Wetenschap Vandaag | BNR

Wetenschappers hebben een methode ontwikkeld waarmee voor het eerst razendsnel de bewegingen van meerdere eiwitdeeltjes in een bacteriële cel tegelijk gevolgd kunnen worden. De methode is interessant voor allerlei onderzoeken en toepassingen waarin processen in cellen een rol spelen. Zelf bestudeert onderzoeker Koen Martens bijvoorbeeld vooral DNA-herstel en dat doet hij in een wel heel bijzonder organisme. Lees hier meer over het onderzoek: Tracking Molecules at Turbo Speed of Nieuwe manier om beweging in cel te volgenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Veel mensen zijn inmiddels gewend om notities, berichtjes aan anderen, agendapunten, boodschappenlijstjes en hersenspinsels in hun telefoon of laptop te tikken. Maar daar moeten we misschien toch weer een beetje op terugkomen, menen onderzoekers. Schrijven met de hand zou namelijk veel beter zijn voor zowel ons geheugen als onze taalvaardigheid. In dit Noorse onderzoek bestuurden ze hersenverbindingen en hersenactiviteit terwijl ze de twee schrijfstijlen met elkaar vergeleken. Ze zagen dat er tijdens het schrijven met de hand veel complexere patronen te zien waren dan tijdens het typen. Activiteit die gelinkt wordt aan het opslaan en verwerken van informatie. Iets wat dus belangrijk is voor het leren en onthouden van nieuwe dingen. Nou is het wel een onderzoek dat is uitgevoerd met een beperkte groep universiteitsstudenten. Ook schreven de deelnemers met een digitale pen op een touchscreen en typten ze met één vinger. Daar zou je zeker nog wat van kunnen zeggen. Al verwachten de onderzoekers dat het schrijven op een touchscreen geen verschil zou moet maken. Het is natuurlijk ook niet onlogische dat de handbewegingen die we met schrijven gebruiken meer van onze hersenen vragen dan type-bewegingen. Krullen en lussen in plaats van tikken op toetsen. Die verschillen in hersenactiviteit zouden mogelijk ook verklaren waarom kinderen die leren schrijven en lezen op een tablet meer moeite hebben met het uit elkaar houden van gespiegelde letters als de kleine ‘b’ en 'd’. Ze hebben het simpelweg niet gevoeld tot in hun vingers. Dus. Haal die pen maar weer uit de kast. En doe in ieder geval je volgende boodschappenlijstje met de hand, zou ik zeggen. Lees hier meer over het onderzoek: Writing by hand may increase brain connectivity more than typing on a keyboard See omnystudio.com/listener for privacy information.

Van de noordelijke witte neushoorn bestaan nog maar twee dieren. Twee vrouwtjes in Kenia die 24 uur per dag worden bewaakt. Beide kunnen ze geen jongen meer krijgen en dus is het einde voor deze soort in zicht. Toch is er nog wel enige hoop. In de vorm van 30 embryo's. Als het lukt om een andere neushoornsoort als draagmoeder te laten fungeren, dan is het misschien nog niet te laat. Makkelijk is dit plan niet. Maar een succesvolle eerste embryotransplantatie in een zuidelijke witte neushoorn laat nu zien dat het niet onmogelijk moet zijn. Het plaatsen van de embryo's vond plaats in september vorig jaar. De embryo's kwamen van een zuidelijke witte neushoorns en werden bij draagmoeders van dezelfde soort geplaatst. Met een succesvolle zwangerschap als gevolg. Alleen stierven zowel de vader als de zwangere moeder helaas aan een bacteriële infectie die niets met de ingreep te maken had. Het baby'tje dat de moeder in haar droeg was toen 70 dagen oud. Dat is maar een heel klein stukje van de totale draagtijd, die 16 maanden duurt. Toch is het piepkleine diertje volgens de onderzoekers het bewijs dat het moet kunnen. Nou is het wel zo dat de embryo's die er nog zijn van de noordelijke witte neushoorn van de eitjes van één vrouwtje en twee mannetjes zijn gemaakt. Dat betekent dat zelfs als het lukt om meerdere jonge dieren geboren te laten worden er niet genoeg genetische variatie is om een gezonde populatie te beginnen. Dat hopen onderzoekers in de toekomst op te lossen met genetische aanpassingen, onder andere met behulp van genetisch materiaal van het dier uit musea. Maar dat is op de zaken vooruitlopen. Eerst kijken of een IVF-zwangerschap überhaupt lukt. In mei of juni van dit jaar, wordt de eerste poging gedaan. Lees hier meer: Just two northern white rhinos remain. The species’ first IVF pregnancy could save them from extinctionSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Marien bioloog Jeroen Hoekendijk onderzocht voor het NIOZ en de universiteit van Wageningen of het mogelijk is om het tellen van zeehonden met de computer te doen, in plaats van met de hand. Dat op zich zou het onderzoekers al veel makkelijker maken, maar als dit ook nog eens lukt met satellietbeelden, of minder scherpe foto's, dan zouden de zeehondenpopulaties in het Noordpoolgebied ook veel beter in de gaten gehouden kunnen worden. Hoekendijk en zijn collega's is het gelukt om een slim computermodel te ontwikkelen en testen, waarmee dat zou moeten kunnen. Ze vonden zelfs een oplossing voor het onderscheiden van verschillende soorten zeehonden, want dat gaat op foto's die van heel hoog zijn genomen niet zomaar. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een miezerig invasief miertje zal je niet direct zien als een waardige vijand voor een machtige Afrikaanse leeuw. Toch blijkt uit nieuw onderzoek dat mieren het de leeuwen in Oost-Afrika behoorlijk moeilijk maken. Ze zijn zelfs van invloed op het dieet van de grote katten. Tientallen jaren bestudeerden wetenschappers met zenders, camera's, satellieten en modellen het ecosysteem in een wildpark in Kenia. Naast een indrukwekkende hoeveelheid dieren, vind je daar ook de acaciaboom. De bladeren van deze boom zijn een gewilde snack onder de planteneters, maar de boom heeft daar iets op bedacht. Een samenwerking met een lokale miersoort. Zij een veilig huis, de boom een leger van beestjes dat de strijd aangaat met hongerige olifanten en giraffen. Een complexe balans, die al heel lang goed werkt. Maar 15 jaar geleden arriveerde een invasieve miersoort - de glimmende dikkop - die de boel in de war begon te schoppen. De met mensen meegereisde mierensoort opende de aanval op de boommieren. Wat de acaciabomen steeds vaker onbeschermd achterlaat. En dat heeft een watervaleffect zien de onderzoekers. Olifanten hebben ineens alle kans om hele bomen te strippen. De leeuwen die in de omgeving leven zijn daardoor de beschutting kwijt die ze onder andere nodig hebben voor het besluipen van zebra's. De leeuwen moeten nu improviseren. Steeds vaker gaan ze achter buffels aan, maar dat is geen makkelijke prooi. Terwijl er inmiddels