Macro met Boot en Mujagić | BNR

Ondanks dat het Nederlandse inflatiecijfer 'nog steeds hoog is', mogen we er 'ontzettend blij mee zijn' dat er een daling is ingezet, zegt econoom Edin Mujagic. 'Als je 11,2 procent en de maand ervoor 16,8 procent had, dan valt het in de marge reuze mee.' Toch verwacht hij dat er in 2023 een rare situatie kan ontstaan, omdat veel mensen dan pas de hoge prijzen zullen voelen. De grote oorzaak van de daling is de prijs voor energie. 'Je gaat op een gegeven moment hulp krijgen van wiskunde. Om een aanhoudende druk op de inflatie te krijgen, moeten de energieprijzen keer op keer stijgen', legt de econoom uit. 'Maar we weten allemaal dat die de afgelopen maanden zijn gedaald en op een gegeven moment, het eind van dit jaar zoals nu blijkt, valt het statistische effect gunstig uit voor de inflatie. Dat zie je nu heel duidelijk.' Toch blijft er nog een hoog inflatiecijfer over, zelfs zonder de energieprijzen. 'Als we het over energie hebben, dan moeten we het hebben over twee klappen die je krijgt bij de inflatie. De directe klap met stijgende olie-, gas- en stroomprijzen. En de tweede klap komt in slow motion erachteraan. Want die stijgende prijzen sijpelen langzaam door naar huishoudens en bedrijven, die het weer stukje bij beetje doorgeven.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

In een nieuwe aflevering van 'komt een centrale bankier in het parlement' hoorde econoom Edin Mujagic van Christine Lagarde dat de Europese Centrale Bank (ECB) doorgaat met het verhogen van de rente. 'Ook als de inflatie verder blijft dalen.' Volgens Mujagic kan de ECB niet anders. 'Het was het enige wat ze had kunnen zeggen, want de geloofwaardigheid van de ECB komt in het geding.' Dat de geloofwaardigheid op het spel staat, heeft te maken met de gigantische snelheid die de ECB heeft met het verhogen van de rente. Met recordstappen heeft de centrale bank de afgelopen maanden de rente verhoogd. Om de rente nu ineens weer te verlagen zou dan ook apart zijn, stelt Mujagic. 'Ze kan niks anders zeggen.' Toch ziet Mujagic een ander geluid van een ander belangrijk persoon binnen de ECB: Hoofdeconoom Philip Lane. 'Omdat de economie wat minder goed loopt en de inflatie zakt, zei hij dat de argumenten wegvallen om de rente met even grote stappen te verhogen. Dat is van groter belang dan wat Lagarde zegt', stelt Mujagic. See omnystudio.com/listener for privacy information.

OESO houdt er een positieve kijk op na als het gaat om de negatieve groei in de aankomende twee kwartalen; die zou er namelijk niet zijn. Daarmee is een mogelijke recessie afgewend, en dat stemt econoom Arnoud Boot meer dan positief. Het woord recessie wil hij echter niet in de mond nemen, dat is namelijk een 'op dagbasis gecreëerde hype van crises'. 'De economie past zich voortdurend aan', stelt hij. 'En dat doet het bedrijfsleven ook. De bedrijfsplannen die nu ook voorliggen zijn veel meer bottom-up en dat betekent dat je vanuit de overheid gewoon rust moet uitstralen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De afgelopen dagen hield de invoering van digitaal geld de gemoederen flink bezig in Den Haag. Dat zit hem met name in de mogelijke bedoelingen van de Europese Centrale Bank met het digitale geld. En het feit dat er uitvoerig over gedebatteerd is, stemt econoom Arnoud Boot alleen maar positief.'De Tweede Kamer heeft haar rol heel serieus genomen', stelt hij. 'Het gaat nu om digitaal geld dat is uitgegeven door centrale banken, en het is ontwikkeling die op allerlei plaatsen gaande is. Daarmee is het dus onderdeel van de digitale revolutie die op allerlei punten te zien is.' Als voorbeeld noemt Boot het gezondheidsdossier, dat ook een flinke digitaliseringsslag maakt. 'Ik herinner me de gezondheidspas en de discussie rondom de privacy daarvan', vervolgt hij. 'En vergelijkbare issues gaan spelen met die digitale valuta. Achter het geprogrammeerde geld of het mogelijk kunnen programmeren van geld kunnen allerlei kwade gedachten zitten.' Volgens Boot is het een 'grote verandering' in ons financieel-economische en monetaire systeem, en hij vindt het cruciaal dat het parlement erover debatteert. 'En dat het daar ook niet bij blijft.