Wetenschap Vandaag | BNR

Smeltmeren op ijsplaten: dat klinkt misschien ver weg en vrij onschuldig, maar dat is zeker niet altijd het geval, weet onderzoeker Sophie de Roda Husman. Ze is met haar onderzoek op basis van jaren aan satellietdata één van de finalisten van de Best Climate Action and Energy Paper, een wedstrijd die wordt georganiseerd door de TU Delft. Daarin heeft ze gekeken naar Antarctica: een gebied dat voor veel onzekerheid zorgt in klimaatmodellen. Aan de randen vormen door de warmere temperaturen steeds vaker smeltmeren op de ijsplaten. Als die weer bevriezen is er niet zoveel aan de hand, maar sijpelen ze de scheuren in, dan zet dat processen ingang met grote gevolgen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Zo'n vijf meter was het bizarre waterdier en het leefde ongeveer 240 miljoen jaar geleden. Wetenschappers hebben in kalksteen afzettingen in China een prachtig compleet fossiel gevonden van een Dinocephalosaurus orientalis. Van dit dier weten we sinds 2003 dat het heeft bestaan. Vanwege de extreem lange nek, met welgeteld 32 wervels, langer dan zijn lichaam en staart bij elkaar, heeft het dier nogal wat weg van hoe draken vaak worden afgebeeld. De nek moet ook erg flexibel zijn geweest, wat het dier onderwater wellicht voordelen opleverde. Met zo'n nek kun je natuurlijk zo om een hoekje of in een spleet of gaatje op zoek naar een snack. Volgens de onderzoekers laat de vondst uit het Trias maar weer eens zien hoe bizar de wereld er toen moet hebben uitgezien. Ze verwachten dat we nog lang vreemde ontdekkingen zullen doen in afzettingen uit die tijd. Lees hier meer over het onderzoek: Fossil reveals 240 million year-old 'dragon'See omnystudio.com/listener for privacy information.

80 procent van de Nederlanders zegt gevoel voor ritme te hebben. En de andere 20 procent heeft het mis. Eigenlijk heeft iedereen ritmegevoel. Zelfs baby's van een paar dagen oud. Iedere woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Loes van Langen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er is nog veel onduidelijk over de manier waarop planeten in verschillende delen van ons sterrenstelsel ontstaan. Een deel van die ontbrekende kennis is nu gevonden, dankzij een groot en indrukwekkend onderzoek naar de kraamkamers van planeten. In deze audio hoor je Per-Gunnar Valegård, promovendus aan de Universiteit van Amsterdam en één van de wetenschappers achter dit onderzoek. Hij vertelt meer over de verschillende vondsten die ze dankzij het onderzoek deden en de implicaties die dit heeft voor toekomstig onderzoek en de computermodellen die hier voorspellingen over doen. Lees hier meer over wat ze hebben gevonden: Baanbrekend onderzoek onthult geheimen van planeetgeboorte rond tientallen sterrenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Er zijn problemen met de levering van choleravaccins. En dat op het moment dat de ziekte weer behoorlijk in het nieuws is: een verdachte uitbraak op een cruiseschip, een grote uitbraak in zuidelijk Afrika. In 15 landen zijn op dit moment uitbraken van de besmettelijke ziekte, ruim 40.000 gevallen en bijna 800 doden zijn alleen al in de afgelopen maand januari geregistreerd. Cholera, veroorzaakt door de Vibrio Cholerae bacterie, leidt tot zeer ernstige diarree. Een liter vocht per uur verliezen is dan normaal. Onbehandeld leidt cholera binnen een dag tot de dood. Maar nu is dus het vaccin op, zeker tot midden maart, zegt de wereldgezondheidsorganisatie. Dat tekort komt niet door de nieuwe uitbraken maar omdat we als wereldgemeenschap afhankelijk zijn van slechts één leverancier: EUbiologics in Zuid Korea. En daar is de productiecapaciteit nu op. Er is geen eenvoudige oplossing voor dit probleem, erkent ook UNICEF en Artsen Zonder Grenzen, al gaan twee nieuwe producenten het anti cholera vaccin ook maken: een zuid Afrikaans bedrijf en en medicijnfabrikant uit India. Het internationaal vaccinatie instituut, het IVI, denkt wel dat het tekort gedurende 2024 zal afnemen en in 2025 vrijwel verdwenen zal zijn. De recente uitbraken in combinatie met het vaccintekort, leiden tot zorgen, bij de WHO en Artsen zonder grenzen, maar klimaatdeskundigen waarschuwen voor nieuwe problemen. Extreem weer in Pakistan, Malawi en Mozambique, heeft de riolering in die landen grotendeels verwoest. En kapotte riolering leidt op termijn tot cholera-uitbraken, zo leert ons de geschiedenis. Ook zijn er grote zorgen over landen waar de hygiënische infrastructuur aan diggelen ligt door langdurige conflicten zijn zoals Yemen, Congo en ook Gaza. En zoals bekend: het krachtigste wapen tegen cholera is schoon water en een goed werkende riolering. Vaccins alleen zijn niet genoeg.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In sommige families worden mensen veel ouder dan gemiddeld. Zeker wanneer dit voor meerdere generaties geldt, wordt het interessant. Want waar komt dat door? Dat is de vraag waar Nederlandse onderzoekers al tientallen jaren naar kijken. Ze begonnen ooit in Leiden, maar nu is het tijd voor de rest van het land. We horen er meer over van onderzoeker Eline Slagboom van het LUMC. Ze vertelt dat ze zowel naar genen als sociale factoren kijken, en dat ze zo al interessante ontdekkingen hebben gedaan in de groep langlevende Leidenaren. Ken je nou een familie met veel langlevende mensen, of zit je er zelf in, dan kun je meewerken aan het onderzoek. Hier vind je alle informatie: [email protected] of telefonisch op 071-526 8640 op werkdagen van 10.00 - 16.00. Kijk ook voor meer informatie op leidenlangleven.nlSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het was wetenschappers opgevallen dat giftige kikkers fanatieke tapdansers zijn. Alleen tikken ze dan alleen met hun middelste teen. Dat doen ze sneller dan de dubbele baspedalen in een metal nummer. Veel meer dan een veegje in de lucht zie je niet met het blote oog. Onderzoekers vonden dit zo opmerkelijk dat het nu in drie labs, elk in een ander land, wordt bestudeerd. Want waarom doen de kikkers dit? Er zijn nog meer soorten die een vorm van snel voetenwerk laten zien, dus als ze hier achter kunnen komen, dan kunnen ze dat mogelijk ook verklaren. In het laatste onderzoek, dat nog niet officieel is gepubliceerd, zeg ik er even bij, zagen onderzoekers giftige schilderskikkers wel 500 keer met hun teen tikken per minuut. Ter vergelijking: dat is drie keer zo snel als het nummer Shake it off, van Taylor Swift. Ze deden dit vooral als ze op bladeren zaten. Waarschijnlijk omdat die de vibraties goed doorsturen. Het vermoeden is dat de beweging gebruikt wordt om prooi te laten bewegen, of zelfs te lokken. Want kikkers doen het bijvoorbeeld niet in reactie op soortgenoten. Als de beestjes een snack zagen, maar er niet bij konden, dan tikten ze minder vaak. Merkwaardig genoeg vonden de onderzoekers