Wetenschap Vandaag | BNR

Panda's zijn misschien wel net zo bezig met social media als wijzelf. Alleen in hun geval gebruiken ze er geen telefoon, maar hun neus voor. Bomen met geursporen afgaan is hoe zij in de gaten houden wat hun vrienden en familie allemaal uitspoken. Panda's vind je in het wild vaak in afgelegen dichtbeboste gebieden. Ze zijn zeldzaam en schichtig en daarom is er niet superveel bekend over hoe ze zich gedragen in het wild. Hun reputatie als een vrij op zichzelf levend dier, blijkt uit nieuw onderzoek een stuk minder terecht te zijn dan gedacht. Panda's zijn hartstikke druk met het aflezen en achterlaten van geurboodschappen. Zo blijven ze op de hoogte van waar familie en vrienden rondhangen, geven ze updates over belangrijke gebeurtenissen en houden ze de date poel in de gaten. Om hierachter te komen werden niet de panda's zelf, maar hun geursporen onder de loep genomen door wetenschappers. Ook DNA-materiaal uit de uitwerpselen van de dieren (panda's poepen wel 90 keer per dag) werd bestudeerd om uit te vogelen hoe de sociale structuur in elkaar zat en welke dieren veel bij elkaar in de buurt te vinden waren. Al die informatie samen zorgde ervoor dat ze van een specifiek gebied het hele sociale netwerk in kaart konden brengen. Eén van de vondsten was dat de panda's buiten het paarseizoen veel tijd met familie doorbrachten. Was het tijd voor wat romantiek dan waren ze duidelijk wat minder betrokken bij de familiezaken en gingen ze de hort op. Iets wat mogelijk ook inteelt helpt tegen te gaan. Dit moet allemaal nog wel verder worden bestudeerd, maar het lijkt erop dat deze manier van onderzoek doen een goed beeld geeft van hoe panda's zich gedragen als wij ze niet zien. En dat is weer van groot belang bij het beter beschermen van de diersoort. Lees hier meer over het onderzoek: Pandas active posters on social mediaSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een witte kerst is in ons land ver te zoeken dit jaar, toch is er zeker actueel sneeuwnieuws te melden. Onderzoekers hebben namelijk ontdekt dat sneeuwvlokjes - ondanks dat ze allemaal anders zijn - behoorlijk eensgezind uit de lucht vallen. Of tenminste: wiskundig voorspelbaar. Met een flinke stapel high tech lukte het wetenschappers in Utah om een universeel patroon te ontdekken, iets wat zowel weersvoorspellingen als klimaatmodellen ten goede moet komen. Lees hier meer over het onderzoek: The science behind snowflakesSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het staat gewoon in de bijsluiter: op een dag mag je maximaal zes paracetamol innemen. Maar wat gebeurt er als je er zeven neemt? Vanaf nu komt iedere woensdag de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Tuur Verdonck.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Louise had haar zusje en neefje al 26 jaar niet gezien, maar het moment dat ze op een computerscherm voorbijkwamen herkende ze haar familieleden meteen. Dat zou al heel wat zijn voor een mens, maar al helemaal voor Louise, want Louise is een bonobo. Het is een nieuwe ontdekking dat de meest met de mens verwante primaten de gezichten van vrienden en familie zo ontzettend lang kunnen onthouden. Iets waarvan hiervoor werd gedacht dat alleen mensen dit konden. Natuurlijk is het niet makkelijk om te onderzoeken of een aap een familielid of vriend echt herkent. Je kunt het ze niet vragen. En dus maakten de wetenschappers gebruik van eye tracking en infraroodcamera's om de reactie van de apen te bestuderen op verschillende beelden op het scherm. 26 chimpansees en bonobo's uit dierentuinen en opvangcentra's werkten - in ruil voor wat lekkers - mee aan de experimenten waarbij tegelijk twee soortgenoten in beeld kwamen. Sommigen waren complete vreemden, andere vrienden, vijanden of familieleden van lang geleden. Hoe lang ze aandacht besteden aan een beeld zij dan iets over in hoeverre er sprake was van herkenning. Iets wat ook in onderzoeken naar baby's wordt gebruikt om dit aan te tonen. De apen reageerden het sterkst op vrienden of familieleden waar ze heel hecht mee waren geweest in het verleden. Oude vage bekenden, vijanden of seksuele partners kregen minder aandacht. Er zijn dieren die familieleden herkennen dankzij geluid of geur, maar visuele herkenning, zeker na tientallen jaren is erg uitzonderlijk. Voor mensen leverde deze vaardigheid evolutionaire voordelingen op en - zo lijkt het nu - voor chimpansees en bonobo's is dat niet anders. Lees hier meer over het onderzoek: Chimps remember the faces of old friends and family for decadesSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is onderzoekers gelukt om een biocomputertje gemaakt van hersencellen een vorm van spraakherkenning te laten uitvoeren. De hersenorganoïde bestaande uit zo'n 100 miljoen zenuwcellen kreeg - verbonden aan een elektrisch circuit - honderden geluidsfragmenten van 8 verschillende mensen binnen in de vorm van elektrische pulsjes. In reactie daarop genereerden de hersencellen verschillende patronen, die weer afgelezen werden door een algoritme. Zo zagen ze dat de 8 stemmen na twee dagen training met 78 procent nauwkeurigheid van elkaar onderscheiden konden worden. Nou is dit een hele basale vorm van spraakherkenning en lukt het ook nog niet om deze organoïden heel lang in leven te houden. Voorlopig is een functionele computerchip met levende cellen dus nog niet realistisch. En voordat het ooit wel zover is moeten ook de ethische voorwaarden van dit soort systemen beter zijn vastgelegd. Maar er is wel veel interesse in het combineren van levende cellen en kunstmatige intelligentie. Ons brein is onder andere veel energiezuiniger dan computersystemen, maar machine learning kan specifieke taken soms weer veel beter uitvoeren. Een combinatie zou dus weleens heel efficiënt kunnen zijn. Daarnaast zijn dit soort modellen ook heel interessant voor onderzoek naar ziektes en medicijnen waarbij je de effecten op de signaaltjes tussen de cellen bestudeert. Ook op dat gebied wordt de komende tijd veel ontwikkeling verwacht. Lees hier meer over het onderzoek: ‘Biocomputer’ combines lab-grown brain tissue with electronic hardwareSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Zeehonden die leven in de Noordelijke IJszee hebben zich op allerlei manieren moeten aanpassen om met de extreem koude omstandigheden om te gaan. Sommige aanpassingen, zoals een dikke vacht, liggen voor de hand. Anderen zie je misschien minder snel aankomen. Zoals de aangepaste botten in hun neusholte die wetenschappers hebben bestudeerd aan de hand van computersimulaties. Dankzij deze bijna sponsachtige botstructuur blijken ze minder warmte en minder vocht te verliezen tijdens het ademhalen. Zo'n 94 procent van het vocht dat ze inademen houden ze vast. De lucht die de longen bereikt is dankzij de werking van de neusholte dus zo warm en vochtig mogelijk, terwijl de lucht die wordt uitgeademd juist heel droog is. Ook bij andere dieren die in de kou leven, zoals rendieren, vind je een vergelijkbare neusstructuur. Maar het was extra interessant om naar zeehonden te kijken, omdat je die in hele verschillende leefgebieden vindt. Zo konden ze mooi zien dat de zeehonden in warmere gebieden niet deze botstructuur hadden. In de toekomst willen de onderzoekers hetzelfde bestuderen bij zoveel mogelijk andere diersoorten. Zou een kameel bijvoorbeeld iets vergelijkbaars doen om water vast te