Wetenschap Vandaag | BNR

Het is onderzoekers gelukt om een belangrijk energierecord te verbreken binnen een groot kernfusie-experiment. Al sinds eind jaren 50 wordt er onderzoek gedaan naar kernfusie. Kernfusie is niet hetzelfde als het splitsen van atomen zoals de kernreactoren doen die we al kennen. Bij kernfusie smelten in een reactor atomen juist samen. Ooit moet het tien keer meer energie opleveren dan je erin stopt. Maar zover is het nog niet. Toch is nu wel een belangrijke stap gezet door het energierecord uit 1997 te verbreken. Toen lukte het om 22 megajoule aan energie te produceren, nu was dat 59. En dat lukte ook nog eens 5 seconde lang.In deze audio hoor je Fysicus Egbert Westerhof, bij onderzoeksinstituut DIFFER in Eindhoven hoofd van het fusie-onderzoek. Lees hier meer over het record: EUROfusion announced record results in a new deuterium-tritium campaign in JET. Over het volgende project vind je hier meer informatie: ITER - the way to new energy. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een familieboom, maar dan voor alle bloeiende plantensoorten die er maar zijn: daar wordt aan gewerkt. En ze zijn inmiddels over de helft. Meer dan 1,5 miljard letters aan genetische code zijn openbaar beschikbaar gesteld in het Plant and Fungal Trees of life-project dat wordt geleid door de Royal Botanical Gardens, Kew in Engeland. Er werken onderzoeksinstituten van over de hele wereld mee aan het opbouwen van deze enorme DNA-database van bloeiende plantensoorten. De bloeiende variant, omdat deze op allerlei manieren enorm belangrijk zijn voor de mens.  Met de nieuwste technieken lukt het steeds beter om het DNA uit te pluizen van de moeilijkste samples. En door niet het hele genoom in kaart te brengen van elke soort, maar een subset te gebruiken als instrument, hebben de onderzoekers een methode ontwikkeld waar we tot ver in de toekomst nog iets aan kunnen hebben.  In deze audio hoor je onderzoeker William Baker van Kew Gardens. Lees meer: Scientists pass the halfway mark in completing the plant tree of life.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ongeveer 27.000 mensen per jaar krijgen in Nederland de ziekte van Lyme door een tekenbeet. Nou lijkt in een deel van de VS een hagedis te zorgen voor minder gevallen.  De tekensoort die verantwoordelijk is voor het overdragen van de spiraalvormige bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt in de mens krijgt deze bacterie zelf binnen bij het drinken van het bloed van dieren als muizen, herten en hagedissen. Maar deze dieren geven de bacterie niet allemaal op dezelfde manier door aan de teek. En ook niet even goed.  Nou viel het onderzoekers op dat er enorme verschillen te zien zijn in aantal gevallen van de ziekte van Lyme boven en onder de grens tussen Virginia en North-Carolina in de VS. Zou dit iets te maken kunnen hebben met het type gastheer waar het allemaal mee begint? Twee jaar lang werd er onderzoek gedaan, en inderdaad: ze vonden een relatie tussen aantal gevallen van Lyme en gastheer. In het zuiden waar teken een voorkeur voor hagedissen hebben, dragen minder teken de ziekmakende bacterie en worden minder mensen ziek.   Het is belangrijke informatie bij het volgen van de ziekte en het voorkomen van verspreiding, maar het zegt ook iets over de focus in toekomstig onderzoek. Stel bijvoorbeeld dat door klimaatverandering ook de aanwezige dieren in een gebied veranderen, dan zou dit dus ook van invloed kunnen zijn op de verspreiding van deze ziekte.   Lees meer: Lizards may be protecting people from Lyme diseaseSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Als we ouder worden raken sommige cellen op zo'n manier beschadigd dat ze onzin uit gaan kramen en buurcellen ze niet meer kunnen volgen. En dat is slecht nieuws.  Hebben we te veel van deze senescente cellen die niet meer goed communiceren met hun omgeving, dan kan dat zorgen voor ernstige ziekte. Peter de Keizer van het UMC Utrecht doet onderzoek naar de moleculaire oorzaken van ouderdom en vertelt meer meer over dit proces. Er wordt gewerkt aan een manier om ze uit de weg te ruimen, zodat we langer gezond kunnen leven, maar hoe makkelijk is dat eigenlijk? De Keizer is vanavond één van de sprekers tijdens het Science Café over ouderdom: een programma van Studium Generale van de Universiteit Utrecht in samenwerking met Tivoli Vredenburg. Hier lees je meer over het event (er zijn nog een paar kaarten): Science Café: Ouderdom. Aan het woord komen ook psycholoog prof. Liesbeth Woertman en verplegingswetenschapper prof. Marieke Schuurmans.See omnystudio.com/listener for privacy information.

In een grote studie waar 22 landen aan meededen is gekeken: in welk land zijn mensen zonder kinderen gelukkiger dan mensen met kinderen?  Natuurlijk is een dergelijk vraagstuk nogal ingewikkeld en spelen er allerlei factoren mee. Zoals cultuur, financiële middelen, medische voorzieningen, of het wel of niet hebben van een kinderwens, maar toch heeft de universiteit van Texas een poging gedaan om volwassenen met en zonder kinderen te vergelijken met elkaar als het aankomt op geluk.  Ze stelden daarbij niet de vraag hoe gelukkig volwassenen met hun kinderen of met het gebrek aan kinderen waren, maar ze keken naar het algehele geluk van de mensen en legden vervolgens de twee groepen naast elkaar. Ze zagen grote verschillen per land.   Landen waar ouders gelukkiger waren dan mensen zonder kinderen waren onder andere Portugal, Hongarije, Spanje, Noorwegen en Zweden. Terwijl in andere landen - waaronder Nieuw-Zeeland, Groot-Brittannië, Griekenland, Ierland en de VS - de volwassenen zonder kinderen gemiddeld gelukkiger waren. Ook volgens de onderzoekers spelen eerder genoemde factoren (zoals opvangmogelijkheden, financiële hulp en arbeidsregelingen) waarschijnlijk een grote rol bij deze uitkomst.  De paper: Parenthood and Happiness: Effects of Work-Family Reconciliation Policies in 22 OECD Countries.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

We weten nog lang niet alles over alle soorten bacteriën die er zijn, maar van een paar weten we al wel dat ze niet slecht, maar goed voor ons kunnen zijn.  In BBC Science Focus een mooi lijstje van drie vriendelijke bacteriën. In de jaren 70 werd er eentje ontdekt (Mycobacterium vaccae) aan de rand van een meer in Uganda die – bij muizen tenminste – zorgde voor minder stress en angst. De bacterie had namelijk invloed op het tph2 gen, dat weer van invloed is op de aanmaak van serotonine: een neurotransmitter die onder andere invloed heeft op geheugen, stemming, slaap, emotie en eetlust.  Dan is er nog een bacterie (Bacillus subtilis) die in de bodem wordt gevonden en die al gebruikt wordt in zalfjes vanwege de boost die het kan geven aan het immuunsysteem. Deze enorm sterke bacterie – die zes jaar bleek te kunnen overleven in de ruimte – kan onder andere helpen bij het verminderen van oog- en huidinfecties.   Een derde bodembacterie (Bacillus licheniformis) is van invloed op lichaamsgewicht. Testen in muizen laten zien dat het overgewicht tegen kan gaan, maar ook in kankeronderzoek wordt naar deze bacterie gekeken. Dat komt omdat hij als een fabriekje dient voor polyglutaminezuur: een stofje dat weer van invloed is op het gedrag van killer cellen in ons immuunsysteem.   Nou weten we ook van deze bacteriën nog niet genoeg en is het natuurlijk niet zo dat we nu allemaal de onderkant van onze schoenen moeten gaan likken, maar onderzoek laat wel zien dat veel van de gunstige bacteriën niet in ons huis, maar in de natuur te vinden zijn. Een extra rondje door en bos kan dus alvast geen kwaad.  Met dank aan: Put down the disinfectant: Should we be encouraging helpful bacteria into our homes?