geen link tussen het tapdansen en hoe succesvol de kikkers waren in het vangen van hun prooi. In een ander onderzoek werden de gemaakte vibraties nog eens goed onder de loep genomen. Daarin werd gezien dat sommige kikkers hun teen sneller bewegen vlak voordat ze hun tong uitsteken om iets te vangen. En dat werpt nóg een hypothese op: zou het kunnen dat ze door zelf vibratie te creëren informatie halen uit hoe dat signaal weer terugkomt? Toekomstig onderzoek zal moeten uitwijzen of het zo is. Lees hier meer over het onderzoek: Poison Frogs Have a Strange Behavior That Scientists Seek to ExplainSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Maanlandingen zijn erg in het nieuws deze dagen. De gekantelde Amerikaanse commerciële maanlander ligt nog vers in het geheugen, en er is weer nieuws, over een andere lander, namelijk die van Japan. Een maand geleden landde het op de evenaar van de maan en tegen alle verwachtingen in heeft het de lange donkere maannacht overleefd. De SLIM, de Smart Lander for Investigating Moon, is ontworpen om alleen tijdens de eerste maan-dag te opereren. Op de maan duurt een dag ongeveer 2 weken, net als de nacht. Als het nacht wordt op de maan leveren de zonnepanelen geen stroom, en de temperatuur daalt tot min 130 Celsius. De SLIM zou na een lange dag aan het werk voor altijd gaan slapen. Maar, zondagavond kwam er ineens een bericht binnen van de lander. JAXA, het Japanse ruimtevaart agentschap, spreekt van 'a nice surprise'. 'We hoopten natuurlijk dat dit zou gebeuren, we wisten dat we een kans hadden'. De verwachting is dat de sonde nieuwe foto's gaat versturen naar de aarde. SLIM kijkt met een breed spectrum camera naar de samensrtelling van maanrotsen. Dat SLIM nu weer werkt is het voorlopige sluitstuk van een ware achtbaanrit: na landing was er eerst geen contact, het voertuig lag op z'n kop, toen was er weer wel contact, toen weer twee weken niet en nu dus weer wel. SLIM heeft nog een paar dagen om foto's te maken en te verzenden: dan gaat de zon weer onder en wordt het steenkoud en pikdonker op de landingsplek. Tot die tijd zal de lander geen last hebben van de kou, maar wel van hitte: 120 graden celcius wordt het, de vraag is of de elektronische apparatuur dat overleeft. Over ongeveer een week weten we het. Lees hier meer: Japanese Moon-lander unexpectedly survives the lunar nightSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Oké, dit is natuurlijk een enorm luxeprobleem, maar in Frankrijk zorgde het voor een behoorlijke schok toen onderzoekers lieten weten dat twee van de bekendste Franse kazen misschien niet lang meer te leven hebben. Ophef rond Franse kaas is niet nieuw. Die was er eerder onder andere al rondom douanetoeslagen in de VS en Europese verpakkingsregels, maar nu ligt het probleem heel ergens anders: bij de micro-organismen die nodig zijn om de kazen te maken. Lang geleden zagen camembert en roquefort er heel anders uit dan hoe wij ze nu in de winkel zien liggen. Een stuk minder aantrekkelijk en ook niet altijd hetzelfde. Toen de kazen massaler geproduceerd werden om aan de vraag te voldoen selecteerden fabrikanten schimmelstammen die zorgden voor het uiterlijk dat we nu kennen. Je zou kunnen zeggen dat de micro-organismen door de kaasproducenten gedomesticeerd zijn. Ooit leverde dat voordelen op, maar nu zorgt het juist voor problemen. De selectiedruk die daardoor is ontstaan heeft geleid tot een afname van genetische diversiteit. De micro-organismen planten zich nauwelijks nog voort. Vooral voor camembert is dat slecht nieuws, deze kaas is al sinds 1902 afhankelijk van één enkele schimmel. Er wordt nu gekeken of er met een combinatie van schimmels gewerkt kan worden, maar dan gaat de kaas er mogelijk wel heel anders uitzien. En of ze dat een goed idee vinden in Frankrijk.... Lees hier meer over het onderzoek: French cheese under threatSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Waarschijnlijk sta je er zelden bij stil, maar ooit heeft iemand het decimaalteken uitgevonden. Dat is die komma (in het Engels een punt) die je gebruikt voor 2,75 euro, 6,5 kilo, of 3,65 meter. Voor die tijd werd er alleen met hele getallen gerekend. En misschien een breuk hier en daar. Nou was het idee dat een Duitse wiskundige, Christopher Clavius, de bedenker was. Want het teken werd voor het eerst gezien in een astronomische tabel van zijn hand uit 1593. Maar recent kwam een andere wiskundige tot een schokkende ontdekking terwijl hij een Latijnse tekst uit 1440 zat te vertalen op een schoolkamp. Daar stond hij gewoon: het decimaalteken! Zou het kunnen dat de schrijver van deze tekst, Giovanni Bianchini, koopman van origine, 150 jaar eerder al rekende met getallen achter de komma? Heeft al die tijd de verkeerde persoon credits gekregen voor iets wat de wiskunde, wetenschap en techniek volledig heeft veranderd? In deze audio hoor je ook Mike Daas, promovendus aan de Universiteit Leiden. Hij doet onderzoek binnen de getaltheorie. Lees hier meer over het onderzoek: The decimal point is 150 years older than historians thoughtSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Bij de één blijven negatieve gevoelens wat langer hanger dan bij de ander. Maar als je boosheid niet voedt, zou het binnen 90 seconden weg moeten trekken. Alleen is dat soms makkelijker gezegd dan gedaan. We horen meer over het onderzoek van Michael Vlerick, hij bestudeert geluksgevoel en hoe je weg kunt bewegen van negatieve gevoelens. Elke woensdag komt de Universiteit van Nederland langs, met dit keer Tuur Verdonck. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Eén van de kleinste vissen ter wereld, blijkt een geluid te kunnen produceren zo hard als een geweerschot. Het gaat om het mannetje van een karperachtige visje van maar 12 millimeter. Het diertje komt voor in de rivieren van Myanmar. Daarvan zou je niet direct verwachten dat het voor veel geluidsoverlast kan zorgen, maar het dier kan boven de 140 decibel uitkomen, vergelijkbaar met de sirene van een ambulance of een drilboor. Veel vissen gebruiken hun zwemblaas om geluid te maken. Een met gas gevuld orgaan, die ze laten vibreren door speciale ‘drum’-spieren samen te trekken, wat een trommelgeluid veroorzaakt. Dit visje, de Danionella cerebrum, met het kleinste brein van alle gewervelde dieren, pakt het anders aan. Het diertje heeft een unieke structuur waarmee het geluid maakt, onder andere bestaande uit speciaal kraakbeen, een rib en spiertjes met veel uithoudingsvermogen. Om het snelle en harde pulserende geluid te maken, plaatst de vis de rib met een speciale spier in een stukje kraakbeen. Als de rib wordt losgelaten, schiet het tegen de zwemblaas en maakt het een trommelgeluid. In mannetjes is de rib harder en daardoor het geluid dat ze maken ook. En dat klinkt dan ongeveer zo... De ontdekking geeft