houden? Uiteindelijk hopen ze dat hun onderzoek van pas kan komen bij het ontwikkelen van betere ventilatiesystemen. Lees hier meer over het onderzoek: Seals stay warm and hydrated in the arctic with larger, more convoluted nasal passagesSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Welke gevolgen hebben jouw eigen keuzes voor anderen? Sommige mensen doen zoveel mogelijk hun best om hier rekening mee te houden. Maar soms houden we ons bewust van de domme, om zo zorgelozer egoïstische keuzes te kunnen maken. Naar dat fenomeen doen Linh Vu van de Universiteit van Amsterdam en haar collega's al een tijdje onderzoek. Wat zien ze als ze naar het gemiddelde resultaat kijken van de experimenten die al werden gedaan? En hoe kunnen we ervoor zorgen dat de bewust onwetende groep kleiner wordt en we allemaal nog meer geneigd zijn om voor de sociale keuze te gaan? Lees hier meer over het onderzoek: Why Some People Choose Not to Know De laatste paper die ze over hun werk uitbrachten vind je hier: ‘I’d rather not know’: Why we choose ignoranceSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Genetisch materiaal van Neanderthalers zou weleens de oorzaak kunnen zijn voor het feit dat sommige, maar niet alle moderne mensen vroege vogels zijn, zeggen onderzoekers. Het begon voor onze voorouders zo'n 300.000 jaar geleden in Afrika. Zo'n 70.000 jaar geleden trokken sommige van hen Eurazië in, wat heel Europa en Azië omvat. Deze mensen waren gewend aan het klimaat en dagritme van Afrika en moesten zich op sommige plekken dus flink aanpassen. Maar in Eurazië leefden al andere mensachtigen, zoals de Neanderthalers. Hun voorouders waren hier 400.000 jaar geleden al terechtgekomen en hadden zich genetisch al beter aangepast aan de omstandigheden. Nou heeft er ook aardig wat genetische uitwisseling plaatsgevonden tussen de moderne mensen die vanuit Afrika kwamen en de mensachtigen die al op het Eurazische continent leefden. En dat heeft het mogelijk gemaakt voor de moderne mens om sommige genetische variaties over te nemen die al aangepast waren aan de omstandigheden. Sommige van die aanpassingen hebben te maken met pigment, maar er is ook een link met het immuunsysteem, vetverdeling in het lichaam en het kunnen omgaan met leven in een koud en droog gebied. En met onze biologische klok, stellen wetenschappers nu. Ze bestudeerden het verband tussen genetische varianten die via de Neanderthalers bij ons terecht zijn gekomen en de slaapgewoonten van honderden duizenden mensen uit de UK Biobank en vonden een link tussen die varianten en het zijn van een ochtendmens. Andere diersoorten die zich hebben moeten aanpassen aan koudere gebieden met langere dagen laten een vergelijkbare verschuiving richting vroeger ontwaken zien. Niet heel gek dus dat deze Neanderthaler-trekjes behouden zijn gebleven in mensen die in gebieden met een hoge breedtegraad leven. Het liefst zouden de onderzoekers nu hetzelfde bestuderen in mensen die op andere plekken dan Engeland wonen om te kijken of daar een vergelijkbaar verband te ontdekken is. Lees hier meer over het onderzoek: Were Neanderthals morning people?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Toen een professor dierkunde uit Nieuw-Zeeland op vakantie in Colombia gewezen werd op een opvallende groene suikervogel in de bosjes kon hij zijn ogen niet geloven. Vrouwtjes van deze vogelsoort zijn heldergroen en de mannetjes diepblauw, maar dit beestje was half groen en half blauw, met een keurige verticale middenscheiding over de borst, rug en staart. Het dier heeft zowel mannelijke als vrouwelijke kenmerken, iets wat zelden voorkomt bij vogels. Bij insecten, spinnen, vlinders, hagedissen en sommige knaagdieren komt het vaker voor. Het ontstaat als er bij het vrouwtje iets misgaat bij de celdeling tijdens het produceren van een eitje en daarop een bevruchting volgt door twee spermacellen. In de afgelopen 100 jaar is het bij deze soort maar één keer eerder gezien. En zo mooi als het nu op de foto staat is, zag je het volgens de professor nog nooit. Lees hier meer over het onderzoek: A striking and extremely rare half female, half male bird has been spotted by a University of Otago zoologistSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Zeven op de tien vrouwen heeft er last van: misselijkheid tijdens de zwangerschap. Bij sommige vrouwen is het zelfs zo erg dat ze opgenomen moeten worden in het ziekenhuis. Onderzoekers van onder andere de universiteit van Cambridge zijn er nu achter waardoor die misselijkheid ontstaat. De boosdoener is een hormoon dat door de foetus wordt geproduceerd: een eiwit genaamd GDF15. Of en in welke mate een vrouw misselijk wordt van de aanwezigheid van dit hormoon blijkt af te hangen van de hoeveelheid en de blootstelling aan dit eiwit voor de zwangerschap. En dat creëert ook meteen een ingang voor een nieuwe behandeling, want ondanks dat er al wel behandelingen bestaan werken die nog niet goed genoeg. GDF15 wordt ook buiten de zwangerschap in het lichaam aangemaakt. Maar is dat in lagere hoeveelheden dan gemiddeld, iets wat genetisch wordt bepaald, dan is de kans groter dat iemand tijdens een zwangerschap, wanneer die hoeveelheid ineens toeneemt, last krijgt van misselijkheid. Het idee is nu dat het misschien mogelijk moet zijn om vrouwen in aanloop naar een zwangerschap te laten wennen aan de aanwezigheid van het hormoon. Ook wordt onderzocht of voorkomen kan worden dat het hormoon zich kan binden aan de super specifieke receptor in de hersenen van de zwangere vrouw. Ook dan zou de misselijkheid mogelijk verholpen zijn. Lees hier meer over het onderzoek: Why seven in ten women experience pregnancy sicknessSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers van de TU Delft hebben een techniek ontwikkeld waarmee zowel betere implantaten gemaakt kunnen worden, als sterkere telefoonopladers. Amir Zadpoor, hoogleraar Biomaterialen en Weefselbiomechanica aan de TU Delft, vertelt er meer over. Meer informatie over het onderzoek: Optimalisatie van harde-zachte materiaalovergangen: Een 3D-geprinte nabootsing van bot-peesverbindingenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Vijftig jaar geleden werd het voor het eerst gezien. Gijzelaars die een bijzondere band met hun ontvoerders ontwikkelden. Maar bestaat dat eigenlijk wel? Iedere woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Loes van Langen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Je denkt dat je het echt niet kan maken: afzeggen voor dat feestje waar je al ja tegen hebt gezegd. Want wat zal de host wel niet denken? Word je volgende keer dan niet meer gevraagd? Komt diegene dan misschien ook niet als jij een feestje geeft? Het zijn maar een paar van de vele zorgen die mensen hebben als ze zich afmelden voor sociale gelegenheden. Daar hebben Amerikaanse wetenschappers maar eens even een onderzoek aan gewijd. En wat zou daaruit blijken: de nadelige gevolgen van afzeggen zijn te verwaarlozen. Ze pakten het serieus aan: meer dan 2000 deelnemers verdeeld over 5 experimenten. Een voorbeeld van één van die experimenten: de helft van de deelnemers kreeg een fictieve uitnodiging voor een gelegenheid. In sommige gevallen waren ze de enige die uitgenodigd waren, in anderen ging het om een groep. In beide gevallen verwachten de deelnemers dat de persoon die ze had uitgenodigd het heel erg zou vinden als ze zich zouden