pogingen worden gedaan om een deel van de bomen te redden, moet nog maar blijken of dat op tijd is voor de leeuwen. En zo kan zelfs het kleinste schakeltje in de natuur een gigantische verschuiving in gang zetten. Lees hier meer over het onderzoek: Tiny ant species disrupts lion’s hunting behaviorSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Nederlandse onderzoekers hebben een nieuwe methode ontwikkeld om biokoolstof te produceren voor diverse toepassingen. Het zou onder andere heel geschikt zijn om veen mee te vervangen in potgrond. Ook wordt gekeken of het uiteindelijk fossiele koolstof in batterijen, in de staalindustrie, in de waterzuivering en in cement kan vervangen. In deze audio hoor je onderzoeker Rian Visser. Lees hier meer over het onderzoek: TNO ontwikkelt methode om biokoolstof te producerenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een Nederlands satellietinstrument heeft voor het eerst succesvol data via een laser naar de aarde verstuurd. De geslaagde test is een belangrijke mijlpaal voor de ruimtevaartindustrie in ons land. Dick de Bruijn van TNO legt uit wat de techniek ook alweer inhoudt, wat ze nu precies is gelukt en wat er de komende tijd gaat gebeuren. Een animatie over het experiment vind je hier: How does laser satellite communication work? Meer lezen over het project kan onder andere ook hier: Optische satellietcommunicatieSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Hij was gigantisch en angstaanjagend en... slank? Uit nieuw onderzoek zou blijken dat de enorme prehistorische Megalodon haai een stuk minder bonkig was dan eerder werd gedacht. We zijn natuurlijk constant onze ideeën over uitgestorven dieren aan het bijschaven, onder andere omdat we met elke technologische stap vooruit of nieuwe fossiele vondst weer nieuwe details ontdekken. Nu zouden we dus ook ons beeld van The Meg moeten bijstellen. Niet massief als een witte haai, maar langer en slanker. Dat baseren onderzoekers op een analyse van een incomplete set fossiele wervels. Volgens deze groep wetenschappers zijn er in het verleden wat foute aannames gedaan over Megalodon. Zo zou als vergelijkingsmodel meer dan eens een jonge witte haai gebruikt zijn, terwijl er toch echt duidelijke anatomische verschillen aan te wijzen zijn. Er bestaan nu van eenzelfde fossiel verschillende schattingen in lengte. Dat schiet natuurlijk niet op. Eerder onderzoek suggereerde dat Megalodon een stuk minder snel heeft gezwommen dan eerder werd gedacht. Dat zou aansluiten bij de langere slankere lichaamsvorm die hij volgens dit laatste onderzoek moet hebben gehad. Maar om helemaal zeker te weten hoe het dier er ooit uitzag zou het wel nog steeds nodig zijn om ten minste één volledig skelet te vinden. Massief en snel, of slank en sloom: een ontmoeting met dit roofdier moet in beide gevallen behoorlijk angstaanjagend zijn geweest. Met dank aan: Huge, fearsome … and slender: rethink megalodon body shape, experts saySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Er wordt al jaren hard gewerkt aan een bloedtest voor het diagnosticeren van Alzheimer. Onderzoekers van een Zweedse Universiteit hebben één van de reeds ontwikkelde testen nu nader onderzocht. Hun conclusie: dit werkt evengoed als een ruggenprik of hersenscan. Omdat een ruggenprik invasief en onprettig is en een scan vaak enorm kostbaar, is de hoop dat een bloedtest een makkelijk en goedkoop alternatief is voor het stellen van de diagnose. Zeker als we ooit richting bevolkingsonderzoeken willen bewegen. Het uitvoerig bestuderen van ontwikkelde bloedtesten was nog moeilijk, omdat er vaak niet genoeg testen beschikbaar waren. Experts reageren hoopvol op een onderzoek waarin dat wel gelukt lijkt te zijn. Hierin werd gekeken naar een bestaande bloedtest die de aanwezigheid van het eiwit p-tau217 aantoont. Volgens de onderzoekers lukt het met de test evengoed als met een ruggenprik en zelfs beter dan met een scan om aan te tonen of er sprake van Alzheimer is. Het onderzoek zelf vind je hier: Diagnostic Accuracy of a Plasma Phosphorylated Tau 217 Immunoassay for Alzheimer Disease Pathology Er werd onder andere hier over geschreven: Blood test could revolutionise diagnosis of Alzheimer’s, experts say en hier New blood test that screens for Alzheimer’s may be a step closer to reality, study suggests. Hier vind je meer info over ALZpath, het bedrijf achter de test. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Japan is sinds afgelopen vrijdag het vijfde land op de maan. Wel is het nog onduidelijk hoe het precies gaat aflopen met hun maanlander SLIM. De zonnepanelen doen het niet en na een paar uur waren de batterijen leeg. Maar terwijl alle ogen en schotels gericht waren op SLIM, keken ze bij de radiotelescoop in Dwingeloo naar iets anders: een klein apparaatje dat tijdens de landing over boord werd gegooid. Waarom? Vanaf dat hoppertje werd door Japanse radioamateurs een signaal gestuurd dat ze hier in Nederland beter binnen konden halen dan in de Japanse controlekamer zelf lukte. Daarmee hebben ze ook in Dwingeloo een primeur: ze ontvingen de eerste amateurradio vanaf de maan. Tammo Jan Dijkema, vrijwilliger bij de radiotelescoop in Dwingeloo en onderzoeker bij Astron, vertelt meer over wat ze hebben ontvangen en wat daar nou zo bijzonder aan is. Lees hier meer over de maanmissie: Japan’s successful Moon landing was the most precise ever of Japan hopes sunlight can save stricken Slim Moon lander. En hier meer over wat ze in Dwingeloo hebben gedaan: UHF-signalen van Japanse maanrover ontvangen in DwingelooSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De mens heeft een enorme invloed gehad op hoe dieren, vooral huisdieren, er nu uitzien. Zo heeft de manier waarop we honden hebben gefokt er waarschijnlijk voor gezorgd dat ze nu voornamelijk bruine ogen hebben. Nu denken onderzoekers dat we ook van invloed zijn geweest op hoe ze kwispelen. Vandaag de dag wordt de kwispelende staart van dit trouwe gezelschapsdier gezien als een uiting van gevoel. Een blij gevoel over het algemeen. Maar hoe is dat gedrag ooit ontstaan? Uit onderzoek is bijvoorbeeld al gebleken dat door mensen opgevoede hondenpuppies veel meer kwispelen dan door mensen opgevoede wolvenpups. Ook is al eens ontdekt dat honden naar rechts kwispelen bij positieve ervaringen, zoals het terugzien van hun baasje, maar naar links bij spannende situaties waaruit ze zich willen terugtrekken. Honden kwispelen meer dan andere hondachtigen, ook als ze volwassen zijn. Vermoedelijk heeft dat met ons selectieproces bij het fokken te maken