wetenschappers belangrijke kennis over evolutionaire biologie en biomechanica. Waarom de vissen het doen laten ze met dit onderzoek nog niet zien. Mogelijk helpt het bij het navigeren of wordt het gebruikt om andere mannetjes te intimideren. Lees hier meer over het onderzoek: One of world’s smallest fish found to make sound as loud as a gunshotSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Wat gebeurt er in onze hersenen als we sociale keuzes maken? Wetenschappers zijn er in geslaagd om hier meer over te kunnen zeggen door in realtime naar twee hersenstofjes tegelijk te kijken. Dit deden ze in mensen, terwijl ze bij waren en een spelletje speelden. Uiteindelijk hopen de onderzoekers niet alleen wat te kunnen zeggen over wat er in ons brein gebeurt op het moment dat we dit soort keuzes maken, maar ook wat er bij ziektes als Parkinson gebeurt als de neuronen die deze stofjes produceren afnemen. Lees hier meer over het onderzoek van Virginia Tech: First-in-humans discovery reveals brain chemicals at work influencing social behaviorSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Hier zeg ik meteen even bij: dit onderzoek heeft zo zijn beperkingen. Daar zo meer over, eerst even wat ze denken te hebben gevonden: mensen die lang achter elkaar televisiekijken, moeten er 's nachts vaker uit om te plassen. Dit onderzoek gedaan door Chinese wetenschappers kijkt naar data uit de National Health and Nutrition Examination Survey van de VS. Specifiek naar vragenlijsten die zijn ingevuld tussen 2011 en 2016, door iets meer dan 13.000 mensen boven de 20. Van die groep gaf 32 procent aan twee keer of meer uit bed te moeten tijdens de nacht om naar de wc te gaan. Nadat werd gecorrigeerd voor dingen als leeftijd, geslacht, afkomst, BMI en het wel of niet hebben van diabetes, zagen ze dat mensen die minstens vijf uur achter elkaar naar een scherm keken een bijna 50 procent grotere kans hadden om er 's nachts veel uit te moeten. Ten opzichte van mensen die minder dan een uur achter elkaar keken. Nou gaat het hier om vragenlijsten die mensen zelf hebben ingevuld, dus helemaal zeker weten dat de informatie klopt doe je niet. Ook kunnen ze hiermee nog geen oorzaak-gevolg aantonen. Toch hebben ze wel ideeën over hoe het één het ander zou kunnen beïnvloeden. Misschien drinken mensen meer tijdens het binge watchen, of heeft het lang naar een scherm kijken invloed op de kwaliteit van hun slaap, of leidt het vele zitten tot het vasthouden van meer vocht, of zelfs tot verstoorde signaleringen tussen hersenen en blaas. Zoals je hoort: een heleboel onzekerheden. Maar interessant om verder uit te zoeken is het wel. Lees hier meer: Binge watchers more likely to need multiple night-time loo breaksSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Baleinwalvissen - waar de grootste walvissen onder vallen die we kennen - blijken een uniek strottenhoofd te hebben ontwikkeld waarmee ze geluid produceren. Alleen kunnen ze daarmee één belangrijk probleem niet oplossen: zich verstaanbaar maken tussen onze luidruchtige scheepvaart. Onderzoeker Coen Elemans van de universiteit van Southern Denmark vertelt hoeveel geluk ze hadden bij dit onderzoek, hoe anders deze structuur bij de dieren werkt en waarom die er ook voor zorgt dat ze niet aan ons lawaai kunnen ontsnappen. Lees hier meer over het onderzoek: Baleen whales evolved a unique larynx to communicate but cannot escape human noiseSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Uit eerdere studies bleek al dat alleen sporten in het weekend even gezond is voor je hart als het verdelen over de week. Volgens nieuw onderzoek geldt hetzelfde voor afvallen. Als je traint voor een specifiek sportdoel, of je wilt je spieren op een bepaalde manier opbouwen, dan zou een ander schema mogelijk beter werken, maar al je sportactiviteit concentreren in een langere sessie op één of twee dagen is voor de gezondheid van je hart en het verliezen van gewicht geen probleem, zeggen onderzoekers. In dit nieuwe onderzoek is gekeken naar 9600 mensen tussen de 20 en 59 die in drie groepen waren verdeeld: niet actief, weekend sporter, of regelmatige sporter. Van deze mensen hadden ze ook meetgegevens over hun lichaamssamenstelling. De onderzoekers vonden een link tussen de twee actieve groepen en het hebben van minder vet, ten opzichte van de niet actieve groep. Of de sporters hun training nou concentreerden op één dag of het verdeelden over kortere sessies gedurende de week. Mits je in totaal maar in de buurt van de aanbevolen hoeveelheid beweging komt. Goed nieuws dus voor de weekend warriors onder ons. Er is meer onderzoek nodig om deze resultaten te bevestigen, maar de les die we volgens deze wetenschappers alvast kunnen onderstrepen is: iets is altijd beter dan niets. Lees hier meer over het onderzoek: Study: whether you exercise regularly or one-to-two days a week, weight loss is possible En hier meer over het onderzoek naar sporten en hartgezondheid: Alleen sporten in het weekend is even gezond voor je hart, zeggen onderzoekersSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Al twee jaar is het oorlog in Oekraïne. Hulporganisaties doen hun uiterste best om de miljoenen vluchtelingen te helpen. Maar daarmee kunnen ze niet voorkomen dat er nog elke dag mensen sterven. Maar het zijn niet alleen de mensen die hulp nodig hebben. Sommige reddingswerkers zijn juist die kant opgegaan om de dieren van Oekraïne te helpen. Annelyn Close bijvoorbeeld, van het IFAW. Ze vertelt meer over hoe de afgelopen twee jaar zijn geweest en wat de grootste zorgen op het moment zijn. Lees hier meer over wat er voor de dieren in Oekraïne wordt gedaan: IFAW biedt noodhulp aan dieren in OekraïneSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De Europese ruimtevaartorganisatie heeft Nederland groen licht gegeven voor de bouw van twee nieuwe satellieten die wereldwijd uitstoot in kaart gaan brengen. We zijn hier nogal goed in het bouwen van instrumenten voor klimaatmonitoring vanuit de ruimte. Zo spoort het Nederlandse satellietinstrument TROPOMI al sinds 2017 wereldwijd het broeikasgas methaan op. En terwijl TROPOMI rond de 5 procent van de uitstootbronnen in beeld kan brengen, kan dat met opvolger TANGO straks voor 75 procent van de bronnen. Ook kan TANGO straks inzoomen tot op de schaal van een huizenblok. En wordt in de missie naast naar methaan onder andere ook naar CO2 gekeken. Dit zal het mogelijk maken om straks de uitstoot van één enkele fabriek of centrale te kunnen controleren. Wat overheden, wetenschappers en bedrijven wereldwijd helpt om te checken of klimaat- en milieuregels wel worden nageleefd. Want wat op papier wordt opgegeven, klopt lang niet altijd met de praktijk. Het duurt nog wel even voor de twee satellieten gelanceerd worden, aangezien ze nog gebouwd en getest moeten worden. Naar verwachting kunnen ze 2027 aan de slag. Lees hier meer over de missie: ESA kiest Nederlands satellietsysteem voor lokale emissiemonitoringSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Met behulp van de Very Large Telescope in Chili hebben astronomen de helderste quasar in zijn soort waargenomen. Quasars zijn de heldere kernen van verre sterrenstelsels. Ze worden van energie voorzien door superzware zwarte gaten. In dit geval is dat een zwart gat dat per dag een zonsmassa aankomt, waarmee het ook het snelst groeiende zwarte gat is dat we kennen. De nu ontdekte quasar is zover van de aarde af, dat zijn licht er meer dan 12 miljard jaar over heeft gedaan ons te bereiken. De schijf aan materie die zich rondom zijn zwarte gat heeft opgehoopt is ongelooflijk helder. 