afmelden en dat dit gevolgen zou hebben voor de toekomst. De andere helft van de deelnemers moest zich voorstellen de host te zijn die de afzegging ontving. Zo konden ze zien dat de afzeggers de gevolgen in vrijwel alle experimenten veel negatiever inschatten dan degene die de afzegging ontvangt. Natuurlijk zijn er uitzonderingen. Gaat het om het huwelijk van je beste vriend of vriendin, zeg je altijd af, of doe je het vijf minuten voor aanvang, dan kunnen de gevolgen anders zijn. Maar is er een kerstborrel waarvan je nu al weet dat je er dit jaar echt niet naar toe wil, dan is het volgens deze onderzoekers dus geen enkel probleem om je af te melden en lekker onder een dekentje op de bank te kruipen. Lees hier meer over het onderzoek: Want to skip that Christmas party? The host probably won’t mind, study showsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Mannetjesvogels die niet elke dag oefenen met zingen, klinken anders en worden daardoor minder aantrekkelijk gevonden door vrouwtjesvogels, blijkt uit nieuw onderzoek. En je zou het misschien niet meteen denken, maar deze kennis is ook voor ons mensen van groot belang. In deze audio hoor je Coen Elemans van de University of Southern Denmark. Lees hier meer over het onderzoek: Daily singing workout keeps songbird males attractiveSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In Alberta, Canada, is het fossiel opgegraven van een Gorgosaurus, een voorouder van de Tyrannosaurus Rex. Het is een bijzondere vondst omdat de maaginhoud van de nog jonge dino nog aanwezig is: twee kleine, vogelachtige dinosaurussen. Het is voor het eerst dat een dinosaurus met maaginhoud is gevonden. Paleontoloog Melanie During geeft tekst en uitleg. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Meer dan 45.000 jaar geleden werden ze in Indonesische grotten op de muur getekend: poppetjes, wilde varkens, mini bizons en handafdrukken. Sommige van deze tekeningen, waaronder een jachttafereel, zijn de oudste ooit gevonden. Een onderzoeker heeft op één van de eilanden van Indonesië alleen al 654 grotten ontdekt, waarvan er veel gevuld zijn met de oeroude kunstwerken. Maar terwijl hij nog steeds regelmatig nieuwe tekeningen ontdekt, ziet hij ze tegelijkertijd voor zijn ogen verdwijnen. Iets zorgt ervoor dat de kunst vergaat, maar wat? Archeologen zien met een zwaar gemoed toe hoe de harde rotslaag waar de afbeeldingen op staan langzaam van het kalksteen wat eronder zit afbrokkelt. Sommige locals zeggen dat het proces de laatste tijd zelfs aan het versnellen is. Komt het door vervuiling? Het veranderende weer? Zijn het de toeristen? Of komt het misschien door de steenindustrie die in de omgeving kalksteen wint voor de productie van cement? Dat is waar een grote groep internationale wetenschappers samen met lokale bedrijven en de overheid achter probeert te komen. Met metingen naar stofdeeltjes en luchtvochtigheid in de grotten en de invloed van trillingen door zware machines in omgeving, hopen ze maatregelen te kunnen nemen voordat het te laat is. Lees hier het uitgebreide verhaal: Humanity’s oldest art is flaking away. Can scientists save it?See omnystudio.com/listener for privacy information.

De vaak gebruikte temperatuurlimiet voor menselijk overleven bij extreme hitte moet naar beneden worden bijgesteld, zeggen wetenschappers van onder andere het Radboudumc. Vooral bij oudere volwassenen en met name oudere vrouwen zou de limiet aanzienlijk lager liggen dan tot nu toe werd aangenomen. In een jaar waarin niet normaal veel warmterecords werden gebroken en met stijgende temperaturen in het vooruitzicht is het belangrijk om te weten wat het menselijk lichaam aankan. En daarvoor is de luchttemperatuur die we gebruiken om aan te geven hoe warm het buiten is geen goede graadmeter. We kunnen beter kijken naar de natteboltemperatuur, zeggen de onderzoekers, want die neemt ook luchtvochtigheid mee. Maar ook het lezen van die meting zouden we moeten herzien. 35 graden werd lange tijd gezien als bovengrens. Alleen zijn daarin dingen als leeftijd, geslacht en lichaamsbouw nooit meegenomen. Doe je dat wel, dan moet die bovengrens - vooral voor ouderen - omlaag. En al helemaal voor oudere vrouwen. Dat heeft alles te maken met maximale zweetcapaciteit. Het vermogen om op die manier het lichaam te koelen neemt af als we ouder worden en vrouwen hebben al een verlaagde capaciteit. De overlevingslimiet moet daarom 0.9 tot 13 graden lager liggen. Daarnaast vinden de onderzoekers dat we ook een leefbaarheidsgrens moeten bepalen. Want ergens wel of niet kunnen wonen, is niet alleen een kwestie van overleven, maar ook van leefbaarheid. Lees hier meer over het onderzoek: Overleven in een warmer klimaat, wat kan het lichaam aan? See omnystudio.com/listener for privacy information.

Met een opblaasbare antenne onderzoek doen naar de oerknal: dat klinkt vrij onmogelijk. Toch denkt een onderzoeker van de TU Eindhoven dat het kan. Het opvouwbare lichtgewicht ontwerp dat hij maakte is inmiddels in het Engelse Sheffield aan een weerballon de lucht in gegaan. Rond de 20 kilometer moest de antenne zich uitvouwen en beginnen met metingen uitvoeren. Op 30 kilometer hoogte en na zo'n drie uur zou de weerballon vervolgens knappen en zou de hele constructie keurig aan een parachute weer naar beneden komen. De test was een succes, laat Niels Vertegaal inmiddels weten. De antenne werkte en klapte volledig uit, maar wel later dan verwacht. Iets wat hij meeneemt in de volgende stap van zijn onderzoek. Want nu is het 30 kilometer, maar het doel is dat dit uitvouwen en meten ook in de ruimte lukt. Dit zou het mogelijk maken om een veel groter oppervlak aan antennes mee omhoog te nemen in een raket, zonder dat het veel weegt of veel ruimte in beslag neemt. Uiteindelijk moet de opblaasbare antenne signalen uit de vroege ruimte gaan oppikken, zodat we nog meer te weten komen over hoe het allemaal is begonnen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Honingspeurders en honingjagers: het is niet zo gek dat deze twee goed samen kunnen leven. Maar de één is een wilde vogel en de ander een mens. Toch werken ze in het noorden van Mozambique succesvol samen in hun zoektocht naar honing. De Afrikaanse vogel leidt de lokale bevolking naar wilde bijennesten, de mensen breken het nest open en halen de honing eruit en de honingspeurder snackt van de bijenwas die achterblijft. Het is zelfs zo dat honingspeurders de unieke taal van de honingjagers in verschillende delen van Afrika hebben leren begrijpen. En die taal is niet overal gelijk. Sommige culturele groepen gebruiken een fluitje, andere meer een grom om aan te geven: ik zoek een vliegende partner voor het zoeken naar honing. Ook tijdens de gezamenlijke zoektocht zijn er signaaltjes om aan te geven: we werken nog steeds samen. In experimenten hebben ze nu gekeken of de vogels ook echt op die cultuurspecifieke geluidjes reageren, of op menselijke geluiden an sich. En wat blijkt: de kans dat de honingspeurders hun hulp aanbieden is drie keer groter als het om een seintje gaat van de dichtstbijzijnde lokale bevolking. Dat, zeggen de onderzoekers, suggereert een culturele co-evolutie tussen mens en vogel en dat is behoorlijk bijzonder. Lees hier meer over het onderzoek: Honeyguide birds learn distinct signals made by honey hunters from different culturesSee omnystudio.com/listener for privacy information.