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Amerikaanse Centrale Bank moet niet te snel beginnen met het verlagen van de rente. Uit de notulen van de Fed blijkt dat een ruime meerderheid binnen de centrale bank voorstander is van het langzaam verhogen van de rente, maar econoom Edin Mujagic is er van overtuigd dat de meerderheid juist het liefst zou stoppen met verhogen. 'Dat kan alleen nog niet want de inflatie is nog te hoog. Door nu te stoppen komt de geloofwaardigheid van de Fed in gevaar.' De inflatie in Amerika ligt nu op ruim boven de zeven procent en de Fed heeft aangegeven dat het verlagen van de rente kan beginnen als de inflatie 'op weg is naar de 2 procent. Niet wanneer de inflatie op dat percentage ligt, maar als het daar naar op weg is', zegt Mujagic. Volgens Mujagic denkt de Fed, net als andere centrale banken, te vroeg aan renteverlagingen. 'Die banken denken dat ze de inflatie hebben verslagen. Maar als ze op korte termijn gaan besluiten om rentes te gaan verlagen, dan weet ik zeker dat we volgend jaar kunnen concluderen dat hun besluit daartoe te snel is genomen.' En dus moeten de centrale banken niet te vroeg juichen maar blijven opletten. Want, 'ze moeten nog een rondje. Zoals schaatser Hilbert van der Duin in 1981, hij moest ook nog een rondje terwijl hij dacht de 5000 meter al had gewonnen.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De invoering van digitaal geld mag gerust een zwaarbeladen onderwerp genoemd worden. Vandaag debatteert de Tweede Kamer over hoe en wanneer het digitale geld in gebruik wordt genomen door de maatschappij, en het is belangrijk dat daar goed over gesproken wordt. Dat vindt econoom Edin Mujagic. 'Je hoort centrale bankiers vaak spreken over iets wat de zero lower bound heet', stelt Mujagic. 'Oftewel de vloer in de rente. Je kunt de rente naar nul procent brengen, maar niet verder daar onder. De zero lower bound is een serieus obstakel voor die centrale bankiers, omdat dat de rente tegenhoudt om verder te dalen dan nul procent.' Volgens Mujagic komt dat met name door het feit dat men hun geld weghaalt bij een bank als de rente naar bijvoorbeeld -5 procent gaat. 'Dan heeft het dus helemaal geen effect. Maar we kunnen het voor centrale banken wel mogelijk maken om door de vloer heen te breken', vervolgt hij. 'Dat kan met de invoering van digitaal geld. Dat wordt dan de rekeneenheid - prijzen worden uitgedrukt in digitale euro's of dollars, en er komt een speciale heffing op contant geld.' 'Ontsnappingsmogelijkheden blokkeren' Met een dergelijke heffing zouden ontsnappingsmogelijkheden van contant geld blokkeren. 'Daarmee wordt het minder aantrekkelijk om je geld van de bank af te halen. De centrale bank kan dan vervolgens een soort wisselkoers invoeren tussen contante euro en digitale euro, en door te spelen met die koers kun je dus in een omgeving van negatieve rentes de waarde van contant geld verlagen ten opzichte van digitaal geld.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als Nederland in de periode van lage rente obligaties had uitgegeven met een lange looptijd, dan zaten we nu niet opgescheept met de nadelige effecten van de rentestijgingen. Dat zegt econoom Edin Mujagic. Het kabinet komt 7,5 miljard euro tekort, om dat te herfinancieren is jaarlijks een bedrag nodig tussen de 5,8 en 9,2 miljard euro. Dat is tussen de 340 en 540 euro voor elke Nederlander. Elk jaar. Mujagic vindt dat jammer, een groot deel van die schade had voorkomen kunnen worden als Nederland hetzelfde had gedaan als wat veel landen deden toen de rente zo absurd laag stond: staatsobligaties uitgeven met een lange looptijd. Want als je de gemiddelde looptijd van je schuld verlengt, dan heb je minder last van rentestijgingen. Regeren is vooruitzien En waar veel landen de periode van lage rente aanwendden om obligaties met looptijden van 50 of zelfs 100 jaar af te sluiten, daar bleef Nederland gewoontegetrouw 10- en 30-jarige looptijden hanteren. Maar waarom dan? 'Ik heb geen idee wat de overweging van het Nederlandse ministerie van Financiën is geweest, andere landen hebben die lage rente wel gebruikt', zegt Mujagic.'Regeren is vooruitzien, we zaten in een periode van zelfs negatieve rente, iets waarvan je weet dat het niet eeuwig duurt. Hadden we die obligaties wel lang uitgegeven, dan hadden we nu lagere extra rentelasten en hadden we het geld beter kunnen besteden. Nu betalen we ons bont en blauw aan lasten die voorkomen hadden kunnen worden.' 