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vliegende draakjes - maar ook vliegende eekhoorns - vliegen niet echt, maar kunnen toch van boom naar boom zweven. Nou blijken die draakjes daar een behoorlijk geavanceerde techniek voor te gebruiken. Onderzoeker Pranav Khandelwal van het Max Planck Institute for Intelligent Systems in Duitsland, trok naar de jungle in zuidelijk India om daar de exacte bewegingspatronen van het diertje vast te leggen. Een heus MacGyver-knutselproject volgde: het was te nat en te warm voor gewone camera's, dus werden het Go Pro's. Er moesten witte doeken worden opgehangen zodat de diertjes de goede kant opgingen en er genoeg contrast was, daarbij kreeg hij hulp van zijn moeder. De Go Pro's bleken toch niet tegen de hitte te kunnen, dus maakte iemand voor elke camera apart een ventilator gemaakt van materiaal uit omliggende dorpjes die draaide op een power bank voor telefoons. Toen moesten de hagedissen zelf nog op een diervriendelijke manier verzameld worden... Maar uiteindelijk lukte het ze om een hele motion capture vliegarena te bouwen en de natuurlijke vlucht van de vliegende draak op beeld te krijgen. En toen zagen ze hele interessante dingen.  De paper: Combined effects of body posture and three-dimensional wing shape enable efficient gliding in flying lizards.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Honden verschillen meer van grootte binnen hun soort dan welk ander zoogdier ter wereld, maar hoe is dit ooit zo gekomen?   Toen mensen zo'n 30.000 jaar geleden wolven als huisdieren gingen houden en langzaam de honden ontstonden zoals we die nu kennen waren er al verschillen in grootte. Maar de extreme verschillen van vandaag de dag – waarbij de grootste hond 40 keer groter is dan de kleinste – die zijn pas 200 jaar geleden ontstaan, toen de mens moderne rassen ging fokken.   Onderzoekers hebben nu het genoom van 1400 hondachtigen in kaart gebracht om te kijken waar die verschillen vandaan komen. Ze bestudeerden de genen van wolven, coyotes, oeroude hondenrassen en 230 moderne rassen.   Nou was al bekend dat het IGF1 gen een rol speelt bij grootte in deze dieren. Toen ze naar dit gen keken zagen ze dat twee varianten in de omgeving van dat gen het meest voorkwamen. Honden met twee versies van de ene variant wogen minder dan 15 kilo en honden met twee versies van de andere variant wogen meer dan 25 kilo. Honden met van elke variant eentje zaten er qua gewicht een beetje tussenin.   Deze variaties zagen ze ook bij wolven, vossen, jakhalzen en coyotes, maar de variant voor de kleinere dieren kwam het meest voor en ging het verst terug. Dat is opmerkelijk want lang werd gedacht dat kleinere hondachtigen juist een vrij nieuwe genetische aanpassing waren. Nu lijkt het erop dat moderne honden misschien niet van de grote wolven van vandaag de dag afstammen, maar van een kleinere, nog onbekende wolvensoort.  Lees meer: Big dog, little dog: mutation explains range of canine sizesSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Natuurlijk spelen er veel factoren mee bij het voelen van een klik met iemand, maar eentje zagen onderzoekers heel duidelijk terugkomen uit experimenten. In deel één van dit onderzoek kregen mensen die elkaar niet kenden de opdracht om 10 minuten met elkaar te kletsen. Achteraf moesten ze een vragenlijst invullen en daarna zelf - lekker ongemakkelijk - het gesprek terugkijken en aangeven per minuut of ze zelf vonden dat er een klik was met hun gesprekspartner.  In het tweede deel van het onderzoek lieten ze vrienden met elkaar praten. Natuurlijk was daar al sprake van een klik, dus hier vroegen ze achteraf op welke momenten die klik het meest aanwezig was.  Wat zagen ze: op de momenten in het gesprek waarop mensen aangaven dat de klik het grootst was, waren de reactietijden het kortst. Toen ze vervolgens een derde groep mensen deze gesprekken lieten horen, maar dan met twee gemanipuleerde varianten waarbij de reactietijd of sneller, of langzamer was, zagen ze dat wederom een grotere klik werd gehoord bij het gesprek waarbij mensen snel op elkaar reageerden.  Natuurlijk kunnen er nog allerlei andere factoren een rol spelen. De onderzoekers willen dan ook zeker nog kijken naar iets als woordkeuze of lichaamstaal. Ook de setting is interessant om verder te bestuderen: gaat het er in een werksituatie bijvoorbeeld anders aan toe? En welke rol speelt culturele achtergrond? Misschien is het in sommige culturen bijvoorbeeld heel gebruikelijk om niet te snel te reageren.  In deze audio hoor je onderzoeker Emma Templeton van Dartmouth College. De paper vind je hier: Fast response times signal social connection in conversation. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het Nederlandse ruimte-instrument Tropomi is weer nieuwe methaanlekken op het spoor gekomen. Dit keer gaat het om een flink aantal affakkelinstallaties die niet goed blijken te werken. November vorig jaar werden nog verrassende ontdekkingen gedaan over methaanuitstoot van Australische kolenmijnen, nu hebben ze gekeken aan de Westkust van Turkmenistan, waar het instrument een aantal interessante methaan-hotspots had gedetecteerd. Met behulp van andere satellieten van Spaanse collega's is het vervolgens gelukt om ver genoeg in te zoomen om de bronnen te kunnen bepalen. Het blijkt onder andere om 24 affakkelinstallaties te gaan die uitstaan, waardoor methaan gewoon naar buiten kan lekken. Dat gebeurt in zulke grote hoeveelheden dat het dus vanuit de ruimte gezien kon worden door Tropomi. In deze audio hoor je onderzoeker Ilse Aben van SRON. Lees hier meer: Satellieten identificeren affakkelinstallaties als enorme methaanlekken. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een theorie uit de jaren 80 die stelt dat er dieren zijn die hun eigen urine kunnen recyclen is nu door onderzoekers van de universiteit van Montreal bevestigd.  Het idee ontstond toen werd nagedacht over hoe het toch kan dat dieren na een winterslaap – waarin ze al hun reserves opmaken – geen spiermassa verliezen. Als je bedenkt dat sommige dieren dus negen maanden niet bewegen en niet eten, dan is dat behoorlijk bijzonder. Voor ons mensen zijn één a twee weken plat in bed al genoeg om grote verschillen te veroorzaken. Zelfs als we daarbij gewoon door eten.   In onderzoek naar de dertienstreepgrondeekhoorn is nu gekeken of het recyclen van urine inderdaad de reden kan zijn dat het dier meteen na de winterslaap vol energie aan het paringsseizoen begint. Het idee is dat microben in het spijsverteringskanaal van het dier de stoffen die uiteindelijk urine vormen afbreken en hergebruiken als basis voor eiwitproductie in het lichaam.  Om dat te bevestigen spoten ze bij een paar eekhoorns dezelfde stoffen in op zo'n manier dat ze te volgen waren door het lichaam. Ze zagen deze inderdaad in afgebroken vorm terug in de spieren en lever van het dier. Welke microben dit slimme trucje in gang zetten weten ze nog niet, maar het zou kunnen dat het - enigszins aangepast - ook voor mensen zou kunnen werken. Lees meer: What wintering squirrels can teach astronauts. De paper: Nitrogen recycling via gut symbionts increases in ground squirrels over the hibernation season. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe voorkom je dat je tijdens het printen van druppeltjes inkt een koffiering-effect krijgt? Daar heeft een onderzoeker van de Technische Universiteit Eindhoven naar gekeken. Als een druppel op papier verdampt, dan doet hij dit sneller aan de buitenkant dan de binnenkant. Net als een bord met warm eten. Bij een druppel trekt de vloeistof die dan nog in het midden zit ook richting de buitenkant, waardoor - als er kleurstof in de druppel zit - de buitenrand uiteindelijk donkerder opdroogt dan de binnenkant. Niet zo erg als je koffie morst, wel als je heel precies probeert te inktjetprinten.  