NEMO Science Museum bestaat deze week 100 jaar. We spreken directeur Géke Roelink over onderzoek doen naar nieuwsgierigheid en de toekomst van het museum. En natuurlijk doen we samen ook even een (knallend) experimentje. Lees hier meer over 100 jaar NEMO en wat er allemaal te doen is de komende tijd. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Elke woensdag schuift de Universiteit van Nederland aan met het antwoord op een vraag waarvan je niet wist dat je hem had. In deze aflevering hoor je van longarts Marijke Rutten van Maastricht UMC wat er bij koolmonoxidevergiftiging gebeurt in je lichaam en hoe je het kunt voorkomen. Deze aflevering werd verzorgd door Tuur Verdonck van de Universiteit van Nederland.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De spiegeltest werd in 1970 voor het eerst gebruikt door een Amerikaanse psycholoog die onderzoek deed naar zelfherkenning bij chimpansees. Het werkt als volgt: je markeert een dier - zonder dat die het doorheeft - met een stip op een zichtbare plek. Vervolgens laat je het in een spiegel kijken. Probeert het dier de stip eraf te krabben of poetsen, dan betekent dit dat het dier snapt dat het naar zichzelf aan het kijken is. Sommige onderzoekers spreken zelfs van zelfbewustzijn en empathisch vermogen bij dieren die slagen voor de spiegelproef, al vinden andere wetenschappers dat onvoldoende bewezen met de test in zijn oorspronkelijke vorm. Kinderen slagen pas voor de test als ze een jaar of twee zijn. Olifanten, chimpansees, dolfijnen en eksters lukt het ook. Uit nieuw onderzoek zou nu blijken dat ook muizen aan dit lijstje toegevoegd moeten worden. Zwarte muizen kregen in de test een wit stipje op hun voorhoofd. Deze muizen besteden meer tijd aan het schoonmaken van hun hoofd voor de spiegel dan muizen zonder stipje, of muizen met een zwart stipje dat niet goed zichtbaar was. Nou was het wel zo dat ze dit alleen deden als ze al gewend waren aan spiegels, waren opgegroeid tussen muizen die op ze leken en als de stip relatief groot was. Dat zijn een flink aantal 'maaren’. De onderzoekers geven zelf ook aan dat het vooral laat zien dat de muis ziet dat er een stip zit, maar dat het niet per se iets zegt over een vorm van zelfbewustzijn die vergelijkbaar is met de mens. Toch is het wel interessant dat de onderzoekers tegelijk een groepje neuronen vonden, dat bepalend moet zijn voor die zelfherkenning. Iets wat niet eerder is vastgelegd op deze manier. Blokkeerden ze de werking van deze neuronen, dan reageerden de muizen helemaal niet meer op het stipje. Er is veel meer bekend over hoe onze hersenen anderen herkennen, dan over hoe onze hersenen verwerken wie we zelf zijn. Dat maakt dit soort onderzoeken zeker interessant, maar niet zonder wat stevige kanttekeningen. Lees hier meer over het onderzoek: Mice pass the mirror test, a classic indicator of self-recognition See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers van de Vrije Universiteit hebben ontdekt dat genetische aanleg zowel voor de werkhouding als de schoolprestaties van leerlingen bepalend is. Ze weerleggen daarmee ook dat kinderen dóór die goede werkhouding betere cijfers halen. Beiden hebben een genetische achtergrond. Het onderzoek werd uitgevoerd onder maar liefst 8000 tweelingen in groep 8. Ook werden leraren gevraagd om aan het geven hoe de werkhouding van de kinderen in de klas was. Weten hoe genen en omgeving schoolprestaties beïnvloeden kan helpen bepalen hoe kinderen waarmee het minder goed gaat beter geholpen kunnen worden. In deze audio hoor je onderzoeker Elsje van Bergen van de VU. Lees hier meer over het onderzoek: DNA beïnvloedt werkhouding én schoolprestaties Ben je zelf onderdeel van een tweeling en willen jullie meedoen aan toekomstig onderzoek, kijk dan hier: Nederlands Tweelingen Register Of lees hier meer over het PISA-onderzoek.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers willen met behulp van DNA-materiaal uit de voetsporen van ijsberen in de sneeuw beter in kaart gaan brengen hoe het met de dieren gaat. De techniek die ze hiervoor gebruiken kan ook door de lokale bevolking in afgelegen gebieden worden gebruikt. Zo moet het beter lukken om te bepalen hoe groot de populatie wereldwijd is en in de toekomst zal zijn. Ook andere diersoorten in afgelegen gebieden, zoals sneeuwluipaarden, kunnen op deze manier in de gaten worden gehouden. In deze audio hoor je Gert Polet, ijsbeer-expert bij het Wereldnatuurfonds. Lees hier meer over het onderzoek: Unlocking genetic insights for polar bear conservation Hier vind je de paper: Capturing environmental DNA in snow tracks of polar bear, Eurasian lynx and snow leopard towards individual identificationSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Kinderliedjes kunnen vervelend lang in je hoofd blijven zitten en niet iedereen zal met evenveel plezier dertig keer achter elkaar ‘Slaap kindje slaap’ inzetten op een avond. Maar nu blijkt uit nieuw onderzoek van de Universiteit van Cambridge dat ritme en toonhoogte voor hele jonge kinderen veel belangrijker zijn bij het leren van taal, dan de uitspraak van de letters. Dit suggereert volgens hen ook dat dyslexie misschien deels of zelfs grotendeels een probleem met ritmeperceptie is en niet met het verwerken van fonetische informatie. Voor dit onderzoek werd de hersenactiviteit van 50 jonge kinderen bestudeerd uit Engelstalige landen terwijl ze naar een video keken van een lerares die verschillende kinderliedjes zong. Het onderzoek werd uitgevoerd toen de kinderen 4 maanden, 7 maanden en 11 maanden oud waren. Zo zagen ze dat fonetische verwerking geleidelijk ontwikkelt en pas met 11 maanden echt wordt ingezet. Voor die tijd worden ritme en klank gebruikt om taal te begrijpen. Kinderen leren bijvoorbeeld eerst waar de klemtoon in woorden ligt en gebruiken dat om te bepalen waar het ene woord eindigt en het andere begint. Op die basis worden vervolgens de kleinere taalgeluiden - de letters - geplakt. Nou is elke taal ook weer anders en was dit een Engelstalig onderzoek. Toch zou ik zeggen: blijf lekker zingen tegen je baby, want wie weet maakt Poesje mauw met een hoedje van papier op een grote paddenstoel in de maneschijn net dat ene verschil. Lees hier meer over het onderzoek: Singing to babies is vital to help them learn language, say scientistsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Astronomen hebben tot hun eigen verbazing een planeet ontdekt die veel te groot is voor de zon waar hij omheen draait. Het gaat om de zwaarste planeet in een baan rond een ultrakoele dwergster die ooit is gevonden. Meer dan dertien keer zo zwaar is als de aarde. De vondst tart daarmee ook de modellen die bestaan voor de vorming van zonnestelsels en planeten. Sterren worden gevormd uit grote wolken van gas en stof. Nadat de ster is gevormd, blijven het gas en stof achter als schijven van materiaal die uiteindelijk kunnen uitgroeien tot planeten. Om rondom deze ultrakoele dwergster zo'n planeet te vinden als nu is gezien, moet de stof-massa- en de stof-gasverhouding van de schijf in de begintijd tien keer zo hoog zijn geweest als wat is waargenomen. De ontdekking werd gedaan met behulp van de Habitable Zone Planet Finder in de VS. Hoewel planeten rond sterren zoals onze zon heel moeilijk te vinden zijn, zijn ze rond ultrakoude sterren makkelijker te vinden. Als de ster kouder is, dan moet een planeet namelijk dichter bij die ster staan om genoeg warmte te krijgen voor het voorkomen van vloeibaar water. En staat hij dichtbij genoeg, dan kan hij vanaf de aarde worden gezien dankzij hele subtiele veranderingen in de kleur van het spectrum of het licht van de ster als de planeet voor de ster langs beweegt. Lees hier meer over het onderzoek: Planeet gevonden die te groot is voor zijn moedersterSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Sorry als je nog het veld op moet, maar ik heb slecht nieuws voor fanatieke voetballers die ervan houden om hun hoofd te gebruiken: koppen is slecht voor je hersenen. Er zijn al wel langer zorgen voor hersenbeschadigingen als gevolg van sportimpact. Dit geldt ook voor sporten als rugby, of American football. Zeker in het geval van jonge spelers, waarbij de hersenen nog volop in ontwikkeling zijn, zou dit de kans op hersenziekten later in het leven veel groter maken. Nu hebben wetenschappers een uitgebreide studie van twee jaar gedaan om met meer zekerheid aan te kunnen tonen wat er mis kan gaan. Aan het onderzoek deden 148 jongvolwassen amateurvoetballers mee. Ook vrouwen. Er werd bijgehouden hoe vaak ze tijdens het voetballen kopten en aan het begin van de twee jaar en aan het eind werden verschillende testen gedaan om hun cognitief vermogen en de microstructuur van de hersenen in kaart te brengen. Zo zagen ze bij voetballers die veel kopten, namelijk meer dan 1500 keer in twee jaar, kleine hersenbeschadigingen ontstaan. Ook het leervermogen werd daardoor beïnvloed. Meer onderzoek is altijd goed, maar dit lijkt mij alvast een vrij duidelijke waarschuwing. Lees hier meer over het onderzoek: Soccer heading linked to measurable decline in brain functionSee omnystudio.com/listener for privacy information.