gehad. En mogelijk deden we dat, opperen deze wetenschappers nu, omdat de mens enorm gevoelig is voor ritme. Er is wel flink wat onderzoek nodig om dat met meer zekerheid te kunnen zeggen. Er zijn ook genoeg andere aannemelijke theorieën. Mogelijk hebben we erop geselecteerd tijdens het fokken omdat we de kwispelcommunicatie prettiger vinden dan geblaf. Lees hier meer over het onderzoek: Dogs may wag their tails so much due to rhythm-loving humans, scientists saySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Potvissen: ze kunnen 15 meter lang worden, 45.000 kilo wegen en wel twee uur duiken op zoek naar eten. En, weten we nu: ze leven in gigantische sociale groepen van wel 20.000 individuen. Voornamelijk vrouwen en kinderen. Voor het onderzoek werden geluidsopnames en dronebeelden gebruikt. Zo konden ze onder andere horen hoe de groepen zich van elkaar onderscheiden: door hun morsecode achtige dialecten. In de Stille Oceaan vonden ze in totaal zeven van dit soort grote clans, elk met hun eigen dialect. De groepen komen elkaar af en toe tegen, zagen ze, maar daten gebeurt alleen binnen de eigen groep. Volgens de onderzoekers lijkt het alsof ze zich bewust zijn van hun verschillen en dit ook in stand houden. Inderdaad: niet heel veel anders dan cultuur werkt bij ons. In de potvismaatschappij lijkt ook sprake te zijn van overleg in plaats van hard leiderschap. Beslissingen lijken gezamenlijk te worden gemaakt. ‘Soms', vertelt een onderzoeker, ‘deed een groep er wel een uur over om te bedenken welke kant ze op zouden gaan’. Ze dachten ook sporen te zien van menselijke beïnvloeding. Potvissen kunnen wel 80 worden, sommige hebben de tijd nog meegemaakt waarin er vrij op ze gejaagd werd. Dieren die in gebieden leven waar ook nu nog gejaagd wordt, laten een verminderde vruchtbaarheid, kleinere lichaamsgrootte en gefragmenteerde leefgroepen zien. De onderzoekers hopen nu dat ze verder terug in de tijd, eigenlijk voor onze bemoeienis kunnen kijken naar de geschiedenis van dit enorme dier. Makkelijk wordt dat niet, interessant ongetwijfeld wel. Lees hier meer over het onderzoek: Sperm whales live in culturally distinct clans, research findsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben de James Webb telescoop gericht op het oudste heelal dat eerder is gevonden door de Hubbletelescoop. In het binnenste van dat heelal ontdekten ze iets indrukwekkends: een superzwaar zwart gat. Het is het oudste zwarte gat dat ooit is gedetecteerd. Dat er zo vroeg in het universum - namelijk 400 miljoen jaar na de oerknal - al zo'n zwaar zwart gat kon ontstaan verbijstert onderzoekers wereldwijd. Van de superzware zwarte gaten die we al kenden, zoals die in het centrum van onze Melkweg, werd gedacht dat ze er miljarden jaren over hebben gedaan om zo groot te groeien. Maar dit nieuwe superzware zwarte gat moet in een veel kortere tijd heel groot zijn geworden. Vermoedelijk kunnen zwarte gaten ook groot geboren worden, of eet het zwarte gat veel sneller materie uit de omgeving op. Dat zou dan zo'n vijf keer sneller moeten zijn dan wat tot nu toe voor mogelijk werd gehouden. Het kleine heelal waarin dit superzware zwarte gat zich bevindt is met zo'n vreetzak geen lang leven gegund. Dat betekent ook het einde van het zwarte gat zelf, want met dat geschrok hindert het de formatie van sterren en heeft het uiteindelijk zelf niets meer om op te eten. Lees hier meer over het onderzoek: Astronomers detect oldest black hole ever observedSee omnystudio.com/listener for privacy information.

15 jaar geleden werden tijdens de onbemande Mars Express-missie indrukwekkende afzettingen ontdekt op de evenaar van de planeet. Het was alleen niet duidelijk waar de formatie uit bestond. Misschien stof en as, mogelijk iets anders. Die duidelijkheid lijkt er nu wel te zijn: het moet gaan om een enorme laag ijs, van wel 3.7 kilometer dik. Dat blijkt uit de analyse van nieuwe radarbeelden. Het gaat om een hoeveelheid die, als het zou smelten, het hele oppervlak van Mars zou bedekken met een laag water van 1.5 tot bijna 3 meter. De volgende vraag is: wanneer is deze ijs-formatie ontstaan? En hoe zag de planeet er destijds uit? Als bevestigd kan worden dat het hier om waterijs gaat, dan zou dat volgens de onderzoekers ons kennis over de klimaatgeschiedenis van de Rode Planeet enorm verrijken. Ook is de locatie van deze ijsafzettingen gunstig voor toekomstige missies naar Mars. Het is één van de weinige plekken waar een basis gebouwd zou kunnen worden en dan is een grote hoeveelheid water om de hoek behoorlijk gunstig. Lees hier meer over het onderzoek: Buried water ice at Mars's equator?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het Uruguayaanse Ministerie van Milieu heeft het Nederlandse TNO ingeschakeld om te helpen bij het beter in kaart brengen van de luchtvervuiling in het land. Daar gaan ze verschillende technieken voor inzetten. Anton Leemhuis van TNO vertelt meer over wat er precies gemeten gaat worden, hoe ze dat gaan doen en waarom het belangrijk is om dit soort projecten op te zetten in andere landen. Lees hier meer: TNO ondersteunt Uruguay in gebruik satellietdata bij voorspelling luchtkwaliteit Lees hier het artikel van het FD (abonnement nodig): De groene revolutie in Uruguay van wind en waterSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het gaat enorm slecht met het koraal in het Caribisch gebied. Er wordt dan ook van alles geprobeerd om hier nog wat aan te veranderen. Eén van de mogelijke oplossingen komt uit een dierentuin in Rotterdam. We spreken Sander van Lopik van Diergaarde Blijdorp, oprichter van het RoffaReefs-project. Daarin ligt de nadruk niet op het koraal zelf, maar op de belangrijke rol van de vissen die er in en rondom leven. Tijdens hun poging om in de riffen van Bonaire met een drijvende kraamkamer de lokale vissoorten op te kweken, ontdekten ze nog iets: waar ze eigenlijk aan werken is een enorme niet eerder gemaakte database met waardevolle kennis over de voortplanting van tropische vissen. Lees hier meer over de rol van Diergaarde Blijdorp: Blijdorp omarmt RoffaReefs Zelf meewerken aan dit project? Neem dan even via Blijdorp contact op. Ze zoeken nog studenten die naar Bonaire willen komen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Sportzweet en angstzweet hebben een heel andere samenstelling. Niet zo gek, want ze hebben ook een heel ander doel. En belangrijk: deo helpt niet tegen angstzweet. Elke woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Eliane Neuteboom.See omnystudio.com/listener for privacy information.