Nou zijn er stofjes - surfactants - die daar iets aan kunnen doen. Deze stofjes trekken graag naar het oppervlakte van een druppel, waar ze zorgen voor een bepaalde vorm van circulatie. Dit zorgt er weer voor dat er niet alleen een stroom naar buiten, maar ook een stroom naar binnen ontstaat, waardoor je veel minder zo'n randje krijgt. Deze surfactants worden al gebruikt, maar welke nou het beste werken, wat de beste concentratie is en in welke omstandigheden de beste circulatie ontstaat, daar is nog maar weinig over bekend. Promovendus Ruben van Gaalen heeft daar wat aan kunnen doen. Hij zocht met gebruik van computermodellen naar het antwoord op deze vragen. Lees hier meer over zijn onderzoek: Verbeterde printkwaliteit door surfactanten. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het mediterraanse dieet – met veel vezelrijk voedsel, vis en noten - heeft volgens veel onderzoeken grote voordelen voor onze gezondheid. Maar het heeft ook ongemakkelijke nadelen. Je gaat er een – laten we zeggen – luchtiger leven van lijden en de wc-bezoekjes zijn over het algemeen wat langer.   In Spanje zijn onderzoekers gaan kijken of deze onhandige bijkomstigheid bij veel mensen voorkomt. Ze onderzochten het microbioom, maar ook de gasproductie – ja echt – en hoeveelheid ontlasting van een groep proefpersonen.   Ze zagen allereerst dat het microbioom van de mensen die Mediterraans aten verbeterde. Onder andere meer microben die boterzuur produceren: een vetzuur dat ontstekingen remt. Wat ze ook zagen: de hoeveelheid ontlasting nam bij deze groep toe met 60 procent. En deze proefpersonen produceerden gemiddeld zeven keer vaker gas op een dag, waarbij ook nog eens 50 procent meer naar buiten kwam. (Ik probeer het netjes te houden hè...).  Is er dan niet een manier om de voordelen van dit dieet te krijgen, zonder deze nadelen? Misschien, zegt Michael Mosley in BBC Science Focus, moet je dan eens zeewier proberen. In een recente studie lieten onderzoekers zien dat als ze hun boerderijdieren een speciaal type zeewier lieten eten, ze minder gas produceerden. Ook weer fijn voor het broeikasgas-probleem. Of dit ook voor mensen werkt? Dat weet Mosley niet, maar een kopje zeewier thee op z'n tijd kan wellicht geen kwaad.  Met dank aan: BBC Science Focus - Dr Michael Mosley: The Mediterranean diet is great for your gut (even if it makes you fart). See omnystudio.com/listener for privacy information.

In de science fiction blockbuster en remake Dune kunnen mensen op een waterloze hete woestijnplaneet rondwandelen dankzij een speciaal pak. Zou dat in het echt ook werken?  Het stillsuit dat bewoners van de planeet Arrakis dragen recyclet al het vocht dat het lichaam van de drager produceert. Zweet wordt bijvoorbeeld opgevangen, gezuiverd en opgeslagen als watervoorraad om uit te drinken. Ook uit urine en andere afvalproducten van het lichaam wordt water gehaald om te bewaren voor later. De energie om dit allemaal te doen haalt het pak uit de bewegingen van de drager.   Zo'n soort pak bestaat – voor zover bekend – hier op aarde nog niet. De noodzaak om het te maken is hier niet groot. In de ruimte is dat een ander verhaal. Op het ISS vind je een vergelijkbaar waterzuiveringssysteem. Tot 93 procent van het water dat door de astronauten wordt gebruikt en geproduceerd kan daarmee gerecycled worden. Dat is inclusief urine en vocht dat in de lucht terechtkomt door zweten en ademen. Ook op een planeet als Mars zal een vergelijkbaar systeem nodig zijn.   Er wordt ook onderzocht hoe water uit de atmosfeer kan worden gehaald. In Saudi-Arabië zijn al testen gedaan met een systeem waarmee in één nacht met 35 gram waterabsorberende gel, 37 gram water uit de lucht gehaald kon worden bij een luchtvochtigheid van 60 procent.   Met dank aan: BBC Science Focus - The science of Dune.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De James Webb ruimtetelescoop is na een maand reizen op zijn bestemming aangekomen en bevindt zich nu 1,5 miljoen kilometer van de aarde. Wat wordt de volgende stap?  James Webb System engineer Maurice te Plate van ESA vertelt vanuit de controlekamer dat alles vrijwel volledig volgens plan loopt. Dat plan is een super strak geplande checklist, waarop per minuut en maanden vooruit staat aangegeven wat er moet gebeuren. We horen hoe de start nog net iets beter ging dan verwacht, welke uitdagingen ze tegenkwamen, waarom ze voor de baan hebben gekozen die Webb nu thuis noemt en wat er nu nog moet gebeuren voordat hij aan de slag kan (heel veel koelen!).See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een bedrijfje uit Noorwegen wil bubbelgordijnen gebruiken om orkanen te hinderen. Zou het echt werken? Orkanen ontstaan wanneer warme en koude lucht botst boven oceaanwater met een temperatuur boven de 26,5 graden. Hoe warmer het water, hoe krachtiger de orkaan kan worden. Water onder deze temperatuur heeft niet de hitte of verdamping om een orkaan te voeden. Een bedrijfje uit Noorwegen wil deze kennis gebruiken om orkanen te hinderen.  Het idee is vrij simpel: op het juiste moment en de juiste plek buizen met gaten erin naar de zeebodem laten zakken om daar vervolgens lucht doorheen te blazen. Dit creëert bubbels in het water die naar het oppervlakte borrelen, waardoor kouder water van de oceaanbodem naar het warmere oppervlaktewater verplaatst. Met dit bubbelgordijn hopen ze een koud stukje oceaan te maken dat het pad van een vormende orkaan kan blokkeren.   De bubbelgordijnen zijn niet nieuw, ze worden in Noorwegen al gebruikt om te voorkomen dat fjorden bevriezen. In dat geval brengen de bubbels juist warmer water naar het koude oppervlak.   Experts hebben nog wel hun twijfels over de techniek. Het tegengaan van vorst is immers niet helemaal hetzelfde als een orkaan met de kracht van duizenden kernbommen tegenhouden. Plus: het is een dure en omslachtige methode. Misschien zijn betere waarschuwingssystemen, sterkere gebouwen en – oja – minder opwarming van de aarde toch de betere route.   Al zijn alle oplossingen natuurlijk welkom als je de verwoesting ziet die grote orkanen kunnen veroorzaken. Met dank aan: A start-up hopes to stop hurricanes by blowing bubbles in the ocean. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wat zorgt er nou voor dat het ene dier maar een dag leeft en het andere tientallen jaren? En waarom worden sommige mensen heel oud en anderen niet?  Het zijn geen makkelijke vragen om te beantwoorden, maar er vallen wel steeds meer puzzelstukjes op hun plek. Met grote interesse wordt bijvoorbeeld gekeken naar verschillen in levensduur binnen diersoorten. Waarom leeft een koningin van een mierenkolonie nou vele male langer dan een werkmier terwijl ze dezelfde genen delen? En van welke genen weten we al dat ze een rol spelen bij veroudering? We bespreken het met onderzoeker Thomas Flatt van de Universiteit van Freiburg. Lees hier meer over zijn werk: The Biology of Aging in Insects: From Drosophila to Other Insects and Back. Het andere onderzoek dat voorbijkomt: Genes newly linked to longer human lifespan. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nijlpaarden kunnen elkaars stem herkennen en reageren nogal bijzonder als ze het geluid van een onbekend nijlpaard horen, blijkt uit onderzoek.  Door opnames te maken van nijlpaarden in een natuurreservaat in Mozambique en die vervolgens weer te laten horen aan andere nijlpaarden, ontdekten wetenschappers dat de dieren anders reageren als het gaat om een nijlpaard dat ze niet kennen. De reactie is agressiever en gaat zelfs gepaard met het sproeien van poep. Bij het horen van een bekende, reageren ze vooral door terug te roepen. Nijlpaarden die in een andere groep leven, maar die binnen een kilometer afstand zitten, krijgen ook een veel mildere reactie. Deze dieren zitten binnen gehoorafstand en zijn daarom waarschijnlijk minder nieuw en eng.  Deze kennis over sociale structuren is belangrijk om te hebben bij het beschermen van een diersoort. Bijvoorbeeld wanneer je een individueel nijlpaard in een nieuwe groep zou willen plaatsen. Het idee is nu dat het misschien kan helpen om beide partijen in zo'n geval alvast aan elkaars stem te laten wennen.  