500 biljoen keer zo fel als onze zon. In 1980 was deze heldere kern al eens vastgelegd, maar vervolgens afgedaan als iets anders, want: te fel om een quasar te kunnen zijn. Er waren nieuwe metingen met de VLT voor nodig om te bevestigen dat het er toch echt eentje was. En wat voor één. Lees hier meer over de ontdekking: Astronomen (her)ontdekken recordbrekende quasarSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers zijn erin geslaagd om met een slim horloge en een nieuw algoritme betrouwbaar te meten of de bloedsomloop stilvalt bij een patiënt, zoals ook gebeurt bij een hartstilstand. Technisch geneeskundige Roos Edgar en cardioloog Judith Bonnes van het Radboudumc vertellen in deze audio meer over het onderzoek en de vervolgstappen. Meer lezen over het onderzoek - dat door de Hartstichting werd geïnitieerd - kan hier: Mijlpaal: hartstilstand betrouwbaar vast te stellen met slim horlogeSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Microdoseren is het regelmatig innemen van hele kleine hoeveelheden psychedelica, zoals LSD, truffels of mescaline wat je in cactussen vindt. Dat is niet om te trippen, maar om net een beetje creatiever of gefocust te worden. Maar werkt dat wel? Elke woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Eliane Neuteboom.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De hartslag en de ademhaling van te vroeg geboren baby's worden nu nog in de gaten gehouden met elektroden die op de huid worden geplakt, maar daar heeft een startup iets beters voor bedacht: een draadloze band. Fabio Bambang Oetomo, CEO van Bambi Medical, vertelt meer over hoe de Bambi Belt werkt, waarom het nodig was om iets anders te ontwikkelen dan de bestaande middelen en hoe de reacties uit de praktijk zijn. Technisch gezien is de band al goedgekeurd. Momenteel kijkt het Máxima Medisch Centrum in Veldhoven hoe hij in de workflow van de afdeling past. Zowel de verloskundigen als de ouders hebben tot nu toe positief gereageerd. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het zou zomaar eens kunnen dat je er een wandelingetje overheen hebt gemaakt: de bijna 400 ongelooflijk goed bewaard gebleven fossielen van 470 miljoen jaar oud die recent zijn ontdekt in het zuiden van Frankrijk in een dal van de Montagne Noire. Ze werden gevonden door twee amateur paleontologen, die zelf ook meteen doorhadden dat ze op iets bijzonders waren gestuit. Het is namelijk één van de meest diverse en rijkste vondsten uit dat tijdperk. Dat maakt de ontdekking ontzettend belangrijk voor onderzoek naar ecosystemen uit die tijd. Tussen de fossielen zitten stukken schelp, maar ook zeldzame zachtere lichaamsdelen die niet vaak bewaard blijven zoals spijsverteringskanalen. De enorm diverse groep organismen, waar onder meer garnaalachtigen tussen zitten, algen, sponzen en kwallen, bevond zich ooit helemaal bij de zuidpool, maar is wellicht verder naar het noorden getrokken toen temperaturen opliepen. De fossielen zullen de komende tijd uitvoerig worden onderzocht. Daaruit zal moeten blijken hoe de organismes precies in elkaar zaten en hoe ze te linken zijn aan moderne verre familieleden. Wordt vervolgd dus. Maar voor nu: misschien toch net iets beter tussen je voeten kijken tijdens je volgende vakantiewandeling. Je weet het maar nooit. Lees hier meer over het onderzoek: New fossil site of worldwide importance uncovered in southern FranceSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Streektalen, die hoor je weinig op nationale radiozenders. Ook in het dagelijks leven neemt het gebruik ervan steeds verder af en daarmee ook onze algemene kennis over dit cultureel erfgoed. Daar hopen drie taalonderzoekers wat aan te doen. Met een bordspel dat iedereen kan spelen. In deze audio hoor je taalwetenschapper Hedwig Sekeres van de Rijksuniversiteit Groningen. Meer informatie over het spel vind je hier: Streektaalstrijd.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Implantaten gemaakt van materiaal dat afbreekt, of dat zelfs bestaat uit levende cellen: onderzoekers van de TU Delft werken in verschillende labs aan de implantaten van de toekomst. Daarvoor zoomen ze onder andere in op hoe cellen en de moleculen in cellen reageren op verschillende soorten materialen. Ook worden er - inmiddels met behulp van AI - nieuwe materialen ontworpen die we eerder niet voor mogelijk hielden. Materialen die vervolgens een deur verder uit de 3D-printer komen, om daarna weer naast levende cellen onder een microscoop te belanden. Onderzoekers Amir Zadpoor en Roderick Tas vertellen vanuit één van de labs meer over hun werk. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Zelfs voor taal tot onze beschikking staat, halen we al plezier uit elkaar een beetje voor de gek houden, grapjes maken en plagen. Nu vroegen onderzoekers zich af of dat plaaggedrag - wat mensen al laten zien als ze nog piepjong zijn - ook voorkomt bij apen. Grappen maken lijkt makkelijk, maar er is flink wat sociale intelligentie voor nodig en de vaardigheid om vooruit te kunnen denken. Behoorlijk knap dus dat mensenbaby's zo jong als acht maanden al een beginnetje van dit gedrag laten zien. En nu blijkt uit nieuw onderzoek dat dit ook voor apen geldt. Bij orang-oetangs, gorilla's, bonobo's en chimpansees wisten de wetenschappers gedrag vast te leggen en bestuderen dat lijkt op ons spelend plagen, met elementen van verrassing en uitdaging erin, net als bij ons. Omdat dit gedrag bij alle vier de grote aapsoorten werd gezien, vermoeden de onderzoekers dat deze voorloper van humor zich ten minste 13 miljoen jaar geleden al ontwikkelde in onze met apen gedeelde voorouders. De apen lieten het gedrag vooral zien als ze ontspannen waren. Vaak was het de plager die het werk verrichte. Duwen met een stokje, aanstaren, aan haren trekken, in het gezichtsveld van de ander bewegingen maken, iets afpakken: het leek allemaal behoorlijk op wat wij als kinderen doen. Onderzoekers als Jane Goodall hadden eerder al opgemerkt dat dit soort gedrag voorkwam onder chimpansees, maar dit was het eerste uitgebreide onderzoek onder meerdere soorten naar dit specifieke gedrag. Lees hier meer over het onderzoek: Do apes have humor?