We weten al dat het gebeurt sinds de jaren zestig: Bdellovibrio bacterivorous is een rovende bacteriesoort die in staat is om andere soorten op te sporen en te doden. Dat doet de bacterie door de cel binnen te dringen en die van binnenuit op te eten, om vervolgens naar buiten te barsten. Maar om dit te doen, moet de bacterie toegang krijgen tot het slachtoffer. Ze moeten zich op de één of andere manier hechten. Maar omdat de slachtoffers die ze kiezen enorm gevarieerd zijn, snapten onderzoekers niet hoe ze dit deden. Hoe kunnen ze zich hechten aan al die verschillende vormen? Daar zijn ze nu achter: de bacterie heeft verschillende lange sliertachtige eiwitten op het oppervlak. Een stuk of twintig. Een beetje als een sleutelbos. Waarbij elke sleutel toegang geeft tot een ander slachtoffer. Het lukte de onderzoekers zelfs om één zo'n sleutel-slachtoffercombinatie te achterhalen. Waarom doen ze hier nou al zolang onderzoek naar en is het nieuws dat dit nu is ontdekt: snappen hoe deze bacterie dit doet, kan wellicht zorgen voor een nieuwe manier om met behulp van deze bacterie andere, voor ons schadelijke bacteriën op te sporen en te doden. Nu nog achterhalen welke sleutels bij welke sleutelgaten horen. Lees hier meer over het onderzoek: Scientists solve mystery of how predatory bacteria recognizes preySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Waarschijnlijk heeft er honderden miljoenen jaren lang water gestroomd door de riviervalleien van de planeet Mars. Veel langer dan eerder werd gedacht. Maar dat stromende water werd wel afgewisseld met lange droge periodes. Lees hier meer over het onderzoek: Water May Have Flowed Intermittently in Martian Valleys for Hundreds of Millions of Years, waarin naar de inslagkraters op de rivierbodem is gekeken om te bepalen wanneer en hoelang het water stroomde. En hier meer over het werk van onderzoeker Lonneke Roelofs van de Universiteit Utrecht, ook te horen in deze audio.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Veel en vaak verhalen lezen zorgt voor sterkere sociaal-cognitieve vaardigheden, zoals empathie. Bij zowel kinderen als volwassenen. En dat zorgt er weer voor dat we ons tijdens het lezen beter en sneller kunnen inleven in personages. Dat blijkt uit onderzoek van taalwetenschapper Lynn Eekhof van de Radboud Universiteit. Ze promoveerde vandaag op dit onderwerp: Verdiep je empathie door meer en vaker te lezen!See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben dankzij oeroud genetisch materiaal een beter beeld gekregen van hoe sommige genetische aanpassingen hun weg naar Europa hebben gevonden. Eén daarvan is een verhoogd risico op de ziekte MS. De oorspronkelijke dragers zijn in drie golven naar ons continent gekomen. De eerste golf vond zo'n 45.000 jaar geleden plaats, toen jagers-verzamelaars vanuit Azië deze kant op kwamen. Rond 11.000 jaar geleden trokken boeren uit het Midden-Oosten naar Europa en 5000 jaar geleden voegden zich daar ook nog herders uit het westen van Azië bij. Wat werd gedacht is dat de meeste genetische verschillen die we nu zien zijn ontstaan doordat al deze groepen en de al aanwezige populatie zich mengden en mensen zich door de tijd heen aanpasten aan de omstandigheden in verschillende delen van Europa. Maar dat blijkt toch niet het geval te zijn. Zo zagen de onderzoekers onder andere dat sommige migratiegroepen vrijwel niet mixten met de bewoners die er al waren, maar dat bestaande populaties op sommige plekken zijn verdreven en vervangen. In Denemarken is dit bijvoorbeeld het geval. Ook ontdekten ze dat moderne mensen veelal genetische sporen van alle drie de migratiegroepen bij zich dragen, maar afhankelijk van de leefplek vaak meer van de één dan van de ander. Veel van de genetische kenmerken die wij nu nog hebben, waaronder genen die fysiologische kenmerken als lengte aansturen en genen die voor een verhoogde kans op sommige ziektes zorgen, zijn terug te voeren naar één van de drie stromingen. Zo is een verhoogd risico op MS bijvoorbeeld meegekomen met de laatste golf uit het westen van Azië. Mogelijk leverden dezelfde genen oorspronkelijk ook een evolutionair voordeel op en is dat waarom ze zo sterk zijn doorgegeven. Lees hier meer over het onderzoek: Ancient DNA reveals origins of multiple sclerosis in EuropeSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Zo'n drie meter lang en tegen de 300 kilo was ie waarschijnlijk: de grootste aapachtige die ooit over de aarde liep. Onderzoekers weten nu iets beter waarom andere soorten het wel hebben gered, maar deze reus, Gigantopithecus blacki, het niet heeft gehaald. Antropoloog Ralph von Koenigswald was degene die, 90 jaar geleden, in een apotheek in Hong Kong de eerste enorme tand van het uitgestorven dier vond. Inmiddels hebben onderzoekers in grotten verspreid door China in totaal vier kaakbotten en zo'n 2000 tanden gevonden. Maar dat is het ook. Andere delen van het skelet zijn nooit ontdekt en dat maakt het nogal moeilijk om veel over de enorme aap te kunnen zeggen. En dus hebben onderzoekers bestaande fossielen en de bodem op de plek waar deze werden gevonden nog eens beter bestudeerd. Zes verschillenden technieken werden gebruikt om te bepalen wanneer het dier heeft geleefd en in welke omstandigheden het uitstierf. De nieuwe schatting zegt dat de aapachtige het vol heeft gehouden tot zo'n 295,000 tot 215,000 jaar geleden. En terwijl tanden van veel oudere exemplaren van het dier tekenen laten zien van een overvloed aan voeding en water, suggereren tanden van de laatst levende exemplaren dat hun dieet flink veranderde en ze minder voedingsstoffen binnenkregen. In deze periode waren er ook veranderingen in het landschap. Minder dichte bossen en meer open vlaktes. Andere, ook uitgestorven, aapachtigen uit die tijd lijken zich beter te hebben aangepast. Eén orang-oetangsoort, die langer doorleefde, werd bijvoorbeeld kleiner. Waarschijnlijk om hoog in de bomen te kunnen klimmen op zoek naar vruchten. G. blacki werd in die tijd juist groter. Te lomp wellicht om bij de goede snacks te kunnen. Om een nog accurater beeld van de leefomstandigheden en lichaamsgrootte van het dier te krijgen zouden wel nog meer fossielen nodig zijn, van andere delen van het lichaam. Terug naar de grotten dus. Lees hier meer over het onderzoek: Why did the world’s biggest ape go extinct?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een heleboel fossiele materialen kunnen tegenwoordig vervangen worden door biomaterialen. Denk bijvoorbeeld aan plastic of kleding gemaakt van plantenmateriaal. Het idee hierachter is natuurlijk dat dit beter is voor het milieu. Maar in hoeverre is dat ook zo? Onderzoekers van de Radboud Universiteit legden de resultaten van 130 internationale studies naast elkaar om daar antwoord op te kunnen geven. Ze keken naar de hele keten: van grondstofwinning, tot productie en afvalverwerking. Zo zagen ze dat gemiddeld genomen biomaterialen 45 procent minder CO2 uitstoten dan hun tegenhangers gemaakt van fossiele brandstof. Maar er zijn wel grote verschillen tussen de biomaterialen. Geen één is volledig klimaatneutraal, al kwamen enkelen al wel in de buurt. Sommigen stoten zelfs meer CO2 uit dan de fossiele variant. Willen we op grote schaal overstappen op biomaterialen, dan is er dus nog wel wat werk aan de winkel. Naast uitstoot ook wat betreft andere effecten van de productie van biomaterialen. Meer plantmateriaal betekent in sommige gevallen namelijk ook meer kunstmest, en dat heeft ook gevolgen voor het milieu. Het is volgens de onderzoekers dus belangrijk om naar het hele plaatje te blijven kijken. Zodat we