De paper vind je hier: Voice-mediated interactions in a megaherbivore.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe groter het dier hoe sneller het kan vliegen, geldt vaak. Maar hoe kan het dan dat een piepklein kevertje sneller kan vliegen dan insecten die drie keer zo groot zijn?  Insecten zijn in de afgelopen 300 miljoen jaar steeds kleiner geworden. Toch zijn ze daardoor niet minder hard gaan vliegen. Veervleugelkevers behoren tot de kleinste insecten die er nu zijn. Met hun lengte van 0,4 millimeter zijn ze ongeveer even groot als sommige eencellige organismen. Maar dit mini kevertje gaat gigantisch hard.  Om erachter te komen hoe dit kan hebben ze eens heel goed naar dit beestje gekeken. Veervleugelkevers hebben allereerst vleugels die er anders uitzien dan de vleugels van bijvoorbeeld een vlieg. In plaats van alleen vleugels met gespannen vliezen, hebben ze ook twee vleugels die meer lijken op borstels, of – zoals hun naam al zegt - veren. Nou is bij grotere insecten als de fruitvlieg al vaker gekeken naar de aerodynamica van hun vliegbewegingen, maar bij veel kleinere insecten als de veervleugelkever nog niet.   Tot nu dus. Dankzij opnames met een zeer gevoelige hogesnelheidscamera en computermodellen lukte het onderzoekers om de precieze vliegbeweging van de veervleugelkever in beeld te brengen. Wat blijkt: ze hebben niet alleen extra lichte vleugels, maar die twee extra borstelvleugels wapperen ook nog op een bijzondere manier. Van voor naar achter in een 8-figuurtje, een beetje alsof ze met hele overdreven bewegingen in hun handen klappen. En juist met die beweging lukt het ze dus, om de Max Verstappen onder de mini-kevers te zijn. Lees hier meer: Tiny feather wing beetle reveals new way to fly.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Uit onderzoek naar hersenactiviteit tijdens het slapen blijkt dat ons brein sterker reageert op onbekende stemmen dan op bekende stemmen. Het geeft onderzoekers een interessant kijkje in hoe onze hersenen informatie verwerken. In een volgende stap willen ze kijken of onze hersenen tijdens het slapen ook stimuli kunnen voorspellen. Dat herkennen en voorspellen van patronen doet het brein als we wakker zijn continue, maar lukt dat ook als we slapen?  In deze audio hoor je onderzoeker Mohamed Ameen van de universiteit van Salzburg. De paper vind je hier: The brain selectively tunes to unfamiliar voices during sleep.  Ook interessant: Onderzoekers communiceren succesvol met dromende mensen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een nieuw onderzoek laat zien dat de slurf van de olifant weleens het gevoeligste lichaamsdeel in het dierenrijk zou kunnen zijn.   Duitse onderzoekers kwamen hierachter toen ze de zenuwen van enkele overleden dierentuin olifanten bekeken. De twee zenuwtakken in de slurf waar de zenuwcellen zitten wegen zo'n 50 gram per stuk. Dat is een verzameling zenuwen groter dan het brein van de gemiddelde aap.   De zenuwtakken zijn zelfs dikker dan de ruggengraat van de olifant. Er lopen dus meer verbindingen door de slurf dan van het brein van de olifant naar de rest van het lichaam. Ook is de hoeveelheid zenuwvezels in de slurf drie keer dikker dan die in de oogzenuw van het dier en zes keer dikker dan de zenuwtakken voor gehoor. Het laat nog maar een keer zien hoe belangrijk dit lichaamsdeel van de olifant is.  Eerder werd ook al eens ontdekt dat de T-Rex een heel gevoelig neusje had. Waarschijnlijk at het dier een stuk minder lomp dan we altijd dachten en was het in staat om keurig aan hele kleine botjes te kluiven.  Lees hier meer: Trigeminal ganglion and sensory nerves suggest tactile specialization of elephants.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een miersoort in India heeft een uitzonderlijke oplossing als de koningin van de kolonie plots sterft of verdwijnt: werkmieren die zichzelf transformeren tot koningin.   In eerder onderzoek werd al ontdekt dat het brein van deze mier van grootte kan veranderen, afhankelijk van de positie in de kolonie. Als de koningin ontbreekt, ontstaat er een soort toernooi waarin de mieren met elkaar vechten om de vrijgekomen positie, waarna in de winnaar de transitie ingang wordt gezet. Daarbij verandert de grootte van het brein en vormt het voortplantingssysteem, zodat de voormalig werkmier nu kan zorgen voor de volgende generatie.   Onderzoekers hebben nu ontdekt welke hormonen en genen hierbij een rol spelen. Eén hormoon stuurt het vormen van werkmieren aan en eentje het vormen van de koningin. Dat konden ze testen door deze hormonen aan 10-dagen oude mieren te geven. Ze bleken zo inderdaad te kunnen sturen welk van de twee functies de mier kreeg.   Beide hormonen blijken hetzelfde mechanisme te beïnvloeden dat vervolgens bepaalt welke genen aan- en uitgaan in de mier. Wat nog wel een mysterie is: hoe kan het dat omgevingsfactoren een switch in gang kunnen zetten tussen beide functies? Wat zorgt nou precies voor meer van het ene hormoon dan het andere?  Maar ook: vinden we misschien een vergelijkbaar mechanisme in andere diersoorten?  Lees meer: A Single Transcription Factor Changes Ants to Queens. Credit afbeelding: Karl Glastad - Berger Lab.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een micro-robotje dat van vorm kan veranderen en dat net als bot in ons lichaam eerst zacht is en dan hard wordt. Dat is waar onderzoekers aan hebben gewerkt.  Deze robotjes zouden bijvoorbeeld opgevouwen door een naald passen, waarna ze zich openvouwen, een vorm aannemen en vervolgens hard en sterk worden. Dit is mogelijk door de combinatie van twee typen materiaal: eentje met daarin fragmenten van menselijke cellen die botgroei stimuleren en polymeer dat vervormt in reactie op elektrische lading. De mogelijkheden voor toepassingen zijn nog eindeloos, maar eentje waar al aan wordt gedacht is botherstel van moeilijke breuken.  In deze audio hoor je onderzoeker Edwin Jager van Linköping University. Lees hier meer over het onderzoek: Bone growth inspired “microrobots” that can create their own bone. De paper vind je hier: Biohybrid Variable-Stiffness Soft Actuators that Self-Create Bone. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hazen en konijnen zijn echte huismussen. Ze blijven over het algemeen binnen een paar kilometer van hun hol. Behalve één Canadese haas, die alle records heeft verbroken.  Om te kijken hoeveel poolhazen in het noorden van Groenland zich verplaatsen, hebben biologen er in 2019 25 een volgbare tag gegeven. In de maanden die daarna volgden zagen ze de hazen zeker 100 kilometer afleggen in de richting van een meer aan de rand van de Arctische woestijn, waar het een stukje warmer was.   Maar voor één poolhaas was dat niet genoeg. Zij maakte een recordreis van maar liefst 388 kilometer. Dat is langer dan de lengte van Nederland. Ze haalde het met 19 soortgenoten tot aan het meer, maar terwijl de rest van het gezelschap het wel best vond, ging zij nog verder door, om vervolgens zonder veel moeite aan de terugreis te beginnen.   Het laat volgens de onderzoekers zien hoe weinig we van dit soort dieren weten en hoe ontzettend waardevol de natuur rondom dit meer is, want als die hazen er zo'n lange en gevaarlijke reis voor afleggen, dan moet het eten er wel heel goed zijn.  Lees meer: Arctic hare hops the distance from Washington, D.C., to New York City. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ze wordt gezien als één van de hardnekkigste invasieve diersoorten: de marmerkreeft. Nu proberen onderzoekers te ontdekken of het diertje - dat zichzelf razendsnel voortplant - ons ook kan helpen.  