De stormbandpinguïn houdt er een bijzondere slaapstrategie op na. Het dier slaapt in totaal wel 11 uur op een dag. Alleen niet aan één stuk. Hij verdeelt het over zo'n 10.000 microdutjes van zo'n 4 seconden. Onderzoekers kwamen hierachter door de pinguïns in het wild in Antarctica te bestuderen. Ze gebruikten hiervoor verschillende technieken, zoals EEG op afstand, zonder de dieren te storen. De tactiek van microslapen heeft ook een duidelijke functie: de ouder die op het nest zit moet dat nest continue beschermen tegen vijandige vogels of sneaky soortgenoten. Dan is het niet handig om lange tijd niet alert te zijn. Nou gaat het met deze pinguïns relatief goed. Dat suggereert volgens de onderzoekers dat deze manier van slapen voor hen mogelijk dezelfde voordelen oplevert als geldt voor de langere stukken slaap die andere diersoorten pakken. Voor mensen zou deze manier van slapen natuurlijk niet echt geschikt zijn. Er zijn wel wat studies die positieve effecten van powernaps vermelden, maar voorlopig is een goede ruk in de nacht voor ons toch de beste optie. Lees hier meer over het onderzoek: Chinstrap penguins asleep thousands of times per day, but only for seconds at a time Of hier: Penguins snatch seconds-long microsleepsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Drie sterrenkundigen uit Nederland hebben voor het eerst een belangrijk onderdeel van de gaskringloop rond een superzwaar zwart gat aangetoond. Ze laten zien hoe gas bij een superzwaar zwart gat eerst verwarmd wordt, hoe het vervolgens naar de buitenwijken van het sterrenstelsel stroomt, afkoelt en dan weer terug in de richting van het zwarte gat beweegt. Hoofdonderzoeker Tom Oosterloo, van ASTRON en de Rijksuniversiteit Groningen, vertelt meer over de ontdekking en legt uit hoe deze kennis ook iets belangrijkst zegt over de vorming van sterrenstelsels. Lees hier meer over het onderzoek: Nederlandse sterrenkundigen bewijzen laatste stukje gaskringloop zwart gatSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Baby’s blijken vlak na hun geboorte al de beat in muziek te kunnen waarnemen. Dat bevestigen onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam. Het onderzoek is een vervolg op eerder werk van 14 jaar geleden. We bespreken met onderzoeker Henkjan Honing, hoogleraar Muziekcognitie aan de UvA, hoe ze het hebben aangepakt en waar hij in de toekomst nog naar wil kijken. Lees hier meer over het onderzoek: Pasgeboren baby heeft natuurlijk talent voor beat in muziekSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het nut van sterrenbeelden is sowieso nooit aangetoond. Maar als je eraan doet wil je natuurlijk wel het juiste sterrenbeeld hebben. Helaas hebben zich grote verschuivingen voltrokken sinds de Babyloniërs er zo'n 3000 jaar geleden mee begonnen. Je hoort in deze aflevering sterrenkundige Annelotte Derkink, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Iedere woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Loes van Langen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het begint allemaal bij een cel, die zich deelt en dat blijft doen tot een complex organisme is ontstaan. Maar op een bepaald moment stopt die groei. Bij ons mensen gebeurt dat gedurende de pubertijd. Maar waarom dit eigenlijk dan gebeurt is nog behoorlijk onduidelijk. Nou is het ook zo dat de pubertijd aan het verschuiven is. Die begint steeds eerder. Ook daarom is het onderzoeken van dat groeimechanisme belangrijk. Om dit beter te begrijpen hebben onderzoekers het mechanisme nu bestudeerd in fruitvliegjes. Ook die diertjes gaan door een pubertijd-achtige metamorfose. In andere dieren, bijvoorbeeld in een bepaald type roofwants, ook een insect, detecteert een oprek-receptor het moment waarop een bepaald lichaamsgrootte is bereikt en het moment is aangekomen om te stoppen met groeien. Maar bij fruitvliegjes zou dit weleens anders kunnen werken, dachten de wetenschappers. Ze onderzochten een hormoon dat veel voorkomt in insecten. De klier die dit hormoon aanmaakt blijkt de groeistop in gang te zetten. Als het vliegje een larve is, ontvangt deze klier een heleboel voedingsinformatie waarmee het bepaalt hoeveel van het hormoon aangemaakt moet worden. Maar als een bepaalde hoeveelheid van het hormoon wordt bereikt, is die informatie niet meer nodig en reguleert de klier zichzelf. Dit zou het moment zijn waarop de vliegjes stoppen met groeien. De vliegjes meten zichzelf dus niet zoals een roofwants dat doet. Vergelijkbare onderzoeken onder zoogdieren zouden moeten uitwijzen of dit ook voor mensen geldt. Maar gezien de rol die groeihormonen spelen in ons lichaam en de manier waarop voedingsinformatie met behulp van insuline wordt verwerkt, zou het heel goed kunnen dat wij een vergelijkbaar mechanisme kennen. Lees hier meer over het onderzoek: Why does puberty trigger us to stop growing?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Niet te veel fronzen, is vaak het advies. Want: daar krijg je rimpels van en het ziet er niet zo gezellig uit. Maar laat die frons nou in sommige gevallen één van de belangrijkste hulpmiddelen van taal zijn. Onderzoeker Naomi Nota - zij promoveert begin december aan de Radboud Universiteit op dit onderwerp - bekeek duizenden uren aan beeldmateriaal om erachter te komen hoe we ons gezicht inzetten als we met elkaar praten. De frons bleek daar - met name bij een specifiek soort vragen - een glansrol bij te spelen. Ook in de experimenten die volgden zag ze het terug: onze wenkbrauwen zijn echt onmisbaar. Hier vind je meer over de promotie op 6 december: De rol van gezichtsbewegingen in hoe we taal gebruiken en begrijpen De paper naar aanleiding van het onderzoek vind je hier.