niet het ene probleem met het volgende probleem vervangen. Lees hier meer over het onderzoek: Biomaterialen leiden tot een forse reductie in broeikasgasemissies, maar nog niet klimaatneutraalSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Terwijl kleinere voertuigen steeds vaker elektrisch zijn, is dat voor het massatransport - denk vliegtuigen en schepen - een stuk moeilijker te realiseren. Daarom wordt er hard gewerkt om dan in ieder geval alvast de brandstoffen die ze nu nog nodig hebben te verduurzamen. Zo maakt een Engels bedrijfje – het zit nog in een testfase, maar toch - al kerosine van rioolslib. In Eindhoven kijken onderzoekers met veel interesse naar het plantaardige lignine als alternatief voor aardolie. Dat vind je naast suiker in biomassa. Nou kunnen suikers worden omgezet in ethanol, en kun je chemicaliën en brandstoffen maken van lignine. Het probleem is dat dit laatste alleen nog niet efficiënt genoeg lukt om rendabel te zijn. Dat heeft ermee te maken dat de sterke koolstof-koolstofverbindingen in lignine moeilijk uit elkaar te krijgen zijn. En daar hebben onderzoekers van de TU Eindhoven nu een oplossing voor gevonden. Door de koolstofverbindingen eerst te activeren op metalen nanodeeltjes raken ze verzwakt. Daardoor zijn ze een stuk makkelijker te kraken in de volgende stap van het proces. Uiteindelijk maakt deze combinatie een veel hogere opbrengst mogelijk, wat volgens de onderzoekers hernieuwbare brandstof op basis van lignine eindelijk commercieel levensvatbaar maakt. Lees hier meer over het onderzoek: Het kraken van koolstof-koolstofverbindingen in lignine om duurzame vliegtuigbrandstoffen te makenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben in een grot een gefossiliseerd stukje van de buitenste laag van de huid van een oeroud reptiel ontdekt. Het is het oudste huidfossiel dat tot nu toe is gevonden. 21 miljoen jaar ouder dan de vorige recordhouder. Met het geribbelde oppervlak lijkt het een beetje op de huid van een krokodil, maar het heeft ook kenmerken die gevonden worden bij slangen en wormhagedissen. Het moet dus om een reptiel gaan, maar omdat er geen botten zijn gevonden of andere overblijfselen, weten de onderzoekers niet precies om welk soort het moet gaan. Het vinden van restanten van deze laag van de huid, ook al gaat het in dit geval maar om een stukje niet groter dan een vingernagel, geeft belangrijke informatie over de evolutie van dieren. Bij de transitie van leven in het water naar leven op het land was die beschermende buitenste laag huid namelijk erg belangrijk. Huid en ander zacht weefsel blijven zelden bewaard, maar in dit geval is dat door unieke omstandigheden wel gebeurd. Het grottensysteem in Oklahoma waarin de vondst werd gedaan was waarschijnlijk vrij van zuurstof en rijk aan fijne klei, wat beiden de afbraak van de fossielen geremd kan hebben. Ook lekte er olie door deze grotten, wat ook moet hebben bijgedragen aan het behoud van de huid. Lees hier meer over het onderzoek: Oldest known fossilized skin is 21 million years older than previous examplesSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het meer dan honderd jaar oude BCG-vaccin blijkt bij sommige mensen 'slapende' immuuncellen wakker te maken. Het begrijpen van dit mechanisme en weten waarom het vaccin niet bij iedereen hetzelfde effect heeft is heel belangrijk voor de ontwikkeling van nieuwe, betere vaccins tegen infectieziektes als tuberculose, hiv en malaria. Voor alle drie geldt dat die verbetering nog hard nodig is. We bespreken de ontdekking met internist infectioloog van het Radboudumc: Mihai Netea. Meer over het onderzoek lees je hier: Vaccin versterkt aangeboren immuniteit bij mensen met ‘slapende’ immuuncellenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Vingerafdrukken zijn nog altijd een belangrijk onderdeel van forensisch onderzoek. In veel zaken gaven ze de doorslag en linkten ze een dader aan een wapen of plaats delict. Maar stel die dader doet op twee locaties iets misdadigs. Op de ene laat diegene een vingerafdruk van de duim achter en op de ander een vingerafdruk van de wijsvinger. Dan zijn die twee niet zomaar aan elkaar te linken. Want: elke vingerafdruk is uniek geldt niet alleen per persoon, maar zelfs per vinger aan dezelfde hand. Werd gedacht. Dat spreken onderzoekers van de universiteit van Columbia nu tegen. 60.000 vingerafdrukken gingen in paartjes een algoritme in, sommige waren van verschillende mensen, sommige van dezelfde persoon maar andere vingers. Na wat training kon het algoritme met behoorlijk wat zekerheid - bijna 80 procent - aangeven wanneer twee vingerafdrukken van verschillende vingers van dezelfde persoon waren. Toch waren collega-onderzoekers en forensische experts sceptisch. Uniek is uniek. Dit kan niet kloppen. Paper niet geaccepteerd. De onderzoekers gingen door met het trainen van hun algoritme. Met meer data bleef het AI-systeem verbeteren. Maar weer werd de publicatie geweigerd. Eén van de open vragen bleef namelijk: wat ziet dit algoritme dat experts al die tijd hebben gemist? Wat bleek: het kijkt niet naar de vertakkingen en eindpuntjes van de tekeningen in vingerafdrukken, maar naar de middelste golfjes en bochtjes. Ondanks dat het algoritme nog niet goed genoeg is om de doorslag te geven in een strafrechtelijke zaak, kan het al wel richting geven in een onderzoek. De verwachting is dat het met meer data alleen nog maar beter zal gaan werken. Voor nu was het genoeg om uiteindelijk toch een paper gepubliceerd te krijgen. Lees hier meer over het onderzoek: AI discovers that not every fingerprint is uniqueSee omnystudio.com/listener for privacy information.

19 januari 2038, om veertien minuten en zeven seconden na vier uur 's nachts is de tijd op. In elk geval voor computers. Logisch, want dat is 2.147.483.648 seconden na middernacht 1 januari 1970. Gelukkig kunnen we makkelijk tijd bij maken. Elke woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Tuur Verdonck.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onder het vernieuwde plein bij de oude ingang van Diergaarde Blijdorp vind je tegenwoordig 5000 - deels holle - betonnen bufferblokken. Daarmee zijn de zakkende straatstenen verhoogd, maar ze zitten er ook zodat regenwater kan worden opgeslagen. Regenwater dat na zorgvuldig zuiveren weer kan worden ingezet in de dierentuin. En dat scheelt flink wat drinkwater. We spreken Rene Reusen, verantwoordelijk voor alle bouwprocessen in de dierentuin, Dorian Hill van Bufferblock en Kieran Dartée van Field Factors over dit gezamenlijke project.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In een stad kun je als onderzoeker niet zomaar alles testen. Zelfs op een universiteitscampus kan het lang niet allemaal. Wetenschappers uit Delft hebben daar al een tijdje een mooie oplossing voor: ze doen hun experimenten eerst tussen de olifanten en zeeleeuwen. Lindsey Schwidder van het TU Delft Innovation & Impact Centre vertelt in deze aflevering meer over de verschillende experimenten die hun studenten en onderzoekers uitvoeren in Diergaarde Blijdorp in Rotterdam. In deze audio hoor je ook Leon Haimes van Reefy over een nieuw soort kunstmatig rif dat zowel dient als golfbreker als voor de bevordering van biodiversiteit. En Jelle Dercksen, hij doet onderzoek naar het opsporen en monitoren van dieren aan de hand van eDNA in het water. Meer over het onderzoek naar slimme wateropslag en waterzuivering hoor je in deze aflevering.