Een behoorlijke plaag is het dier dat zich over de hele wereld heeft verspreid inmiddels. Terwijl het ooit begon met één oermoeder. Een afstammeling van de Noord-Amerikaanse rivierkreeft. Die moeder kwam in 1995 via een dierenmarkt in Duitsland in een aquarium terecht en daar begon ze aan haar leger van kinderen. Ze heeft inmiddels miljoenen nakomelingen die allemaal genetisch identiek zijn. Daar kwamen Duitse wetenschappers tot hun verbazing achter toen ze in 2018 het genoomvan de moeder en andere marmerkreeften - die overal over de wereld werden teruggevonden - bestudeerden. Bijna geen genetische verschillen. Er komen bij de voortplanting van dit dier geen mannen kijken, dat kan ze zelf. Parthenogenese heet het. Eigenlijk is het gewoon klonen. Als je daarover nadenkt is het nogal apart dat veel diersoorten juist zoveel mogelijk genetische variatie nastreven om een gezonde populatie te krijgen, maar deze kreeft het zo bizar goed doet met nauwelijks genetische variatie.  Omdat dat klonen overeenkomsten heeft met hoe een tumor in een lichaam groeit is het dier sinds het onderzoek in 2018 ook een model voor kankeronderzoek. Maar wat moeten we er verder mee? Daar zijn wel wat ideeën voor.  Met dank aan dit uitgebreide artikel in The Guardian: ‘We started eating them’: what do you do with an invasive army of crayfish clones? De paper uit 2018 vind je hier: Clonal genome evolution and rapid invasive spread of the marbled crayfish. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers van het Radboud UMC hebben ontdekt dat onvruchtbaarheid bij sommige mannen al voor hun eigen geboorte in hun DNA kan zijn ontstaan. Ze ontdekten dat nieuwe fouten in het DNA, die niet van vader of moeder zijn geërfd maar spontaan zijn ontstaan voor of tijdens de bevruchting, onvruchtbaarheid bij mannen kan veroorzaken. De ontdekking biedt hoop op betere behandelmogelijkheden voor deze groep patiënten. In deze audio hoor je onderzoekers Manon Oud en Liliana Ramos van het Raboud UMC. Lees hier meer: Onvruchtbaar­heid bij man soms al voor zijn geboorte in DNA ontstaan. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De enorme uitbarsting van de vulkaan bij eilandengroep Tonga kan niemand zijn ontgaan. Wetenschappers weten nog lang niet alles over de situatie daar, maar wat er voor zo'n knal nodig is en wat de gevolgen kunnen zijn, daar valt al wel iets over te zeggen.  Over wat voor type vulkaan hebben we het eigenlijk? Wat gebeurt er allemaal onder de grond om dit soort uitbarstingen te veroorzaken? We bespreken het met onderzoeker Janne Koornneef van de VU.  Eerdere grote uitbarstingen hadden een effect op de temperatuur, soms wereldwijd. In het jaar 536 was het zelfs zo dat twee uitbarstingen zorgden voor 18 maanden zonder licht en zomers met temperaturen van twee graden. Ook in 1816 en 1991 hadden uitbarstingen een effect op het klimaat. Zou dat ook kunnen gebeuren bij deze uitbarsting? See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een internationaal team van onderzoekers heeft ontdekt dat op de huid van egels een schimmel te vinden is die antibiotica produceert. In reactie daarop worden bacteriën die daar ook zitten resistent.Deze specifieke superresistente bacterie is dus niet het gevolg van antibiotica gebruik door mensen, maar een gevolg van een biologisch proces dat al zeker 200 jaar geleden in gang is gezet. De bacterie werd gevonden in melkvee. Aangenomen werd dat hij resistent was geworden door het gebruik van antibiotica in de dieren zelf, maar dat blijkt na grondig speurwerk dus niet waar te zijn.Overigens willen de onderzoekers met hun bevindingen absoluut niet doen alsof het probleem met antibiotica resistentie wel meevalt. Of dat het allemaal ontstaat in de natuur. Het ontstaat nog steeds grotendeels door hoe wij zelf met antibiotica omgaan.Bang voor egels hoef je van dit onderzoek overigens ook niet te worden: de dieren dragen de bacterie dus al 200 jaar bij zich, zonder dat dit voor gevaarlijke infecties bij mensen heeft gezorgd.  Lees meer: Antibiotic-resistant superbug evolved on hedgehogs. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wormpjes in je lichaam hebben: dat klinkt niet als iets wat je moet willen. Toch zijn er onderzoekers die denken dat de kronkelende diertjes onze gezondheid juist beter kunnen maken.  In 2020 infecteerde iemand zichzelf opzettelijk met een parasitaire rondworm door een paar larven met een pleister op zijn onderarm te plakken en te wachten tot ze zelf naar binnen gingen. De larven vonden vervolgens zelf hun weg naar zijn buik, waar ze uit konden groeien tot wormpjes van ongeveer een centimeter. De reden waarom deze onderzoeker van de James Cook University zichzelf infecteerde? De wormpjes zijn moeilijk te kweken in het lab en zo kon hij zelf voorzien in een mooie populatie. Gezien de 20.000 eitjes die hij per dag uit de wc plukt – geen grap – gaat het project voorspoedig. De onderzoeker die nu één van de twee miljard mensen is die wereldwijd besmet zijn, meent ook dat de infectie zelf voordelen kan hebben. Een lichte infectie met de rondworm zou kunnen helpen tegen allerlei allergieën en immuunziektes, door de stofjes die ze loslaten in het lichaam. Wetenschappers zijn er nog absoluut niet uit hoe dit precies zou moeten werken, maar er wordt wel serieus naar gekeken. Aan de onderzoeker die zichzelf rondworm gaf, zal het in ieder niet liggen. Hij heeft zijn wormpje bijgedragen. Lees meer op The Scientist: Return of the Worms. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Uit een onderzoek naar het gedrag van zo'n 40.000 Amerikaanse volwassenen zou blijken dat de mensen die het meeste sporten ook de meeste alcohol drinken.  De kans dat een fanatieke sporter een behoorlijke drinker is lijkt zelfs twee keer zo groot vergeleken met minder fitte mensen. Waarbij een behoorlijke drinker bij vrouwen iemand is die 4 tot 7 glazen alcohol per week drinkt en bij mannen iemand die tot 14 glazen drinkt.   Het is niet de eerste keer dat de link is gevonden, maar het blijft toch wel een beetje verrassend. Mensen die veel bezig zijn met sport combineren die goede gewoonte vaak met anderen. Zoals gezond eten en niet roken.  Ondanks dat de link in eerdere studies al werd aangetoond – waarbij het ook zo was dat op de dagen waarop werd gesport, ook het meest werd gedronken – waren deze studies vaak aan de kleine kant en leunden ze vrijwel alleen op wat mensen zelf rapporteerden.   Dit keer ging het om een lopende studie waarbij de gezondheid van tienduizenden Amerikanen lange tijd wordt gevolgd door een combinatie van metingen, fitheidstesten en uitgebreide vragenlijsten. Ondanks dat die studie niet specifiek naar de sport-alcohol verhouding kijkt, konden onderzoekers het tussendoor wel uit de data halen.   Waar de link door te verklaren is, daar zijn de meningen nog over verdeeld.  Lees meer: How Exercise May Affect Our Alcohol Consumption. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben een nieuw nanodeeltje ontwikkeld waarmee het voor het eerst mogelijk wordt om cellen in de binnenwand van bloedvaten genetisch aan te passen. Voorheen lukte het niet om bijvoorbeeld het CRISPR-Cas-instrument in deze cellen af te leveren, omdat de gebruikelijke route met een virus als transportmiddel bij deze cellen niet werkt. In muizen hebben ze nu laten zien dat het met dit nieuwe nanodeeltje wel lukt. Nu kunnen ze in de toekomst ook in deze cellen - die betrokken zijn bij hart- en vaatziektes, de uitzaaiing van kanker en ernstige covid - genen aanpassen door ze uit- of juist aan te zetten. Ze denken dit zelfs bij 3 tot 5 genen tegelijk te kunnen doen in één cel. Daarnaast kan het nanodeeltje gebruikt worden om genen toe te voegen, of medicijnen af te leveren.  In deze audio hoor je onderzoeker Youyang Zhao van het Stanley Manne Children’s Research Institute at Ann & Robert H. Lurie Children’s Hospital in Chicago. Lees hier meer: First time genome editing made possible on cells lining blood vessel walls. See omnystudio.com/listener for privacy information.