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er wordt hard gewerkt aan eiwitrijke alternatieven voor dierlijk vlees. Denk aan producten gemaakt van insecten, of kweekvlees. Koreaanse onderzoekers komen nu met een wel heel bijzonder recept: rijstkorrels met kweekvlees erin. Volgens de onderzoekers heeft de poreuze binnenkant van een rijstkorrel de ideale structuur om dierlijke spier- en vetcellen in te laten groeien. Ook zijn er in rijstkorrels al stofjes aanwezig die deze groei stimuleren. Het proces werd nog wat extra geholpen door de rijstkorrels een coating van vis-gelatine te geven. Vervolgens werden de spiercellen en vetcellen van koeien in de rijstkorrels gezaaid en na zo'n 9 tot 11 dagen in het lab was de vlees-rijst klaar. Wat levert dat dan precies op? Rijst met 8 procent meer eiwit en 7 procent meer vet. Het idee is dat dit nog wel wat omhoog kan worden gebracht als aan de omstandigheden in de rijstkorrels gesleuteld wordt. De onderzoekers menen hiermee een veilig en betaalbaar eiwitrijk alternatief te hebben ontwikkeld met een veel kleinere fossiele voetafdruk dan echt dierlijk vlees. Of het ook smakelijk is, dat zal je zelf moeten beoordelen, mocht het ooit daadwerkelijk de weg naar de supermarkt vinden. Lees hier meer over het onderzoek: By growing animal cells in rice grains, scientists dish up hybrid foodSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Veel instrumenten die gebruikt worden om te opereren zijn ontzettend kostbaar, maar gaan toch na één keer gebruiken de prullenbak in. Dit moet anders als we de zorg willen verduurzamen en dat kan het ook, meent onderzoeker Tim Horeman van de TU Delft. Hij laat het ons zien in zijn lab, waar de duurzame ontwerpen gemaakt en getest worden. Hij hoopt met zijn ideeën voor een nieuwe beweging te zorgen in de medische wereld, hoe moeilijk het ook is om dat in gang te zetten. Zelf mochten we ook even een operatie uitvoeren. Of dat een goed idee was hoor je aan het einde van deze aflevering. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als we met elkaar in gesprek zijn gebruiken we veel meer dan alleen woorden. Denk aan gezichtsuitdrukkingen, knikjes, het hoofd schudden, of handgebaren. Het help allemaal om de boodschap of onze reactie begrijpelijker te maken. Tijdens zo'n gesprek zijn onze hersenen constant bezig met het voorspellen van wat er gezegd gaat worden. Zouden we daarbij misschien die handgebaren gebruiken? Helpen die ons bij het vooruit denken? Dat zoekt Marlijn ter Bekke van het Donders Instituut en het Max Planck Instituut samen met haar collega's uit. Hun laatste publicatie vind je hier: Hand Gestures Have Predictive Potential During Conversation: An Investigation of the Timing of Gestures in Relation to Speech. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je samen iets spannends meemaakt, word je sneller verliefd. Die wijsheid komt uit onderzoek uit de jaren '70. Maar zou dat nog steeds zo werken? Iedere woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Loes van Langen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

We hebben het allemaal wel eens voorbij zien komen in een misdaadserie of -film: aan de hand van de beestjes op een lichaam wordt door een forensisch expert bepaald hoe lang geleden iemand is overleden. Dankzij een nieuw onderzoek, waarbij wetenschappers voor het eerst een netwerk van zo'n 20 soorten microben in kaart hebben gebracht die verantwoordelijk zijn voor het afbreken van dierlijk materiaal, moet dit straks een stuk nauwkeuriger kunnen. Het proces achter de afbraak van plantenmateriaal, iets wat op grote schaal gebeurt in de natuur, begrepen we al een stuk beter. Dit onderzoek, dat jaren heeft geduurd, levert belangrijke kennis op over hoe buiten menselijk materiaal wordt afgebroken. Voor het onderzoek lieten ze 36 lichamen bij drie verschillende forensische instituten afbreken onder verschillende klimaat- en bodemomstandigheden en tijdens verschillende seizoenen. Tijdens dat proces werden huid- en bodemmonsters bestudeerd. Dit maakte het onder meer mogelijk om uit te zoeken welke microben er aanwezig waren, hoe die daar kwamen en hoe ze van invloed waren op het proces. Tot hun verrassing vonden ze steeds dezelfde soorten, ongeacht de omstandigheden. Het bleek niet te gaan om microben die al in de bodem of in ons lichaam zitten. Het lijkt erop dat ze allemaal door insecten worden gebracht. Omdat ook de timing waarop de verschillende soorten verschenen heel precies te voorspellen bleek, zeggen de onderzoekers hiermee een tool te hebben ontwikkeld waarmee veel accurater kan worden voorspeld hoe lang geleden iemand overleden is. Lees hier meer over het onderzoek: Groundbreaking study on decomposing microbes could help transform forensic scienceSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Bij het ontwerpen van veel voorwerpen wordt nog onvoldoende rekening gehouden met kindveiligheid. Dat geldt zowel voor voorwerpen als fietshelmen, als voor bankjes in bushokjes en andere objecten in de openbare ruimte. In veel gevallen zijn de maten die hiervoor worden gebruikt (als ze al worden gebruikt) achterhaald of beperkt. Onderzoekers van de TU Delft hopen daar met nieuwe metingen iets aan te veranderen. Ze krijgen daarbij hulp van een heleboel kinderen en een 3D-scanner. In deze audio hoor je onderzoeker Toon Huysmans. Lees hier meer over het KidsCAN-project: Help ons een veiligere wereld te creëren voor kinderen De TU Delft doet ook mee aan De Slimme Zorg Estafette 2024, onder andere door het organiseren van hun eigen Health Maand.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Sinds 2014 doen we in Nederland bevolkingsonderzoek naar darmkanker. Dat heeft er al voor gezorgd dat de ziekte vaker in een vroeg stadium al wordt opgespoord. Maar nu denken onderzoekers dat de test die hiervoor wordt gebruikt ook nog verbeterd kan worden. Zo'n 10 jaar werkten ze aan een nieuwe test en de laatste onderzoeken laten zien dat er inderdaad ruimte voor verbetering is. Onderzoeker Gerrit Meijer van het Nederlands Kanker Instituut vertelt er meer over. Meer lezen over het onderzoek kan hier: Nieuwe test kan darmkankerscreening verbeterenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Veel mensen zien zichzelf graag als behulpzaam en vrijgevig. Maar zijn we dat eigenlijk wel echt? Linh Vu van de Universiteit van Amsterdam en haar collega's doen hier onderzoek naar. In hun laatste werk keken ze naar het doneren van geld aan kinderen in nood. Wat bleek: als we alle informatie hebben over waar ons geld naar toe gaat, dan staat het er behoorlijk goed voor met onze vrijgevigheid. In een eerdere aflevering bespraken we Waarom sommige mensen