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Terwijl wij hier tijdens de jaarwisseling voor miljoenen aan vuurwerk omhoog zagen gaan, ging er in Antarctica iets heel anders de lucht in: een telescoop aan een ballon ter grootte van een voetbalveld. En met succes, weten we inmiddels. We praten bij met onderzoeker Jose Silva van SRON. Hij was bij de voorbereidingen en de lancering. Eerder spraken we hem ook al over deze missie. Die afleveringen vind je hier: Ballontelescoop Gusto klaar voor vertrek vanaf AntarcticaTelescoop die aan ballon de lucht in zal gaan is aangekomen op AntarcticaSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor veel van ons geldt: als we ouder worden, werkt ons gehoor minder goed. Je kunt dan gehoorapparaatjes aanschaffen. Maar ondanks dat ze vandaag al een stuk minder opvallen dan vroeger, kiezen er toch nog altijd aardig wat mensen voor om zonder door het leven te gaan. Het gehoorverlies op de koop toe nemend. In de VS draagt bijvoorbeeld slechts 1 van de 10 mensen die het nodig heeft een gehoorapparaat. In het Verenigd Koninkrijk is dat 3 op de 10. Geen goeie cijfers, zeggen onderzoekers nu, want wat blijkt: het dragen van gehoorapparaatjes als je ze nodig hebt kan de kans op overlijden met zo'n 25 procent verminderen. Waar dat hem volgens de onderzoekers in zit is de link tussen verbetering van het gehoor en mentale- en cognitieve gezondheid. Dit zou de algemene gezondheid weer ten goede komen en daarmee ook de levensverwachting. Ze bestudeerden voor dit onderzoek meer dan 1800 mensen met gehoorverlies uit een groep van 10.000 deelnemers. Slechts 237 van de 1800 slechthorenden gebruikte regelmatig gehoorapparaatjes. Los van factoren als leeftijd, afkomst en inkomen bleek de kans op overlijden in de groep niet- of weinig-gebruikers 25 procent hoger te liggen. Mocht je dus twijfelen of je wel of niet die gehoortest moet doen, of laat je de aangeschafte gehoorapparaatjes standaard uit, dan is dit wellicht het moment om actie te ondernemen. Lees hier meer over het onderzoek: Hearing aids reduce risk of death by almost 25 per cent, study findsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een hydrothermale bron, je weet wel: zo'n eruptiekanaal in de zeebodem, klinkt nou niet echt als de beste plek om te gaan leven. Donker, hoge druk, bizarre wisselingen in temperatuur, zuur met veel methaan en zwavel: ik zou er als zeedier met een grote boog omheen zwemmen. Maar sommige zeekomkommers gaan hier juist heel goed op. Natuurlijk waren onderzoekers benieuwd naar dit dier dat in deze extreme omstandigheden kan overleven, want daar kunnen we vast weer van alles van leren. En dus zochten ze het hele genoom van een zeekomkommersoort uit die ze vonden in de buurt van deze bronnen op de bodem van de Indische Oceaan, op bijna 2500 meter diepte. Van zeekomkommers die op andere plekken voorkomen hebben we deze data ook al en zo konden ze mooi zien dat de extreme zeekomkommer genetisch anders in elkaar zit. Het dier blijkt onder andere unieke genen voor DNA-reparatie en de regulatie van ijzer te hebben. Naast het verder bestuderen van deze vondsten, willen de wetenschappers ook de andere dieren die leven op deze plekken beter gaan bekijken. Lees hier meer over het onderzoek: Some sea cucumbers like it hotSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In Noord-Groenland zijn de meer dan 518 miljoen jaar oude fossielen van een nieuwe diersoort gevonden. Het gaat om een grote worm met flinke kaken. Het dier kreeg de naam Timorebestia, terror beest in Latijn. Nou is het met 30 centimeter misschien iets minder beestachtig dan je had verwacht, destijds was het één van de grootste zwemmende roofdieren en mogelijk één van de eerste vleeseters. Het was, zeg maar, de haai van z'n tijd. De worm had vinnen, een antenne op zijn hoofd en dus die flinke kaken. Pijlwormen zijn de meest verwante nog levende familieleden. Al zijn die tegenwoordig een stuk kleiner en hebben ze niet langer kaken, maar buitenboordborstels om prooi mee te vangen. De grote worm was toen der tijd niet het enige roofdier in zee, die plek moest hij onder andere delen met de Anomalocaris. Een opmerkelijk beestje dat moeilijk te omschrijven is, maar misschien nog wel het meest lijkt op een garnaal-inktvis-duizendpoot-zeekomkommer-combi. Nouja, zoek maar even op. De onderzoekers konden zelfs zien wat er in de buik van hun fossiele megaworm zat: de restanten van een geleedpotige uit die tijd genaamd Isoxys. Bijzonder, want dit soort dingen blijven zelden goed genoeg bewaard. In de omgeving waar deze ontdekking is gedaan vonden ze nog veel meer niet eerder ontdekte diersoorten. Op sommige van die verhalen moeten we nog even wachten, die onderzoeken zijn nog in volle gang. Lees hier meer over het onderzoek: ‘Giant’ predator worms more than half a billion years old discovered in North GreenlandSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Aan het einde van dit nieuwe jaar is het zover, dan zal Nasa's Parker Solar Probe met een snelheid van 195 kilometer per seconde langs onze zon racen, dichter bij het oppervlak dan welk door mensen gemaakt object ooit eerder kwam. We landen praktisch op de ster, zegt een betrokken onderzoeker. Even voor de duidelijkheid: dat betekent nog steeds dat Parker zich op het dichtstbij zo'n 6.1 miljoen kilometer van de zon zal bevinden. Maar als je kijkt naar de totale afstand tussen de aarde en de zon, dan is dat wel slechts de laatste 4 procent. De missie begon al in 2018. Toen werd het onbemande ruimtevaartuig gelanceerd. In de tussentijd is hij al langs de zon gevlogen, elke keer zal dat wat dichterbij zijn. Met aan het einde van dit jaar de spannendste vliegroute tot nu. Eentje met ongekende uitdagingen. Want zo dichtbij de zon krijgt Parkers voorkant te maken met temperaturen van zo'n 1400 graden. De instrumenten die metingen moeten uitvoeren die ons meer moeten vertellen over de omstandigheden in de corona, de atmosfeer van de zon, zitten dan ook achter een dik en geavanceerd hitteschild. Dan alsnog zal het bezoekje extreem kort moeten zijn. We weten nog een heleboel niet over de processen rondom de zon. Bijvoorbeeld over het ontstaan van zonnevlammen. En dus is de hoop dat Parker baanbrekende ontdekkingen zal doen. Lees hier meer over de missie: Nasa mission lines up to 'touch the Sun'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor veel mensen met long-covid - ook wel post-covid - is het herkenbaar: een extreme vermoeidheid waardoor je bijna aan niets meer toekomt. Onderzoekers van het Amsterdam UMC tonen nu aan wat de lichamelijke oorzaak van die vermoeidheid is. In deze audio hoor je Brent Appelman, arts-onderzoekers bij het Amsterdam UMC. Lees hier meer over het onderzoek dat hij en zijn collega's uitvoerden: Vermoeidheid van patiënten met post-covid heeft lichamelijke oorzaakSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Amerikaanse wetenschappers hebben ontdekt welk eiwit verantwoordelijk is voor de gele kleur in urine. Een vondst die onder andere kan helpen in onderzoek naar de link tussen de microben in ons spijsverteringsstelsel en verschillende ziektes. Nou weten de meesten van ons wel dat de kleur van je plas iets kan zeggen over je gezondheid, of in ieder geval over hoeveel water je die dag hebt gedronken. Maar gek genoeg was dus nog niet bekend hoe die gele kleur nou precies ontstaat. Het blijkt zo te zitten: wanneer rode bloedcellen in ons lichaam afbreken na zo'n zes maanden te hebben geleefd, wordt ook een feloranje bijproduct geproduceerd. Dat eiwit komt terecht in ons spijsverteringskanaal, waar het of als afval het lichaam uit wordt gewerkt, of deels opnieuw wordt opgenomen. Gebeurt dat opnieuw opnemen te veel, dan kun je daar ziek van worden. Gelukkig zitten er in