We wisten al dat honden goed zijn in woorden leren, maar nu blijken ze het ook heel goed door te hebben als je even in een andere taal praat of onzinwoorden gebruikt.  Honden zijn niet de enige dieren die chocola kunnen maken van de geluidspatronen in menselijke spraak, maar ze zijn er wel uitzonderlijk goed in. Dat is niet nieuw, we weten bijvoorbeeld al enige tijd dat ze een flink aantal woorden kunnen leren, maar nu blijkt dat ze - ook als er niet 'bal’ of ‘lig’ naar ze geroepen wordt - heel goed opletten op taal die ze om zich heen horen.  Het idee voor dit onderzoek kwam door een verhuizing. Twee onderzoekers gespecialiseerd in taalverwerking vertrokken van Mexico naar Hongarije en vroegen zich af of hun honden – die al waren getraind om stil te liggen in een fMRI-scanner - doorhadden dat om hun heen ineens een andere taal gesproken werd.   Ze voegden nog een aantal familiehonden toe aan de testgroep die of Hongaars of Spaans als taal kenden en lieten de honden fragmenten horen uit het verhaal De Kleine Prins. Ze zagen een duidelijk verschil in hersenactiviteit bij het horen van de onbekende taal. Ook als ze de bekende taal afwisselden met een taal van niet bestaande onzinwoorden zagen ze dat verschil terug. Lees meer: Dogs Can Distinguish Speech from Gibberish—and Tell Spanish from Hungarian. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De inspiratie voor een nieuwe mini-sensor die in je telefoon past en waarmee je eten en materialen kunt analyseren werd gevonden in de ogen van de bidsprinkhaankreeft. Dit diertje kan met zijn ogen namelijk veel meer zien dan wij mensen. In plaats van onze drie fotoreceptorcellen waarmee we optisch licht kunnen verwerken, heeft hij er zestien. Daarmee kan de bidsprinkhaankreeft ook ultraviolet licht en nabij-infrarood licht zien. Een sensor die dit kan is weer heel interessant voor toepassingen in de industrie en precisielandbouw. Daar hebben ze al wel vergelijkbare sensoren, maar die zijn vaak veel te groot en duur. De missie van dit onderzoeksteam van de Technische Universiteit Eindhoven was dus: een piepkleine sensor ontwikkelen die ook nog eens goedkoop gemaakt kan worden en dat is ze gelukt. Ze zien voor de mini-sensor mogelijkheden in de medische sector, waar hij bijvoorbeeld kan meten wat de verhoudingen in een medicijn zijn, maar ook in de landbouw, waar hij kan gaan controleren of fruit en groente al rijp is. Uiteindelijk zou hij zelfs in smartphones verwerkt kunnen worden. Dan kunnen we gewoon thuis gaan meten of bijvoorbeeld ons eten in de koelkast nog goed is. Gaan we ook meteen een heleboel voedselverspilling tegen.  In deze audio hoor je onderzoeker Kaylee Hakkel van de Technische Universiteit Eindhoven. Vrijdag promoveert ze op dit onderzoek, daarna gaat ze in de start-up MantiSpectra verder werken aan de sensor. Lees hier meer: Nieuwe minisensor maakt het onzichtbare zichtbaar.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bomen hebben schimmels nodig voor het opnemen van voedingsstoffen en water, maar nu blijken die schimmels zelf nogal de touwtjes in handen te hebben. We kennen natuurlijk veel schimmels die slecht voor planten zijn, maar in dit geval gaat het juist om schimmels die een hele positieve samenwerking met planten aangaan. Om die samenwerking voor elkaar te krijgen, blijkt nu, gebruiken ze dezelfde strategie als hun ziekmakende collega's. Ze gebruiken kleine stukjes RNA in om in de plantencellen de genetische ontwikkeling van de wortels beïnvloeden. Ze schakelen het immuunsysteem van de plant zo uit dat een samenwerking tot stand kan komen. Doen ze dat niet, dan ziet de plant alle schimmels als gevaarlijke binnendringers.  Vincent Merckx, evolutionair bioloog bij Naturalis en zelf niet betrokken bij het onderzoek, vertelt meer over de oeroude samenwerking tussen planten en schimmels, over wat we dankzij dit onderzoek hebben geleerd en over het grotere plaatje van schimmelnetwerken.  Hier vind je het onderzoek: The ectomycorrhizal fungus Pisolithus microcarpus encodes a microRNA involved in cross-kingdom gene silencing during symbiosis. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Om te ontdekken welke diersoorten er te vinden zijn in het water gebruiken wetenschappers al lange tijd environmental DNA uit watermonsters en dat lijkt ook te lukken met eDNA uit de lucht.  Als dat inderdaad werkt dan zou dat een extra tool zijn bij het monitoren van diersoorten op het land, zeker in het geval van dieren die moeilijk met andere middelen in de gaten gehouden kunnen worden. Het lukte onderzoekers eerder al om de techniek succesvol te testen in het lab met een kolonie naakte molratten, maar het lijkt nu ook te werken in een setting die veel uitdagender is.   Zonder het van elkaar te weten lukte het wetenschappers in Engeland en Denemarken in dezelfde periode om met de snuffeltechniek het DNA van tientallen diersoorten te detecteren en identificeren in en rond twee dierentuinen. Zelfs tot op honderden meters van de dierverblijven.  De teams – die er een gezamenlijke publicatie van hebben gemaakt - gebruikten niet dezelfde typen en aantallen sensoren. Wat helpt in de zoektocht naar de ideale meetmethode. Die methode is overigens – veelbelovend als hij lijkt - nog lang niet perfect, want sommige dieren in de dierentuinen – waaronder de tijger – werden niet gedetecteerd. Waarom dit zo is, dat moeten ze nog uitzoeken.   Lees hier meer: Scientists ID Dozens of Plants, Animals from Free-Floating DNA. See omnystudio.com/listener for privacy information.

