen houden. Of deze vaardigheid van nature in sommige mensen voorkomt, waardoor ze goede keepers worden, of het na jaren van training gevormd kan worden, dat laat dit onderzoek nog niet zien. Dat - en ook of ze iets vergelijkbaars vinden bij vrouwelijke spelers - willen ze in vervolgonderzoek nog gaan bekijken. Lees hier meer over het onderzoek: Goalkeepers perceive the world differently, study suggestsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Nieuw onderzoek bevestigt dat fossiele menselijke voetstappen in New Mexico hoogstwaarschijnlijk het oudste bewijs zijn van de komst van mensen naar Amerika. En dat schopt nogal wat in de war. De voetafdrukken werden ontdekt in het White Sands National Park en moeten zo'n 21.000 tot 23.000 jaar oud zijn, denken onderzoekers. In 2021 werd ook al eens bericht over de afdrukken, maar toen waren veel wetenschappers van mening dat de datering niet klopte. Daarvoor waren namelijk zaadjes van waterplantjes gebruikt. Maar hadden die niet ook per ongeluk koolstof opgenomen uit het oeroude meer wat daar heeft gezeten, waardoor ze een vertekend beeld gaven? In het nieuwe onderzoek probeerden ze dat uit te sluiten en kwamen ze met meer bewijs. Ze keken hiervoor naar twee hele andere deeltjes: pollen en kwarts korrels. De gedachte was dat mensen pas 15.000 jaar geleden aankwamen in Amerika. Met het nieuwe onderzoek is nu aangetoond dat dit dus niet klopt. Ze waren er eerder, namelijk 21.000 tot 23.000 jaar geleden. Lees hier meer over het onderzoek: Study confirms age of oldest fossil human footprints in North AmericaSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Per toeval hebben sterrenkundigen een indrukwekkende puinwolk ontdekt die moet zijn ontstaan door een botsing van twee gigantische ijsplaneten. We bespreken het met Richelle van Capelleveen, één van de betrokken onderzoekers. Lees hier meer over de ontdekking: Puinwolk van twee botsende ijsplaneten dimt licht moedersterSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Sinds de eerste beelden van Mercurius, gemaakt in de jaren 70, weten we dat de kern van de planeet aan het afkoelen is en de planeet als geheel krimpt. Dat was destijds al te zien aan de korst die een beetje doet denken aan een verschrompelde appel. Onderzoekers van de Open University in Engeland hebben nu gekeken naar recentere beelden, gemaakt door het Messenger-ruimtevoertuig van NASA, dat zich van 2011 tot 2015 in een baan rond Mercurius bevond. Ze zagen nieuwer bewijs voor het oprekken van de korst. Oudere rimpels en geulen zouden door ‘impact gardening’ - een proces waarbij losgeraakt korstmateriaal en puin zich ophoopt - al niet meer goed zichtbaar zijn. De nu bekeken valleien moeten dus nog relatief jong zijn. Naar schatting minder dan 300 miljoen jaar, wat suggereert dat er redelijk recent en mogelijk ook nu nog steeds sprake is van krimp. ESA en JAXA - de ruimteorganisaties van Europa en Japan - stuurden in 2018 een nieuw ruimtevoertuig richting Mercurius. Als alles goed gaat wordt vanaf eind 2025 nieuwe data verzameld en kunnen onderzoekers daarmee meer zeggen over het krimpproces. Overigens is dat proces wel heel langzaam. De schattingen lopen uiteen, maar waarschijnlijk is Mercurius tussen de 1 en 7 kilometer gekrompen in diameter sinds het ontstaan van de planeet zo'n 4,5 miljard jaar geleden. De paper vind je in Nature: Widespread small grabens consistent with recent tectonism on MercurySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een vraag waarvan je niet eens wist dat je hem had: hoe kun je iemand genezen door zijn of haar DNA te repareren? Loes van Langen, redacteur bij de Universiteit van Nederland heeft het uitgezocht - het is niet alleen maar sleutelen aan het DNA. Vanaf nu komt iedere woensdag de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Loes van Langen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ruim één op de vijf Nederlanders zegt weleens een gebeurtenis te hebben meegemaakt die net iets te toevallig is. Soms wordt er zelfs gesproken over een wonder. We bespreken met religiewetenschapper Anne-Marie de Korte van de Universiteit Utrecht waarom mensen elkaar zo graag wonderverhalen vertellen en welke rol religie daarin speelt. Zelf een wonder meegemaakt? Dan hoort De Korte daar graag meer over. Je vindt haar contactgegevens hier. Lees hier meer over het Betweter Festival. Volgend jaar weer een nieuwe editie!See omnystudio.com/listener for privacy information.