ons spijsverteringsstelsel microben die dit eiwit afbreken naar een ander bijproduct. Niet langer feloranje, maar wel gekleurd genoeg om onze plas geel te maken. Het idee dat dit laatste eiwit daar een rol bij speelt was er al langer, maar hoe het ontstaat wisten we nog niet. Nu dit bekend is kunnen de onderzoekers gaan kijken hoe de verwerking en aanwezigheid van het eiwit van invloed is op verschillende ziektes. Lees hier meer over het onderzoek: What makes urine yellow? UMD scientists discover the enzyme responsibleSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers kunnen aan jouw tanden zien waar je vandaan komt. Dat werkt zo: in alles wat we eten zitten stoffen, zogeheten 'isotopen', die in je tandglazuur terechtkomen. Door die isotopen uit je tanden te halen en te analyseren, kunnen onderzoekers van alles te weten komen over waar jouw eten vandaan kwam. Zelfs al komt het eten dat je in je mond stopt lang niet altijd van de plek waar je woont, dan nog verraden de isotopen deels waar je vandaan komt. Mensen in verschillende delen van de wereld hebben immers nogal verschillende diëten; in Oost-Europa en Zuid-Amerika wordt aanzienlijk meer maïs en giers gegeten dan hier. Verraden de isotopen in je tanden dus zien dat je heel veel maïs en gierst hebt gegeten, dan is de kans groot dat je niet uit Nederland komt. De grote kracht van deze onderzoeksmethode blijkt in de combinatie van verschillende isotopen te zitten. Hoe meer je er combineert, hoe preciezer je kan bepalen waar een individu vandaan komt. Dat geldt zelfs voor mensen die vaak zijn verhuisd, want het glazuur van een kies vormt zich op een specifieke leeftijd. Zodra het glazuur eenmaal verhardt, zitten de isotopen daar voor altijd in vast. De informatie die isotopen over jouw afkomst kunnen verraden, draag je dus altijd met je mee. Wil je meer leren over hoe wetenschappers aan jouw tanden kunnen aflezen waar je vandaan komt? Klik dan hier voor de video. Iedere woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Loes van Langen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Niet alle vogels wachten tot het lente is met het leggen van een ei. We gingen langs bij ARTIS waar oppasser Job van Tol vertelt dat de Afrikaanse pinguïn en de vale gier daar al druk bezig zijn. Ook bespreken we hoe het met deze vogelsoorten gaat in het wild en hoe ze hier als dierentuin bij proberen te helpen. Lees hier meer over de pinguïns van ARTIS: In december leggen alle pinguïns een ei Job van Tol schreef ook een heel mooi boek, dat vind je hier: De oppasserSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Ja dat klinkt vies en ook een beetje onwerkelijk, maar scheikundigen uit Engeland hebben volgens de BBC kerosine gecreëerd van wat wij door de wc spoelen. Natuurlijk gaat daar een heel bewerkingsproces aan vooraf, maar chemisch gezien is wat er uiteindelijk geproduceerd wordt bijna niet te onderscheiden van de brandstof die nu wordt gebruikt in de luchtvaartsector. De verwachting is niet dat alle vliegtuigen ter wereld hierop zullen kunnen vliegen, daarvoor is er onder andere niet genoeg rioolprut. Maar de hoop is wel dat het als één van de milieuvriendelijkere alternatieven kan dienen. Daarvoor moet het wel nog eerst worden goedgekeurd. Bekijk hier een kort filmpje: Gloucestershire firm making jet fuel entirely from human pooSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Gerst blijkt gemiddeld 50 procent meer te groeien als het wortelsysteem van de plantjes elektrisch gestimuleerd wordt. Het zou volgens de wetenschappers één van de oplossingen kunnen zijn in een tijd waar een groeiende populatie en klimaatverandering het moeilijk maken om voldoende voedsel voor iedereen te produceren. In dit geval is gekeken naar het kweken van planten zonder daarbij grond te gebruiken. De plantjes groeien in zo'n geval in een gesloten systeem van water en voedingsstoffen, waarbij wel een geschikte ondergrond nodig is als houvast voor de wortels. Voor deze experimenten ontwikkelden de onderzoekers een elektrisch geleidende ondergrond, gemaakt van cellulose en polymeer. Daarmee konden ze de wortels voorzichtig elektrisch stimuleren tijdens het groeiproces. Dit zou ervoor hebben gezorgd dat gerst in 15 dagen zo'n 50 procent meer groeide. Het biologische proces hierachter moeten de onderzoekers nog wel uitpluizen. De jonge plantjes lijken efficiënter om te gaan met stikstof, maar hoe dit wordt beïnvloed door elektriciteit is nog niet duidelijk. Lees hier meer over het onderzoek: Electronic “soil” enhances crop growthSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Ook in Nederland is overgewicht een groeiend probleem. Had in 1990 nog één op de drie volwassenen matig of ernstig overgewicht, in 2022 was dat al opgelopen tot de helft van alle volwassenen. De laatste jaren is er veel onderzoek gedaan naar medicijnen die - zeker bij obesitas - kunnen helpen. Met behoorlijk wat succes. Toch is het goed om meerdere werkende behandelingen te hebben, omdat niet alles voor iedereen werkt, sommige middelen duur zijn of bijwerkingen hebben en voorraden beperkt kunnen zijn. En dus ontwikkelden Amerikaanse wetenschappers een trillende pil, die je door kan slikken en die in de maag de zenuwcellen stimuleert die normaal gesproken het oprekken van de maag detecteren. De trillingen van de pil laten de maag zo denken dat vol zit en het tijd is om te stoppen met eten. De pil heeft een beschermend laagje dat oplost als het in aanraking komt met de vloeistoffen die in de maag aanwezig zijn. Dat zorgt ervoor dat de pil geactiveerd wordt en gaat trillen. Ze hebben het nu eerst getest bij varkens. Mits op het juiste moment ingenomen, zorgde de pil bij deze dieren voor 40 procent minder voedselinname. Na een paar dagen werd de pil weer uitgepoept. Klinische studies met mensen zijn nog niet gedaan, maar de onderzoekers verwachten dat het bij ons een vergelijkbaar effect moet hebben en dat ze hiermee een goedkope behandelmethode zonder bijwerkingen hebben gevonden. Lees hier meer over het onderzoek: Engineers develop a vibrating, ingestible capsule that might help treat obesitySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Veel oeroude handafdrukken in grotten laten missende vingers zien. Er werd altijd gedacht dat dit of expres zo was afgebeeld, of dat de kunstenaars deze vingers waren kwijtgeraakt in de zware omstandigheden van toen. Nu denken wetenschappers dat het nog weleens anders zou kunnen zitten. Vermoedelijk waren de ontbrekende vingers onderdeel van een ritueel waarbij ze, nouja, opzettelijk werden verwijderd. Dit is geen ongewoon verschijnsel. Er zijn gemeenschappen waarin het bijvoorbeeld gebruikelijk is om een vinger te verwijderen na het verliezen van een geliefde of kind. De onderzoekers bestudeerden 25.000 jaar oude grottekeningen in Frankrijk en Spanje en vonden ten minste 200 afbeeldingen waarop vingers ontbraken. Het ging om zowel afdrukken als omtrekken van handen. Een paar jaar terug kwamen ze ook al met deze theorie aan, maar toen kwam er erg veel kritiek van collega-onderzoekers. Niet genoeg bewijs. Dit keer menen ze dat bewijs wel voldoende te laten zien. Lees hier meer over het onderzoek: Many prehistoric handprints show a finger missing. What if this was not accidental?