De identiteit van bijvoorbeeld een zenuwcel wordt door een genetische schakelaar tijdens de ontwikkeling van de cel aangezet. Maar hoe blijft die schakelaar eigenlijk aanstaan?  Het was al bekend uit eerder onderzoek dat deze alles bepalende schakelaar in bacteriën aan en uit kan. Maar hoe zit dat in onze cellen? Daar wil je natuurlijk niet dat bijvoorbeeld een zenuwcel ineens stopt met functioneren. Om hier meer over te weten te komen hebben onderzoekers gekeken naar de zenuwcel die verantwoordelijk is voor het proeven van zout in het C. elegans wormpje. Nou draait de genetische schakelaar op één heel belangrijk eiwit. Ze zagen dat als ze dit eiwit lang genoeg weghaalden, de schakelaar inderdaad uit kon gaan. De cel werkte niet meer en de wormpjes konden daardoor geen zout meer proeven. Ook in het echt kampt een cel weleens met eiwittekorten. De hoeveelheden van de verschillende eiwitten in cellen wisselt regelmatig. Hoe kan het dan dat die schakelaar in cellen in ons lichaam gewoon blijft werken?  Ook daar kwamen ze achter. Het schakeleiwit heeft in de cel meerdere taken: het zorgt dat het zelf continue aangemaakt wordt en het stuurt gigantisch veel andere eiwitten in de cel aan. Op het moment dat er te weinig van het schakeleiwit is, beperkt het zich tot één taak: het aan blijven maken van zichzelf. De rest van de fabriek gaat dicht. De cel kan dan even niet zijn functie uitvoeren, maar op het moment dat er weer genoeg is van alles, kan de fabriek gewoon weer aan.  De onderzoekers willen ook nog kijken of het in onze cellen ook zo werkt en als daar een vergelijkbaar mechanisme te zien is, dan roept dat weer allemaal nieuwe interessante vragen op. Bijvoorbeeld over wat er gebeurt als dit mechanisme kapot is: wat gebeurt er met de cel die ineens geen functie meer heeft?  In deze audio hoor je AMOLF-onderzoeker Jeroen van Zon. Lees hier meer over het onderzoek: C. elegans schakelt zijn neus voor zout niet per ongeluk uit. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Lange tijd was het onbekend waar in de hersenen sensaties werden verwerkt die rond de vrouwelijke geslachtsdelen worden gevoeld. Nu denken ze de spot te hebben gevonden. Het gaat om een deel van de somatosensorische cortex. Dit gebied is betrokken bij de verwerking van tast, pijn en temperatuur. Van veel lichaamsdelen is al langer bekend waar sensaties verwerkt worden in de hersenen. Zo heeft de voet een eigen plekje, en ook de knie, maar het gebied voor geslachtsdelen was moeilijker te vinden, vooral bij de vrouw. Onderzoekers uit Duitsland denken nu een beter beeld te hebben gekregen van waar het moet zitten. Ze plaatsen in een experiment proefpersonen in een fMRI-scanner terwijl hun clitoris op een niet-seksuele manier werd gestimuleerd. Dat wil zeggen: met een pufje lucht dat wel werd gevoeld, maar dat niet onprettig of opwindend was. Ze vonden het gebied voor de vrouwelijke geslachtdelen terug naast de gebieden voor de heupen en bovenbenen. Geen onlogische plek. Maar de exacte locatie verschilde van vrouw tot vrouw. Ook de grootte van het gebied was niet bij iedereen gelijk: bij vrouwen die regelmatig seks hadden was het duidelijk omvangrijker. Kritiek op de studie was er ook: hoe zeker wisten ze dat ze met deze techniek niet ook andere zenuwen rond de clitoris stimuleerde tijdens het experiment? Maar of de plek nou klopt of niet, dat er op deze manier verschil is tussen vrouwen, dat is in ieder geval nog nooit eerder aangetoond. Lees meer: Hermunculus Situates Female Genital Sensation in the Cortex.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers denken dat een Amerikaanse vissoort in een school zwemt om zo gezamenlijk de ultrasone geluiden van dolfijnen beter te kunnen horen. De Amerikaanse elft is één van de weinige vissoorten die de ultrasone klikjes van dolfijnen kan opvangen. Hij weet daarmee grotendeels uit de magen van dolfijnen te blijven. Nou zijn er resultaten uit onderzoeken die suggereren dat één elft niet goed genoeg hoort om de geluiden te horen. Uit nieuwe computermodellen zou blijken dat dit verandert als de vis in een school zwemt. Alsof ze met elkaar een extra groot oor vormen. Een soort opvangnet voor het binnenkomende geluid, waarbij de geluidsgolven zo terugkaatsen op de structuur van de school dat elke vis het versterkt binnenkrijgt. Het idee heeft de interesse van biologen gewekt en kan nu in het echt worden onderzocht. Als het zo is dat het patroon van de school geoptimaliseerd is voor het opvangen van dolfijnengeluiden, dan zou je dat aan hun formatie moeten kunnen zien als je die vergelijkt met andere scholen met vissen van ongeveer dezelfde grootte. Lees hier meer: Surveillant and hydrodynamic benefits of fish schooling. See omnystudio.com/listener for privacy information.

In een club in Glasgow gebruiken ze straks een hele bijzonere manier om de temperatuur in de ruimte te regelen: een koel- en verwarmsysteem dat draait op lichaamswarmte. Dansen op een volle dansvloer is iets wat veel mensen lange tijd hebben moeten missen. In Glasgow hebben ze nu iets bedacht om te zorgen dat als er weer dicht op elkaar gezweet mag worden, dit niet alleen goed voor de geestelijke gezondheid van mensen is, maar ook voor het milieu. In de club, waar jaarlijks zo'n 250.000 mensen komen om te dansen, wordt een systeem geïnstalleerd genaamd Bodyheat dat lichaamswarmte opvangt en opslaat. Een menselijk lichaam produceert in rust zo'n 100 watt energie. Flink dansen kan die productie zo'n vijf tot zes keer hoger maken. Om de club te koelen wordt de warmte die daarbij vrijkomt niet het gebouw uitgezogen, maar onder de grond opgeslagen. Met die opgeslagen warmte kan de ruimte of bijvoorbeeld water dan weer worden opgewarmd. De club hoopt op deze manier op een verlaging van de eigen CO2 uitstoot met 60 tot 70 procent en er hebben al meerdere event locaties interesse getoond in een vergelijkbaar systeem. Nu hopen dat er genoeg gedanst kan worden om het te laten werken. Lees meer: Harnessing an Unusual Kind of Natural Energy: Dancers’ Body Heat. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nederlandse onderzoekers hebben een belangrijke ontdekking gedaan over actieve materie, die ervoor kan zorgen dat we het gedrag van cellen in bijvoorbeeld tumoren beter kunnen voorspellen. In deze audio hoor je onderzoeker Vincent Debets van de Technische Universiteit Eindhoven. Lees hier meer over het onderzoek: Actieve materie geeft langzaam maar zeker zijn geheimen prijs. De paper vind je hier: Cage Length Controls the Nonmonotonic Dynamics of Active Glassy Matter.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bij een sterilisatie wordt de buis waardoor de zaadcellen zich van de testikels naar de penis verplaatsen doorgeknipt en netjes dichtgemaakt. Maar waar gaan de zaadcellen dan heen? Vanaf het moment van de sterilisatie kunnen de zaadcellen niet meer met het sperma mee het lichaam uit. De testikels maken nog steeds zaadcellen aan, maar deze worden geabsorbeerd door het lichaam zonder dat dit kwaad kan. Na de behandeling wordt testosteron nog steeds aangemaakt, en een effect op seks drive heeft het ook niet. Het enige verschil is dat er geen zaadcellen meer in het sperma zitten.   Het kan weken duren voordat de zaadcellen echt helemaal uit het sperma verdwenen zijn. Sommige zitten bijvoorbeeld nog in het stukje buis dat over is gebleven. Na 12 weken zijn bij de meeste mannen alle zaadcellen weg. Maar tot je dat zeker weet is het toch wel slim – aangenomen dat je een sterilisatie laat doen om juist geen kinderen meer te maken – om voorbehoedsmiddelen te gebruiken.  Ook interessant: Why are we still waiting for the male pill?