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Na 30 jaar vastgezeten te hebben is de grootste ijsberg ter wereld weer in beweging gekomen. En met groot bedoelen we ook echt groot. Met 4000 vierkante kilometer kun je de ijsberg - die ooit vastzat aan een nog veel grotere ijsberg - vergelijken met één van de grotere provincies van Nederland. En hij is dikker (400 meter) dan de Zendmast Lopik lang is (372 meter). We bespreken de beweging van de ijsberg - die niet de grootste ooit, maar wel de grootste van dit moment is - en de processen erachter met onderzoeker Michiel van den Broeke van de Universiteit Utrecht. Lees onder andere hier meer: A23a: World's biggest iceberg on the move after 30 years En het vervolg, met nieuw beeld: Attenborough ship encounters mammoth icebergSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Op 27 mei 2021 botste een extreem energierijk kosmisch deeltje op de aarde. Het ging zelfs om zoveel energie dat het bijna het energierecord uit 1991 verbrak. Waar het deeltje vandaan kwam is nog onduidelijk. Nou is het niet ongebruikelijk dat dit soort botsingen plaatsvinden. Onze planeet botst heel vaak met energieke deeltjes uit de ruimte die de verzamelnaam ‘kosmische straling’ dragen. Hoeveel energie de deeltjes hebben kan verschillen en dat zegt ook iets over hun oorsprong. Deeltjes met een lage hoeveelheid energie zijn afkomstig van de zon, de meer energierijke deeltjes komen van supernova-explosies binnen ons eigen Melkwegstelsel, maar de nog energierijkere komen van andere sterrenstelsels. Het extreem energieke deeltje uit 2021, dat de naam Amaterasu kreeg, werd door Japanse onderzoekers gedetecteerd met de Telescope Array in Utah. Die bestaat onder andere uit ruim vijfhonderd deeltjesdetectoren. Het deeltje had een energie van maar liefst 244 exa-elektronvolt en kwam daarmee in de buurt van het in 1991 gedetecteerde Oh-my-God-deeltje dat met een geschatte energie van 320 exa-elektronvolt recordhouder is. Als je bedenkt dat één exa-elektronvolt ongeveer een miljoen keer zo hoog is als de energie van de krachtigste deeltjesversnellers die de mens ooit heeft gebouwd, dan snap je: een paar honderd exa-elektronvolt is bizar veel. Waar het kosmische deeltje uit 2021 vandaan kwam, is nog onduidelijk. Omdat er in de richting van waaruit het deeltje kwam geen opvallend hemelobject te vinden is, zou dat kunnen betekenen dat dit soort zeldzame energierijke deeltjes ook door andere, nog onbekende astronomische verschijnselen worden veroorzaakt. Lees hier meer over het onderzoek: Extreem energierijk kosmisch deeltje gedetecteerd Of hier: ‘What the heck is going on?’ Extremely high-energy particle detected falling to EarthSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Al 200 jaar lukt het wetenschappers niet om het veelvoorkomend mineraal dolomiet - bekend van de bergketen - natuurgetrouw na te maken in het lab. Nu is het een team van onderzoekers toch gelukt. Wanneer de meeste mineralen vormen, positioneren de atomen zich normaal gesproken geordend aan het randje van waar het kristal groeit. Maar, het groeirandje van dolomiet is veel chaotischer. Er vormen zich ook rijen van calcium en magnesium die elkaar afwisselen. Die laagjes binden nogal willekeurig aan de groeirand van het dolomietkristal. Op sommige plekken houdt dit de groei van het mineraal daarmee tegen. Dat zorgt ervoor dat dolomiet tergend langzaam vormt. Eén goeie laag dolomiet maken zou in het lab 10 miljoen jaar duren. Niet echt een lucratieve business. Maar, zo blijkt nu, dit remmende mechanisme is heel simpel op te lossen. Met water. In de natuur gebeurt het regelmatig dat het vormende kristal door regen of de getijden wordt afgespoeld. Dat zorgt ervoor dat de onstabiele en onregelmatig gepositioneerde atomen aan het groeirandje oplossen en een laagje dolomiet in een paar jaar al kan ontstaan. Met deze kennis gingen de onderzoekers aan de slag. Ingewikkelde modellen en berekeningen met atomen volgden om precies te bepalen wat zou werken in het lab. En zo lukte het om in niet al te veel tijd en voor het eerst 300 laagjes te laten groeien, terwijl hiervoor nooit meer dan 5 waren gelukt. Waarom is dit nou belangrijk? De verwachting is dat ze deze kennis goed kunnen gebruiken bij het ontwikkelen van nieuwe materialen die geleiders, zonnepanelen, batterijen en andere tech naar het volgende niveau kunnen tillen. Lees hier meer over het onderzoek: 'Dolomite Problem': 200-year-old geology mystery resolvedSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Niet drinken tijdens je zwangerschap, is sinds de jaren 80 het advies aan vrouwen. Inmiddels wordt die waarschuwing onderbouwd door stapels wetenschappelijke artikelen. Maar, zeggen onderzoekers nu: vergeten we de vaders niet? Drinken tijdens de zwangerschap kan zorgen voor foetaal-alcoholsyndroom bij het kind. Dat heeft zowel fysieke als mentale nadelige gevolgen. In de VS draagt 1 op de 20 kinderen deze gevolgen met zich mee. Wat soms zorgt voor een leven vol uitdagingen. Dat kost de maatschappij ook geld. In de VS: zo'n 10 miljard dollar per jaar. Ik ken zelf best wat weldenkende vrouwen die tijdens hun zwangerschap toch een beetje hebben gedronken, want ‘een half glaasje op zijn tijd, dat kan echt geen kwaad'. Toch laat onderzoek inmiddels zien dat er geen veilige hoeveelheid is. Ook bij een kleine inname van alcohol kan dat negatieve gevolgen hebben. Tot nu hoefden mannen hier niet zoveel rekening mee te houden. Niet drinken uit solidariteit gebeurde natuurlijk wel, maar steeds meer onderzoek laat zien dat het drinkgedrag van mannen in de maanden en weken voor de bevruchting wel degelijk gevolgen kan hebben voor de gezondheid van het kind. Ook via deze weg kan foetaal-alcoholsyndroom ontstaan. De onderzoekers die dit nu aantonen vrezen dat we nog een lange weg te gaan hebben. Beter begrijpen hoe dit mechanisme werkt vraagt om het in kaart brengen van het drinkgedrag van vaders. En die vraag wordt nog niet vaak en goed genoeg gesteld, of beantwoord. Lees hier meer over het onderzoek: Fathers’ Drinking May Affect Fertility and Fetal Brain DevelopmentSee omnystudio.com/listener for privacy information.