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wat doet een zeehond in de Noordelijke IJszee om warm te blijven? Wat is de beste manier om te achterhalen of iemand liegt? Wat zijn wetenschappers dit jaar te weten gekomen over ochtendmensen? En welke aflevering van de rubriek is dit jaar het meest gedownload? Tijd om de kennis van onze presentatoren te testen. Hoe goed hebben ze geluisterd het afgelopen jaar? Zelf ook meedoen? Lees dan niet verder, maar luister eerst. En laat het op X (@karlijnmeinders) of Instagram (@thesciencesection) even weten als je ze allemaal goed had (niet valsspelen hè), dan komt er in 2024 misschien wel een prijs jouw kant op. Alle afleveringen die voorbijkomen zijn hier terug te vinden: Mierenegels blazen snottenbellen om af te koelen (mierenegel dus, sorry voor de verspreking!)Deze zeehondensoort blijft warm mede dankzij z'n neusOchtendmens? Bedankt de Neanderthalers maar.Het energieverbuik in ons lichaam verhogen met een medicijn: het kanVergeet lichaamstaal: zo weet je makkelijk of iemand liegt En de meest gedownloade aflevering van dit jaar:Buitenaards ruimteschip gevonden?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor rendieren in het Noordpoolgebied is het nu hartje winter. Geen probleem voor de dieren, mits ze zich in de zomer goed vol hebben gegeten. Nou blijkt uit onderzoek dat rendieren iets heel bijzonders doen om in die zomermaanden zoveel mogelijk naar binnen te kunnen werken: ze eten en slapen tegelijk. Hun hersenen gaan in een slaapachtige modus terwijl ze aan het kauwen zijn. Zo kunnen ze heel veel tijd besteden aan eten, zonder in te leveren op nachtrust. Onderzoekers zagen dit toen ze de hersenactiviteit van een aantal tamme rendieren in Noorwegen bestudeerden. Net als een koe heeft een rendier vier magen. In de eerste wordt gras bewaard, dat weer omhooggehaald kan worden om te herkauwen. En tijdens dit proces zagen ze de hersenactiviteit veranderen naar een staat die geassocieerd wordt met REM-slaap. Hun lichaam ging ook in een soort rustmodus op deze momenten. Zelfs als ze hun ogen gewoon nog open hadden en stonden, werden ze rustiger en reageerden ze minder op geluiden om zich heen. Ook bijzonder: de dieren die dit veel deden, hadden minder diepe slaap nodig, zagen de onderzoekers. Lees hier meer over het onderzoek: Reindeer can activate sleep mode while eatingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Er blijkt een stofje in emotionele tranen te zitten dat agressie bij anderen vermindert. Hier kwamen onderzoekers achter tijdens een onderzoek waarin proefpersonen aan opgevangen tranen moesten ruiken. De proefpersonen (allemaal man) moesten of aan een zoutoplossing of aan de tranen van vrouwen die zielige films hadden gekeken ruiken, zonder te weten waar het om ging. Vervolgens moesten ze een computerspel spelen dat is ontwikkeld om agressie op te wekken. De mannen die aan de tranen hadden geroken lieten 40 procent minder agressie zien. Nou moet het onderzoek nog wel herhaald worden en zou het mooi zijn als dan ook mannen zich melden als tranenleverancier (dat was nu amper het geval), maar het is een interessant gegeven om verder te bestuderen. De onderzoekers betwijfelen of het een effect heeft tijdens interactie tussen volwassen, maar denken dat het bij baby's wel degelijk een functie heeft. Welk stofje nou precies voor het kalmerende effect zorgt is nog onbekend. Ook dat willen ze nog verder uitzoeken. Lees hier meer over het onderzoek: Human tears contain substance that eases aggression, says studySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Als er één zintuig is waar we op vertrouwen, dan is het wel ons zicht. Maar is dat eigenlijk wel terecht? Experimenteel psycholoog Surya Gayet is gefascineerd door de manier waarop onze hersenen visuele prikkels verwerken en interpreteren. Hoeveel zien we van de wereld om ons heen? En in hoeverre wordt dat beïnvloed door onze verwachting? We spreken hem uitgebreid over zijn onderzoek dat onderdeel is van de Boost je bewustzijn-challenge van de Universiteit Utrecht. Meedoen kan nog tot en met januari.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ballontelescoop Gusto zal - als het weer het toelaat - één dezer dagen de lucht in gaan vanaf Antarctica. Onderzoeker Jose Silva van SRON vertelde vorige maand al meer over de voorbereidingen. We spreken hem nu weer, in de enorme hangar waar de telescoop staat te wachten op vertrek. Wat is er sinds november allemaal gebeurd? De vorige aflevering vind je hier: Telescoop die aan ballon de lucht in zal gaan is aangekomen op AntarcticaSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het gaat niet goed met de insectenpopulaties wereldwijd en dat heeft een rimpeleffect op de rest van de natuur. Veel planten zijn afhankelijk van insecten voor bestuiving, dus je kunt je voorstellen wat het voor gevolgen heeft als die insecten er ineens minder of niet meer zijn. Franse wetenschappers hebben dat effect nu verder uitgezocht en zo zagen ze dat wilde bloemenplanten zich aanpassen aan de nieuwe omstandigheden. Ze evolueren steeds meer richting zelfbevruchting. Dat klinkt als goed nieuws, maar dat is niet helemaal het geval. Ze kwamen hierachter toen ze viooltjes die in de buurt van Parijs groeien vergeleken met zaadjes van dezelfde plant en locatie die tussen 1992 en 2001 zijn verzameld. De moderne bloemen bleken 10 procent kleiner, ze produceren 20 procent minder nectar, en ze worden minder bezocht door bestuivers. Het vermoeden is dat dit een directe link heeft met de rap teruglopende aantallen insecten in Europa. In dit onderzoek laten ze nu zien dat er sprake is van een vicieuze cirkel: want de afname in nectarproductie kan ook weer een negatief effect hebben op de insecten. Wat weer zorgt voor minder bezoekers en dus ook weer minder nectar. Volgens de onderzoekers laat dit nog maar eens zien hoe belangrijk het is om zo snel mogelijk maatregelen te nemen. Lees hier meer over het onderzoek: Wildflowers increasingly doing without insect pollinatorsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het zou heel goed kunnen dat wij mensen er zelf voor hebben gezorgd dat de meeste honden nu bruine ogen hebben, zeggen onderzoekers. Het is al wel langer bekend dat het selectief fokken van honden, waarmee we tienduizenden jaren geleden al zijn begonnen, invloed heeft gehad op hun karakter en uiterlijke kenmerken. Sommige daarvan, zoals grote voorhoofden en korte neuzen, zorgen nu zelfs voor gezondheidsproblemen. Nu zou dus ook blijken dat de kleur van hun ogen is beïnvloed door onze voorkeuren. Terwijl wolven, waar alle honden van afstammen, licht gekleurde ogen hebben (iets wat waarschijnlijk helpt bij het makkelijker aflezen van elkaars bedoelingen), heeft 90 procent van de gedomesticeerde honden donkere ogen. Om uit te zoeken waarom dit zo is lieten onderzoekers uit Japan in een experiment hondenfoto's aan deelnemers zien waarop de kleur van de ogen van de honden steeds iets was aangepast. Vervolgens moesten de honden gerangschikt worden op kenmerken als vriendelijkheid, intelligentie en agressiviteit. En wat bleek: honden met donkere ogen werden als veel vriendelijker gezien. Nou was dit een klein onderzoek, met een beperkt aantal rassen (namelijk 33) en vooral Japanse studenten, maar de bevinding past wel bij onze voorkeur om honden steeds meer op ons eigen schattige kinderen te laten lijken. Baby's hebben grotere pupillen dan volwassen en daar komen donkere ogen meer bij in de buurt. Maar, stellen wetenschappers die niet meewerkten aan dit onderzoek: het kan ook gewoon zijn dat we aan de kleur gewend zijn geraakt en we er daarom steeds meer op geselecteerd hebben. Ook zegt het onderzoek nog niets over wanneer de donkere ogen overheersend zijn geworden. Er valt dus nog aardig wat uit te zoeken, maar het is een interessante theorie. Lees hier meer over het onderzoek: Why do most dogs have brown eyes?See omnystudio.com/listener for privacy information.