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Beter een taal leren door minder goed na te denken, dat klinkt misschien tegenstrijdig, maar uit onderzoek zou blijken dat dit helemaal geen slecht idee is.  In deze audio hoor je onderzoeker Eleonore Smalle van de Universiteit Gent. Meer lezen over het onderzoek kan hier: Unlocking adults’ implicit statistical learning by cognitive depletion. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wat doen kinderen als ze een ander kind de regels zien breken? En verschilt dat per gemeenschap? Daar hebben onderzoekers naar gekeken binnen allerlei verschillende culturen. In deze audio hoor je onderzoeker Patricia Kanngiesser van de universiteit van Plymouth. Lees hier meer over het onderzoek: Challenging ‘rule breakers’ – children will confront their peers, but how they do so varies across cultures. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Je zou kunnen denken: in de landen waar van rechts naar links wordt geschreven en gelezen vind je meer linkshandigen. Maar dat blijkt juist omgekeerd.  De meeste linkshandigen vind je in Westerse landen. In Nederland, de VS en Canada gaat het om zo'n 13 procent. In de landen waarin taal van rechts naar links loopt – wat vooral Aziatische en Arabische landen zijn – ligt het aantal linkshandigen onder de 6 procent.  In veel Islamitische landen wordt de linkerhand als onrein gezien. Schrijven, maar ook eten en handen schudden gebeurt daar daarom met de rechterhand.  Lang geleden werd linkshandigheid in sommige landen zelfs geassocieerd met de duivel en kon je het maar beter verbergen of zo snel mogelijk afleren. Waarom mensen überhaupt een voorkeurshand hebben en waarom dat bij een klein aantal mensen anders is, dat is nog een groot mysterie. Dieren laten bijvoorbeeld niet eenzelfde voorkeur zien en het vinden van één verantwoordelijk gen is nog niet gelukt. Met dank aan: de laatste editie van BBC Science Focus.  Kleine toevoeging: onderzoekers denken dat linkshandigheid wel iets met genen te maken heeft. Ze vermoeden dat 25 procent genetisch is en 75 procent komt door andere factoren. In 2019 is binnen de Britse populatie in een studie 1 procent van dat genetische component gevonden. Lees hier meer: Left-handed DNA found - and it changes brain structure.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers hebben ontdekt dat stamcellen die bezig zijn met het kiezen van hun taak in het lichaam, veel hebben aan een beetje extra sponzigheid.  De meeste kennis die we hebben over biologische materialen en levende organismen komt uit de biochemie. De wetenschap van de stofjes die cellen gebruiken om te functioneren, te communiceren en processen in gang te zetten. Minder lang wordt er gekeken naar mechanische processen. Denk aan de druk die wordt uitgeoefend door weefsels, door andere cellen of bijvoorbeeld door vloeistofstromen. Maar steeds meer komen onderzoekers erachter dat die mechanische krachten enorm belangrijk zijn voor hoe cellen zich vormen en gedragen. Net als de structuur van de cellen zelf en de structuur van hun omgeving.  Wetenschappers uit Tokyo hebben nu de sponzigheid van de celkern in stamcellen in beeld gebracht en wat blijkt: hoe sponziger de celkern, hoe beter beschermd tegen mechanische krachten van buitenaf hij is en hoe beter de cel zich kan richten op het leren van zijn nieuwe baan als bijvoorbeeld botcel.  De paper vind je hier: Intranuclear mesoscale viscoelastic changes during osteoblastic differentiation of human mesenchymal stem cells. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Honden lijken een basisbegrip te hebben van hoe objecten zich zouden moeten gedragen.   Al in ons eerste levensjaar leren mensen over causale verbanden en het gedrag van objecten. Over hoe het één het ander beïnvloedt. Hoe je bijvoorbeeld met je hand een object kan verplaatsen. Deze vaardigheid blijven we verbeteren tijdens de rest van ons leven en het is er eentje die ook door dieren wordt gebruikt. Maar in hoeverre begrijpen dieren deze verbanden?  Aan de universiteit van Wenen hebben ze een eye-tracking onderzoek gedaan met honden om daar meer over te weten te komen. Vijf border collies, twee labradors, één Schotse herder, een Australische herder en vijf mixjes kregen filmpjes van rollende balletjes te zien die zich wel of niet hielden aan de wetten van de natuurkunde.   In het ene filmpje rolde een balletje tegen een ander balletje, waardoor die laatste zich ook verplaatste. In een ander filmpje rolde het ene balletje niet ver genoeg om het andere balletje te raken, maar verplaatste het tweede balletjes zich toch. De onderzoekers zagen dat de honden bij het filmpje waarin de beweging van het tweede balletje niet klopte, langer bleven kijken en grotere pupillen hadden. Volgens de onderzoekers laat het zien dat honden een basisbegrip hebben van hoe objecten zich zouden moeten gedragen. Lees meer: Dogs' looking times and pupil dilation response reveal expectations about contact causality. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Biologen hebben een stukje van het mechanisme ontrafeld waarmee bomen CO2 uit de lucht te halen en opslaan. Het kan helpen bij het kweken van nog efficiëntere bomen. In deze audio hoor je onderzoeker Yrjö Helariutta’s van de University of Cambridge en University of Helsinki. Lees hier meer over het onderzoek: Blueprint reveals how plants build a sugar transport lane. De paper vind je hier: Cell-by-cell dissection of phloem development links a maturation gradient to cell specialization. See omnystudio.com/listener for privacy information.

In een nationaal park in Botswana is onderzoek gedaan naar agressie onder olifanten. Ze zagen: hoe minder oudere mannetjes, hoe meer angst en algehele agressie.  In onderzoek naar het gedrag van olifanten is altijd veel aandacht geweest voor de belangrijke rol van de vrouwtjes in de sociale structuur van de dieren. Oudere mannetjes zijn lang een beetje gezien als overbodig en – ook vanwege lange slagtanden – het doelwit geweest van stropers. Nu blijkt, na het bestuderen van het gedrag van 281 mannelijke olifanten, dat de rol van opa olifanten behoorlijk onderschat is. De oude mannen lijken de jongere mannen gerust te stellen en waar nodig de les te lezen.  Het is nog een extra reden om ze goed te beschermen.   Omdat het agressieve gedrag van de jongere mannetjes niet alleen gericht is op elkaar, maar ook op voertuigen en mensen, zou het beter beschermen van opa's van de groep ook kunnen zorgen voor minder aanvaringen tussen mens en dier.  Lees meer: Wise old elephants keep the young calm. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Alle koninklijke mummies die in de 19e en 20e eeuw zijn gevonden zijn inmiddels uitgepakt en onderzocht. Allemaal behalve één. Niemand wilde zich wagen aan dit bijzondere exemplaar. Tot nu. In deze audio hoor je onderzoeker Sahar Saleem van Cairo University in Egypte. Lees hier meer over het onderzoek: Scientists digitally ‘unwrap’ mummy of pharaoh Amenhotep I for the first time in 3,000 years. De paper vind je hier: Digital Unwrapping of the Mummy of King Amenhotep I (1525–1504 BC) Using CT. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Onderzoekers van de Radboud Universiteit zijn erin geslaagd om met korte lichtflitsen de magnetische eigenschappen van een materiaal te veranderen. Dat zou voor een veel snellere en energiezuinigere magnetische dataopslag kunnen zorgen.  In deze audio hoor je onderzoeker Alexey Kimel van de Radboud Universiteit. Lees hier meer: Onderzoekers veranderen eigenschappen van antiferromagneet met Terahertz-straling. See omnystudio.com/listener for privacy information.