We moeten het even hebben over het enorme geslachtsdeel van de laatvlieger vleermuis. Dankzij vele uren aan opnames die een Nederlander in een kerk van de dieren heeft gemaakt, hebben wetenschappers ontdekt dat het mannetje van deze soort zijn grote penis op een nogal bijzondere manier gebruikt. Bij de meeste dieren wordt het mannelijke geslachtdeel gebruikt om bij het vrouwtje binnen te komen, maar niet in het geval van de laatvlieger. Het was onderzoekers al opgevallen dat het dier een grote penis heeft. Een kwart van de totale lichaamslengte van de vleermuis maar liefst. Dat maakt hem ook zeven keer zo lang als de vagina van het vrouwtje. Neem daarbij het brede uiteinde in de vorm van een hart in gedachten en je weet: dat gaat nooit passen. Vleermuis enthousiasteling Jan Jeucken legde op een kerkzolder vast waar het geslachtsdeel dan wel voor wordt gebruikt. Tot de verbazing van veel biologen gebruikt deze vleermuis de penis als een soort arm waarmee hij het vrouwtje vasthoudt en waarmee hij een huidmembraan bij de staart aan de kant duwt. Onderzoekers die de beelden van Jan en aanvullend filmmateriaal hebben bestudeerd denken dat de zaadlozing meer op de vagina plaatsvindt. Ze hebben dit nog niet kunnen bevestigen, maar zijn er vrij zeker van na het herhaaldelijk zien van natte plekken na de paring. Die duurde overigens gemiddeld een half uurtje. Al tikte één stel meer dan 12 uur aan. Zelfs met een extra arm, moet dat behoorlijk zwaar zijn geweest. Lees onder andere hier meer: This Bat Uses Its Oversized Penis as an ‘Arm’ during SexSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Neurobiologen hebben het ‘draadloze’ netwerk van de hersenen in kaart gebracht. Nog niet bij de mens, maar wel bij een wormpje. En dat geeft ons al hele belangrijke kennis. Hersencellen communiceren namelijk niet alleen door via synapsen signalen af te vuren naar elkaar. Ze informeren elkaar ook via chemische stofjes. Over de precieze werking en functie van dit alternatieve hersennetwerk is nog weinig bekend, maar daar komt langzaam verandering in. We spreken erover met één van de betrokken onderzoekers: Isabel Beets van de KU Leuven. Meer lezen over het onderzoek kan hier: Neurobiologen brengen ‘draadloos’ hersennetwerk in kaart Of op de site van Nature: Wi-Fi for neurons: first map of wireless nerve signals unveiled in wormsSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Misschien is het mogelijk om het gedrag aan te passen van mensen die in een opwelling gewelddadig werden. De oplossing zou kunnen zitten in hele kleine stroompjes die worden gegeven aan het brein. Gevangenen doen nu vrijwillig mee aan een onderzoek. Die stroompjes verstoren het hartritme een beetje. En juist die onregelmatige hartslag is goed voor een meer inhouden reactie. Je hoort in deze aflevering forensisch psycholoog Josanne van Dongen, Erasmus Universiteit. Iedere woensdag komt de Universiteit van Nederland langs. Met vandaag: Tuur Verdonck.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een serieuze zwemmer wil natuurlijk met zo min mogelijk weerstand door het water glijden. Gladgeschoren benen kunnen daar dan iets bij helpen. Maar garnaalachtigen moeten er niet aan denken om haarloos door het leven te gaan. Want, zo blijkt uit nieuw onderzoek: hun harige ledematen helpen ze juist beter vooruit te komen. Onderzoekers van Brown University bestuderen al langer de zwembewegingen van garnalen. Ze hebben zelfs een heus garnaal-zwem-robotje gebouwd, die ze uur na uur met verschillende aanpassingen laten bewegen, zodat ze de vloeistofstromen langs de verschillende lichaamsdelen kunnen meten. Allemaal om inspiratie op te doen voor het ontwikkelen van robots die zich op een handige manier zelf kunnen voortbewegen door water, of zelfs op andere planeten. Garnaalachtigen zijn dan een logisch voorbeeld. Want de kleine beestjes watertrappelen elke dag zo'n duizend meter omhoog en weer omlaag. In één van de laatste experimenten hebben ze gekeken naar de haartjes op sommige van de bewegende ledematen en wat blijkt: die haartjes zorgen ervoor dat de druk beter verdeeld wordt en het geheel als een peddel fungeert. Het helpt ze dus beter zwemmen. Een garnaal zwemt dan misschien wel tussen scheermesjes. Hij gebruikt ze liever niet. Meer over het grotere onderzoek: Emulating how krill swim to build a robotic platform for ocean navigation. En ook interessant: Scientists show how parasites turn marsh-dwelling brown shrimp into neon zombies Met dank aan (maar registratie nodig om te lezen): Hairy legs make you swim better – if you're a shrimpSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is weer tijd voor het Gala van de Wetenschap en Loes Segerink van de Universiteit van Twente is vanavond één van de wetenschappers op het podium. Ze is expert op het gebied van minilabjes op chips. In zo'n lab-on-a-chip kun je van alles meten: hoe zaadcellen of plantencellen zich gedragen, hoe cellen reageren op medische behandelingen, maar ook of in iemands urine biomarkers zitten van kanker. Dat is één van de richtingen die Segerink op wil: een urinetest ontwikkelen waarmee het uitstrijkje vervangen kan worden. Lees hier meer over het Gala van de WetenschapSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is een onderwerp waar je waarschijnlijk niet al te veel over hebt gehoord. Niet omdat het niet vaak voorkomt, maar omdat we het er liever niet over hebben: verzakkingen van de blaas, de baarmoeder of de darm, meestal als gevolg van een bevalling. Het is iets waar ongeveer één op de vier vrouwen mee te maken kan krijgen. In Nederland ondergaan ongeveer 13.000 vrouwen per jaar een operatie om een ernstige verzakking te verhelpen. Soms wordt daarbij eigen weefsel gebruikt, in andere gevallen wordt een permanent implantaat geplaatst. Maar beide opties kunnen op de lange termijn nadelen hebben, zegt Zeliha Gular van het Amsterdam UMC. Zij ontwikkelde daarom een volledig afbreekbaar implantaat, waar lichaamseigen cellen makkelijk doorheen kunnen groeien en dat ook nog eens vrouwelijke hormonen kan bevatten. Het implantaat zit nog in de testfase, maar de eerste resultaten zien er goed uit. Ondertussen is het ontwerp alvast genomineerd voor een Amsterdam Science Innovation Award. Dinsdag 21 november is de uitreiking. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Deze week worden de winnaars van de Amsterdam Science Innovation Award bekend gemaakt. Eén van de kanshebbers is Pepijn van Rutten van de VU, hij ontwikkelde een ademtest voor de detectie van lachgas. Onder andere na een ongeluk is het voor de politie heel belangrijk om net als bij alcohol snel te kunnen aantonen of een bestuurder lachgas heeft gebruikt. Met de Respira-sensor moet dat straks mogelijk zijn. Lees hier meer over de Amsterdam Science Innovation AwardSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Deze week worden de winnaars van de Amsterdam Science Innovation Award bekend gemaakt. Eén van de kanshebbers is Lukas Helmbrecht, van de UvA en AMOLF. Hij heeft iets ontwikkeld waarmee loodvervuiling heel makkelijk en goedkoop gedetecteerd kan worden. We bespreken hoe groot het probleem met loodvervuiling is en welke oplossing hij onder de naam Lumetallix heeft ontwikkeld. Lees hier meer over de Amsterdam Science Innovation AwardSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Je hebt de palm, je hebt de varen en je hebt palmvarens. Deze planten, die overigens geen familie zijn van de palm en de varen, groeiden en bloeiden al toen ze nog als snack dienden voor grazende dino's. De meeste zijn, net als de dieren die ze ooit aten, zo'n 66 miljoen jaar geleden uitgestorven. Maar