voor onwetendheid kiezenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Laten we even vooropstellen dat je het beste een veilige beschutte plek kunt opzoeken als het onweert. Maar mocht je onverhoopt toch midden in een storm belanden, dan zou het weleens beter kunnen zijn om jezelf helemaal nat te laten regenen. Er bestonden al wel wat theorieën hierover, er zijn - helaas - ook experimenten met dieren gedaan, maar het is zoals je zult begrijpen niet iets wat je makkelijk bij mensen kunt testen. Duitse onderzoekers hebben nu een poging gedaan met behulp van twee 3D-modellen van het menselijk hoofd. Daarop smeerden ze een paar lagen met iets wat nog het meeste wegheeft van agar, het poeder dat van zeewier wordt gemaakt. De geleidende eigenschappen van ons eigen hoofd werden daarmee zo goed mogelijk nagebootst. Elk laagje kreeg ook een aantal elektroden. Vervolgens werd één van de twee modellen natgemaakt met een spray van regenachtige vloeistof. Daarna werden de twee modellen blootgesteld aan een simulatie van 10 blikseminslagen. In beide gevallen trok er een stroomgolf over het hoofd heen. Maar het natte hoofd had een lagere lading in de diepere lagen die het brein vertegenwoordigden en liet ook minder schade zien. De wetenschappers zelf geven ook aan: meer onderzoek is nodig. Maar met deze resultaten willen ze wel verder. Het liefst zouden ze met behulp van meer van dit soort experimenten beschermend materiaal ontwikkelen dat je zou kunnen dragen, bijvoorbeeld wanneer je wandelt, in een storm terechtkomt en nergens kunt schuilen. Lees hier meer over het onderzoek: Wet skin could save lives when lightning strikes, study finds See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hij stamt uit begin jaren zeventig: de Schaal van Saffir-Simpson. Daarmee worden sindsdien - aan de hand van windsnelheid, luchtdruk en stormvloed - orkanen ingedeeld in één van vijf categorieën. Qua windsnelheid begint categorie één bij 119 kilometer per uur. Categorie vijf begint bij windsnelheden van 250 kilometer per uur. Maar door klimaatverandering zijn stormen heviger geworden, zeggen wetenschappers in een nieuw onderzoek, wat volgens hen betekent dat er een extra categorie bij moet komen. In de afgelopen 10 jaar zijn er al vijf megastormen geweest die in deze zesde categorie zouden vallen, met windsnelheden van meer dan 300 kilometer per uur. Ondanks dat het aantal orkanen niet lijkt toe te nemen, doet de heftigheid van de stormen dat wel, zou blijken uit satellietmetingen van de afgelopen 40 jaar. Dit zou het gevolg zijn van de warmere water- en luchttemperaturen en de luchtvochtigheid. Lopen die temperaturen verder op, dan zal die hevigheid van stormen ook verder toenemen. En daar moet in de orkaanschaal, die natuurlijk ook dient als waarschuwingsinstrument, rekening mee gehouden worden. Het zal niet de eerste schaal zijn die aangepast wordt aan het klimaat. Zo voegde Australië recent de kleur paars toe om extreme hitte in weerkaarten te kunnen aantonen en kreeg de hittestress-schaal voor koraal in de VS er drie nieuwe zware categorieën bij. Het National Hurricane Center van de VS heeft nog niet gereageerd op de publicatie over de schaal voor orkanen, die ooit mede door hun directeur in het leven werd geroepen. Voorlopig dus nog geen officiële categorie 6. Lees hier meer over het onderzoek naar orkanen: Hurricanes becoming so strong that new category needed, study says en hier meer over de nieuwe hitte-stress schaal voor koraal: ‘Literally off the charts’: global coral reef heat stress monitor forced to add new alerts as temperatures riseSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Als je een blauwe bes perst, dan krijg je geen sap van dezelfde blauwe kleur. Daarin zie je eerder de dieprode pigmenten die schuilgaan in de schil terug. Dat moet betekenen, dachten onderzoekers, dat de kleur die wij zien ergens anders vandaan komt. Wat is hier aan de hand? Na zorgvuldig onderzoek blijkt nu dat de kleur afkomstig is van de structuur in het waxlaagje op de schil. De manier waarop de kristallen in dat buitenste laagje zijn opgebouwd zorgt ervoor dat het licht dat op de bessen valt zo wordt weerkaatst dat wij en sommige andere dieren het zien als blauw. Natuurlijk hebben ze ook even geprobeerd of dit ook na te maken is. En dat lukte inderdaad. In het lab creëerden ze een coating van de wax die ze hadden geoogst. Niet meer dan twee micron dik. Het weerkaatst minder goed dan het echte werk, maar is voor ons wel overduidelijk blauw van tint. De onderzoekers hopen dat ze hiermee een nieuw soort verf kunnen maken. Eentje die duurzaam, biocompatibel en zelfs eetbaar zou kunnen zijn. Misschien is het zelfs mogelijk om de andere natuurlijke eigenschappen van de wax te behouden. Zo heeft het laagje op vruchten bijvoorbeeld ook een zelfreinigende werking. Lees hier meer over het onderzoek: Scientists reveal why blueberries are blueSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In tegenstelling tot mensen zijn zebravissen ontzettend goed in het laten teruggroeien van beschadigd weefsel. Dit regeneratieve trucje willen we natuurlijk maar al te graag kopiëren, maar dan moeten we het eerst tot op de molecuul begrijpen. Dat doen we zeker nog niet helemaal, maar we komen wel steeds iets dichterbij. Eén van de onderzoekers die hier in is gedoken is Maaike Allers. Zij deed haar werk bij het Hubrecht Instituut en heeft net haar promotie achter de rug. Ze vertelt meer over waar ze precies naar hebben bekeken. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Kun je de honderd meter sprint volbrengen zonder te ademen? Ja, dat blijkt te kunnen. Iedere woensdag komt de Universiteit van Nederland langs, met het antwoord op een vraag waarvan je niet wist dat je hem had. Vandaag in de studio: Tuur Verdonck.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Op het Isle of Skye in Schotland is een nieuw soort pterosaurus ontdekt. Onder deze soort vallen de grootste vliegende dieren die ooit op aarde zijn voorgekomen. Van het dier zijn delen van de schouders, vleugels, poten en ruggenwerf gevonden. Veel van de botten zitten volledig vast in steen en kunnen alleen met CT-scans worden bekeken. De gevonden ceoptera, zoals hij is genoemd, verraste de onderzoekers, omdat de vliegende reptielen blijkbaar dus ook voorkwamen in de Middle Jurassic periode in het Verenigd Koninkrijk. Dat geeft nieuwe kennis over belangrijke gebeurtenissen in de evolutie van de soort. Ze kwamen al eerder voor dan gedacht, bleven langer en verspreiden zich vrijwel over de hele wereld. Ook leefden ze op het eind naast de vliegende dino's die daarna evolueerden richting onze moderne vogelsoorten. Lees hier meer over het onderzoek: New species of Jurassic pterosaur discovered on the Isle of SkyeSee omnystudio.com/listener for privacy information.