terwijl er geen dino's meer over de aarde rondlopen, lukte het sommige palmvarens wel om tot op de dag van vandaag te overleven. Hoe dan? Dat lukte ze door samen te werken met bacteriën in hun wortels, hebben onderzoekers nu ontdekt. Net als andere moderne planten verhandelen palmvarens suikers aan deze bacteriën in ruil voor stikstof uit de atmosfeer. Kijk je vervolgens naar het weefsel van de plant, dan kun je de historie van al dat geruil terugzien. Wat ook iets zegt over wat er in de atmosfeer zat en dus hoe het klimaat was terwijl die planten opgroeiden. Vergelijk je dat weer met fossiele familieleden, dan kun je dus mogelijk iets zeggen over de atmosfeer van lang lang geleden. De meeste onderzochte prehistorische palmvarens bleken alleen niet deze samenwerkende strategie te hebben. Maar dat waren nou toevallig ook net de soorten die het niet hebben gehaald. De soorten die het wel hebben gehaald, die werkten wel samen met bacteriën. Hoe deze samenwerking er precies voor heeft gezorgd dat ze de extreme omstandigheden destijds hebben overleefd is nog niet duidelijk. Daar hopen ze in toekomstig onderzoek meer over te kunnen zeggen. Wat het in ieder geval laat zien is dat deze techniek een mooie nieuwe aanwinst is voor onderzoek naar het verleden van onze planeet. Lees hier meer over het onderzoek: Plants that survived dinosaur extinction pulled nitrogen from airSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Een sensor in de vorm van een pil die je door kunt slikken en die er vanzelf weer uitkomt: daar hebben onderzoekers van onder andere MIT hard aan gewerkt. En met succes. Er wordt al langer gebruikgemaakt van vergelijkbare toepassingen. Zo bestaan er cameraatjes ter grootte van een pil die iemand door kan slikken en waarmee de darm op een niet-invasieve manier kan worden onderzocht. Dit nieuwe ontwerp is meer bedoeld om metingen uit te voeren. Specifieker meet het apparaatje subtiele trillingen in het lichaam die iets zeggen over ademhaling en hartslag. Van binnenin het verteringskanaal kan de sensorpil dus aangeven of iemand nog ademt of niet. De pil is al in 10 mensen getest die meewerkten aan een onderzoek naar slaapapneu. Het lukte om hiermee accuraat de ademhaling en hartslag te monitoren tijdens het slapen. Aan het eind van het onderzoek werd het apparaatje ook weer veilig uitgepoept door de deelnemers. Het idee is dat mensen toch al gewend zijn aan het slikken van pillen, dit makkelijk kan worden voorgeschreven door artsen en het geen dure medische ingreep vereist. Ook maakt het onderzoek mogelijk in een veel natuurlijkere setting dan een lab, kliniek of ziekenhuis. De onderzoekers, die allemaal een belang hebben in het bedrijf dat deze medische toepassing wil gaan produceren - goed om er even bij te zeggen - denken dat het in de toekomst ook mogelijk moet zijn om de pil wat langer in het lichaam te laten zitten. Ook zouden er medicijnen aan kunnen worden toegevoegd. Dat is bijvoorbeeld interessant als de pil zou worden ingezet bij intensief gebruik van pijnstillers. Bij een overdosis zou een hulpmiddel dan direct kunnen worden toegediend. Lees hier meer over het onderzoek: First human clinical trial for pill-sized device that monitors breathing from the gut See omnystudio.com/listener for privacy information.

De één gooit meteen de benen uit het bed als de wekker afgaat, de ander - in die groep zit ik - drukt nog een paar keer de snooze-knop in en wikkelt zich nog even lekker in die warme deken. Maar is het één beter dan het ander? Het uitstellen van het opstaan wordt vaak gezien als een slechte gewoonte, maar nieuw onderzoek suggereert dat die extra 5, 10 misschien 15 minuten slaap die je erbij sprokkelt met snoozen helemaal niet zo slecht voor je zijn. In 2022 bleek al uit onderzoek dat snoozers zich niet slaperiger voelden gedurende de dag dan niet-snoozers. Uit het nieuwe onderzoek blijkt dat snoozers maar zo'n 6 minuten slaap verliezen door die opgebroken waaktijd in de ochtend. Ook lieten de resultaten weer zien dat dit geen effect had op hun slaperigheid in de ochtend of op hun stemming. Chronische snoozers - mensen die twee keer of vaker per week het alarm uitstellen en die het dan ook lukt om weer in slaap te vallen na het indrukken van die knop - hadden dus geen last van dat half uurtje gefragmenteerde slaap op het eind. Het snoozen zou zelfs kunnen helpen om de warrigheid van het net wakker worden vloeiender te laten overgaan in de orde van de dag. Abrupt wakker schrikken uit een diepe slaap, wat kan gebeuren als je wekker gaat in bepaalde delen van je slaapcyclus, kan er dus zelfs voor zorgen dat je minder energiek aan je dag begint. Wat ook nog uit testen zou blijken is dat de cognitie van de snoozers beter wordt van hun aanpak. Dat zou iets te maken kunnen hebben met de verhoogde hoeveelheid van het hormoon cortisol wat ze bij deze mensen in het lichaam zagen. Dat heeft een link met alertheid. Nou zijn er ook onderzoeken geweest die juist een beter gezondheidseffect bij niet-snoozen lieten zien. En het is zo dat niet alles voor iedereen werkt. Iedereens biologische klok is anders. Word je makkelijk vanzelf wakker, of voel je je topfit als je bij het eerste piepje meteen je bed uitkomt, dan hoef je dat niet ineens te veranderen. Daarnaast is dit allemaal los van zware slaapproblematiek. Als je de hele nacht niet goed slaapt, dan gaat snoozen dat probleem niet oplossen. Maar ben je al een snoozer: voel je er dan niet al te slecht over. En pak het goed aan: niet meer dan 20 à 30 minuten, een keer of drie en daarna zal je er toch echt aan moeten geloven. Lees hier meer over het onderzoek: Is Snoozing the Alarm Good or Bad for Your Health?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er zijn maar weinig mensen of dieren die blij worden van iets bitters. En dat is om een goede reden: de wrange smaak zou een teken kunnen zijn van giftige stofjes. Het dient daarmee dus als een handige waarschuwing: eet dit niet op. Maar wanneer is dit trucje ontstaan in het dierenrijk? Waarschijnlijk veel eerder dan werd gedacht. Meer dan 400 miljoen jaar geleden, toen kraakbeenvissen zich splitsten van de bottige gewervelden waar wij uiteindelijk uit voortkwamen moet het mechanisme er al zijn geweest. Dat baseren wetenschappers op een onderzoek naar haaien, roggen en zaagvissen. Wij mensen en andere gewervelden hebben twee bitter-receptoren en zijn waarschijnlijk beter in staat bittere smaken te detecteren en uit elkaar te houden, maar veel van de dieren uit het onderzoek bleken er ook eentje te hebben die lijkt op die van ons. Als wij ze hebben, en deze dieren die zolang geleden van ons afsplitsten ze hebben, dan zou dat kunnen betekenen dat een gedeelde voorouder ze ook al had. Er zal nog wel wat meer onderzoek nodig zijn om het met meer zekerheid te kunnen zeggen, maar mogelijk viel zelfs honderden miljoenen jaren geleden bitter dus al niet in de smaak. Lees hier meer over het onderzoek: Ancient sharks may have pioneered the ability to taste bitterness in foodSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Op een zeer ijle planeet genaamd de Candy Cotton Planet hebben wetenschappers met hulp van de James Webb Telescoop weersystemen van zand aangetoond. Op de planeet is het zo heet dat dat zand smelt en in de vorm van regen naar beneden valt. We bespreken de bijzondere vondst met Michiel Min van SRON. Hij verwacht nog meer van dit soort bizarre ontdekkingen te doen met Webb. Zoals een planeet waarop het diamanten regent. Lees hier meer over het onderzoek: James Webb ziet zandwolken op “suikerspinplaneet” WASP-107bSee omnystudio.com/listener for privacy information.