We snappen steeds beter hoe bacteriën zich op slimme manieren verstoppen voor ons immuunsysteem en voor medicatie. Een Leidse onderzoeker dook voor haar promotie in één van de trucjes die we nog niet zo goed begrijpen. Ze bestudeerde ongevaarlijke bodembacteriën die zonder celwand kunnen leven en DNA uit hun omgeving op kunnen slurpen. Zouden ziekmakende bacteriën in ons lichaam dit ook doen, dan maakt dat ze dubbel zo gevaarlijk. Ze kunnen zich zonder celwand beter verstoppen en het opnemen en doorgeven van DNA kan zorgen voor resistentie. Nou zitten de bestudeerde bodembacteriën niet in ons lichaam, maar er zijn genoeg plekken - denk aan afvalwaterzuiveringsinstallaties - waar veel verschillende soorten bacteriën bij elkaar zitten. Waarvan in ieder geval sommigen dit trucje kunnen uitvoeren. Hoe beïnvloedt dit de verspreiding van ziektes en het ontstaan van resistentie? In deze audio hoor je Renée Kapteijn. Zij deed haar onderzoek bij het Instituut Biologie Leiden. Lees hier meer over de publicatie die eerder verscheen in Nature naar aanleiding van haar werk: Celwandloze bacteriën slurpen DNA uit omgeving op onderdeel van het grotere TargetBio-project.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Morgenochtend zal vanaf het Kennedy Space Center in Florida - naar alle waarschijnlijkheid, zoals dat gaat - een nieuwe klimaatsatelliet gelanceerd worden. Met aan boord: een nogal indrukwekkend instrument van Nederlandse bodem. We spreken SRON-onderzoeker Aaldert van Amerongen over de laatste voorbereidingen, over wat het SPEXone-instrument dat ze met Airbus Netherlands bouwden precies gaat meten en wat ze daarmee hopen te kunnen zeggen over het klimaat. De verwachting is dat we dankzij deze metingen straks veel en veel meer te weten komen over de verschillende soorten fijnstofdeeltjes en hun effect op het klimaat. Daarover bestaat nu nog veel onduidelijkheid. Lees hier meer over het instrument: SPEXone for PACESee omnystudio.com/listener for privacy information.

Langere ledematen: sterkere slagen. Voor sommige zwemkampioenen is dat zeker waar, maar hoe zit dat bij bacteriën? Net even anders, hebben onderzoekers ontdekt. Zowel grote als kleine bacteriën gebruiken een piepklein zweepstaartje om zich voort te bewegen. Deze mini propellertjes helpen de bacteriën om eten te bereiken en aan vijanden te ontsnappen. Nou zou je kunnen denken - en dat deden sommige onderzoekers ook: een langere loggere bacterie zwemt door zijn grootte tegen meer weerstand in. Grote bacteriën zouden daardoor langzamer voortbewegen dan kleinere. Om dat te testen zijn de bewegingen van 25.000 bacteriën in hoge resolutie bestudeerd. En wat bleek: of ze nou 2, 4, of 6 micrometer lang waren: ze zwommen allemaal precies even snel. Namelijk zo'n 20 micrometer per seconde. Even ter verduidelijking: een micrometer is 0,001 millimeter. En dat alles lukt ze dankzij dat piepkleine zweepstaartje dat 100 keer per seconde rondzwaait. Maar hoe doen de zware jongens dat nou? Want die extra weerstand is er wel. Die blijken extra zweepstaartjes te hebben, zodat ze de extra kracht in huis hebben om bij te blijven. Want verplaatsen als groep is een stuk veiliger, ook als je een bacterie bent. Deze resultaten zijn naast interessant ook nog eens nuttig: ze kunnen belangrijk zijn in onderzoeken naar hoe infecties zich verspreiden en in onderzoek naar efficiënte kunstmatige microzwemmertjes. Lees hier meer over het onderzoek: Bacteria are evenly matched in swimming contests, no matter their sizeSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Astronomen hebben ontdekt dat de sterren in de buitenwijken van onze Melkweg trager hun rondjes om het centrum draaien dan werd gedacht. Dat zou volgens de onderzoekers betekenen dat we nog eens even heel goed naar bestaande donkere materie-modellen moeten kijken. Hoe sterren aan de buitenranden van sterrenstelsels bewegen vertelt ons namelijk iets over de aanwezigheid van die donkere materie. Als die materie er niet zou zijn, dan zouden sterren ver van het midden van een stelsel vertragen. In de jaren 60 en 70 werd al gezien dat dit bij veel stelsels niet het geval is: de sterren aan de buitenkant maken hun rondje even snel als de sterren dichter bij het centrum. De verklaring hiervoor moet een krans van donkere materie zijn. Het zwaartekrachtseffect daarvan zorgt ervoor dat de sterren blijven bewegen. Nou zou je denken dat we onze eigen Melkweg door en door kennen. Maar omdat we er middenin zitten is iets als het meten van de bewegingen van die sterren best lastig. Gelukkig brengt ruimtetelescoop Gaia momenteel zoveel mogelijk sterren in de Melkweg in beeld. Die data op zich liet nog geen afremming van sterren aan de rand zien, maar gecombineerd met data van APOGEE-grondinstrumenten zagen onderzoekers die afremming tot hun grote verrassing ineens wel. Dat suggereert dat er in het midden van ons Melkweg minder donkere materie moet zijn dan werd gedacht. Wat er precies aan de hand is en waarom onze Melkweg hierin afwijkt van andere stelsels, dat zal toekomstig onderzoek moeten uitwijzen. Lees hier meer over het onderzoek: Study: Stars travel more slowly at Milky Way’s edgeSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Met dank aan de fruitvlieg hebben onderzoekers nieuwe ontdekkingen gedaan over de evolutie van mannelijke geslachtsdelen. Ze keken hier naar secundaire geslachtskenmerken, daaronder vallen bij ons: lichaamshaar, borsten, de adamsappel, maar ook het mannelijke geslachtsdeel zelf. Eigenlijk alles wat zich in de puberteit ontwikkelt. Bij een pauw zijn dat bijvoorbeeld de staartveren. Bij insecten zijn het ook de externe geslachtsdelen. En dat zijn de snelst evoluerende lichaamsdelen van dieren die er maar zijn. Ze vormen zich snel maar zijn door de tijd heen ook flink van vorm en grootte veranderd. Waarschijnlijk grotendeels door seksuele selectie: dat wat het meest werd gekozen of getolereerd door vrouwen. Nou proberen onderzoekers natuurlijk steeds vaker zoveel mogelijk uit te zoeken over de genetische oorsprong van dit soort aanpassingen. En dus hebben ze eerst maar eens twee fruitvliegsoorten bestudeert. Waarbij ze keken naar een deel van de mannelijke geslachtsdelen. Een soort flapjes waarmee het fruitvliegvrouwtje wordt vastgepakt tijdens de seks. Ze wilden specifiek hiernaar kijken omdat juist dat deel in de laatste 240.000 jaar enorm is veranderd. Zowel in grootte als in vorm. En ze ook nog flink verschillen tussen de twee soorten. Zo kwamen ze er uiteindelijk achter dat één van de twee fruitvliegsoorten meer van het gen Sox21b had. En dat dat gen in die soort verantwoordelijk was voor veel kleinere flapjes. Nou kun je bij fruitvliegen natuurlijk iets wat je niet bij mensen kunt doen: genetische aanpassingen uitproberen. Dat hebben ze ook gedaan. Ze hebben fruitvliegjes meer of minder van dat gen gegeven en zagen dat dit inderdaad de grootte en vorm van die geslachtsdelen beïnvloedde. En dat had weer invloed op hoe lang er gepaard werd met vrouwtjes. Hiermee is het één van de weinige gevallen waarin het nu bekend is welke genen hier een rol bij spelen. Terwijl er heel veel insecten en dieren zijn waarbij die geslachtsdelen enorm zijn veranderd door de tijd heen. Wat de onderzoekers nu kunnen doen is.. nog veel meer testen. Welke vorm en grootte geeft de mannetjes een streepje voor? Welke worden door de vrouwtjes vaker gekozen? Hoe is het van invloed op hoe lang er wordt gepaard? En ook interessant: is het misschien zo dat de vrouwtjes beter hun eigen soort kunnen herkennen als die qua geslachtsgrootte heel anders zijn dan een andere soort? En zorgt dat ervoor dat die verschillen blijven bestaan? Genoeg vragen om nog te beantwoorden. En dan hebben we het nog niet eens over de mens gehad. Lees hier meer over het onderzoek: Fruit flies give further insight into evolution of male genitalia driven by sexual selectionSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Anemoonvissen, zoals kleine Nemo en zijn vader, hebben dankzij Pixar een vrij schattige reputatie. Maar eigenlijk zijn de diertjes behoorlijk fel. Met veel overgave verdedigen ze hun woonplekken in zeeanemonen tegen indringers. Met name als het om indringers van hun eigen soort gaat. Maar hoe weten die visjes eigenlijk dat ze te maken hebben met hun eigen soort? Hoe onderscheiden ze die van andere gestreepte anemoonvissen? Want die zijn er genoeg. Om hierachter te komen creëerden onderzoekers een school van jonge Nemo's. Ze lieten ze opgroeien zonder ooit een andere vissoort te hebben gezien. Toen ze 6 maanden oud waren filmden ze de reactie van de vissen op verschillende andere soorten en op onbekenden van hun eigen soort. En toen zagen ze het gebeuren: anemoonvissen van dezelfde soort - in het Engels de common clownfish - die met drie witte strepen, werden verreweg het hardst aangepakt. Vissen van een andere anemoonvissensoort, eentje zonder strepen aan de zijkant, werden soms bijna genegeerd. Terwijl andere soorten met twee strepen, of zelfs sommige met drie strepen mild werden gepest. Om een beter beeld te krijgen van wat hier nou precies gebeurde, werden mini schooltjes van drie vissen apart gezet. Ze werden geconfronteerd met een volledig oranje vis van hun eigen soort, en eentje met één geschilderde streep, twee strepen, of drie. Zo zagen ze dat de indringer met drie strepen het er weer flink van langs kreeg, terwijl de streeploze vissen en de vissen met één streep amper werden lastiggevallen. De vis met twee strepen werd het ook niet makkelijk gemaakt. Dat zou ermee te maken kunnen hebben dat anemoonvissen beginnen met twee strepen als ze jonger zijn. Conclusie van de onderzoekers: Nemo kan tellen. Lees hier meer over het onderzoek: Clownfish count stripes to distinguish friend from foeSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De wat oudere mensen onder ons zullen het vast herkennen: de pijntjes nemen met de jaren toe. Maar is het simpelweg slijtage? Of zit het hem bijvoorbeeld ook in hoe onze hersenen pijn verwerken? En hoe zit het met de verschillen tussen mannen en vrouwen? Vooral naar dat laatste hebben onderzoekers nu gekeken. Juist in oudere leeftijdsgroepen. Ze zagen een verminderde reactie in specifieke gebieden in het brein bij oudere vrouwen, terwijl ze dezelfde hoeveelheid pijn als oudere mannelijke deelnemers ervaarden. De onderzoekers vermoeden dat de verminderde reactie betekent dat het pijnverkwerkingssysteem in de hersenen onder andere minder goed in staat is om pijnstilling in gang te zetten. En dat zou betekenen dat vooral oudere vrouwen gevoeliger zijn voor pijn. Lees hier meer over het onderzoek: Brain changes behind pain sensitivity may affect older women more Lees hier meer over het anesthesie-onderzoek dat wordt genoemd: Hormonal basis of sex differences in anesthetic sensitivitySee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een boycot kan werken. Maar dan moet hij wel aan een aantal eisen voldoen. Welke, hoor je van historicus Peter van Dam van de Universiteit van Amsterdam. Elke woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Tuur Verdonck.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschappers hebben een robotische sensor ontwikkeld die, mede dankzij kunstmatige intelligentie, twee keer zo snel braille kan lezen als een mens. 315 woorden per minuut met een nauwkeurigheid van bijna 90 procent. Nou is het niet zo dat deze robot is ontwikkeld om mensen met slecht of geen zicht te helpen. Al zou dat wel een optie zijn. Het was onderdeel van een onderzoek naar het nabootsen van de gevoeligheid van menselijke vingertoppen. Dat is één van de moeilijkste onderdelen om goed te krijgen in robots en protheses omdat onze zachte vingertoppen nogal indrukwekkend zijn. Ze kunnen de kleinste veranderingen in textuur voelen, zijn temperatuurgevoelig en ze helpen ons in te schatten hoe en met hoeveel kracht we iets moeten vastpakken of verplaatsen zonder het te beschadigen. Voor een robot of prothese zou het ook handig zijn om die gevoelige kussentjes te hebben, alleen moeten er dan vaak ook sensoren in verwerkt worden. Vandaar deze test met een nieuw soort robotische vingerstoppen. Braille-robots bestonden overigens al wel, alleen lazen die de letters één voor één. Deze aangepaste variant leest met behulp van sensoren en kleine cameraatjes meer zoals een menselijke lezer zou doen. Het moeilijke hierbij was wel dat het beeld beweegt en daardoor onduidelijk wordt, maar met een slim algoritme hebben ze dat in dit geval opgelost en haalden ze uiteindelijk eenzelfde nauwkeurigheid als een gemiddelde menselijke braille-lezer. In de toekomst willen ze gaan kijken of ze deze techniek kunnen verwerken in een volledige robotische hand, met het idee dat het ooit in de buurt moet komen van al onze aftast- en vastpakvaardigheden. Lees hier meer over het onderzoek: Robot trained to read braille at twice the speed of humans. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Genoeg boeken en cursussen die zeggen dat het kan: jezelf charismatischer maken. Of in ieder geval: zo overkomen op anderen. Maar wat zegt een persoonlijkheidsonderzoeker daarover? In dit artikel van BBC Science Focus wordt met expert Ryne Sherman besproken of de verschillende facetten van charisma te trainen zijn. Al vrij snel wordt duidelijk: makkelijk is het niet. See omnystudio.com/listener for privacy information.