3 opties Welke opties hebben we dan nog? Drie, zegt Mujagic, en geen van alle is pijnloos. Verhoog je de belastingen, dan komt de pijn bij ons terecht, leen je extra op de financiële markten, dan komt dat bij ons terecht en ga je bezuinigen dan doet dat ook pijn. Het goede nieuws? De producentenprijzen in Duitsland dalen voor het eerst in twee jaar. En dat is het eerste signaal dat we de piek achter ons hebben gelaten en dat we dezelfde weg inslaan die de VS voor ons is ingeslagen: die van een lagere inflatie. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Op basis van de cijfers van het CBS over de toename van het aantal investeringen in september en de vooruitzichten voor november en het komende jaar durft econoom Arnoud Boot wel te zeggen dat 'het glas halfvol is'. 'Je moet niet onderschatten wat de veerkracht van de economie kan zijn.' Volgens Boot is er in Nederland sprake van een zeer sterke economie. 'Dus dat betekent dat de onzekerheid de factor is die bedrijven terughoudend maakt', aldus Boot. 'Onder andere over de energieprijzen, maar ook over overheidsbeleid. Je moet je als overheid juist ankers verschaffen, want zekerheid is het belangrijkst voor bedrijven.' Boot stelt dat dat des te meer duidelijk wordt uit de cijfers van het CBS. 'Als je kijkt naar de cijfers, zie je dat de consumentenbestedingen op peil zijn en dat consumenten grote reserves hebben', vervolgt hij. 'En bedrijven kijken niet negatief naar de toekomst. Maar dat moet je wel koppelen aan de opgaves waarvoor we staan, en bij die opgaves hoort ook het verduurzamen van de economie.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De komende week vindt er een debat plaats in de Tweede Kamer over de invoering van digitaal geld: Central Bank Digital Currency. Geld dat digitaal ter vervanging dient van cash, wat uitgegeven wordt door centrale banken. 'Een superieur alternatief voor crypto's', aldus econoom Arnoud Boot. 'Je weet wat je krijgt en het is gegarandeerd.' Maar, zo maakt hij tevens duidelijk, er is ook een keerzijde aan die medaille. 'Het enige is dat je niet zoals met crypto de suggestie kunt hebben dat je een zogeheten liberation hebt van de overheid', vervolgt hij. 'Crypto is toch een soort vrij paradijs, en digital currency is in zekere zin het tegenovergestelde.' Volgens Boot draait het zinvolle idee achter de digital currency juist om het vergemakkelijken van betalingen. 'Voor emigranten of migratiewerkers die geld verdienen en het naar hun familie willen sturen kost het via het reguliere bancaire systeem ongeveer 17 procent. En als je dan slimme oplossingen gebruikt, hooguit 8 procent. Maar via crypto is het bijna gratis.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Volgens Eurocommissaris hebben EU-lidstaten teveel ongerichte steunpakketten uitgebracht, om samenlevingen te helpen door de energiecrisis. Volgens hem zou 70 procent van alles steun ongericht zijn en moet dat heroverwogen worden. 'Het gaat om in totaal 200 miljard euro aan staan, waarvan 135 miljard euro ongericht', zo berekent econoom Edin Mujagic. Per EU-inwoner gaat het dan om gemiddeld 300 euro per persoon. 'Dat is heel veel geld en smijten met geld, wat al die EU-landen echt niet hebben.' Ondanks het gepomp van geld heeft de economie er weinig aan, zo stelt Mujagic. 'Dezelfde Eurocommissaris deelde vorige week de economische ramingen voor volgend jaar. De economieën gaan nauwelijks tot niets groeien, terwijl alle overheden ook nog eens diep in het rood staan. Er wordt met geld gesmeten wat er niet is, wat ontzettend zonde is. Het gaat namelijk om erg veel geld.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De almaar stijgende staatsschulden dwingen overheden om een aanpak te verzinnen. 'De vrees is dat overheden de makkelijke route kiezen en de inflatie wat hoger laten worden, omdat die ieder jaar wat wegsnoepen van die schulden', zegt econoom Edin Mujagic. Mujagic schetst het wel in het 20- tot 30-jarige perspectief, aangezien de inflatie op dit moment al gigantisch hoog is. 'Destijds laag de inflatie tussen de 0- en 2 procent, maar als je de inflatie laat oplopen tot 3 en 4 procent en niet veel doet om het af te remmen, dan helpt dat om de schuldenberg een beetje lager te maken', legt Mujagic uit. Hij ziet ook dat het al vaker is gebeurd. 'Na de Tweede Wereldoorlog hebben de Verenigde Staten en het Westen het zo gedaan om de hoge schulden af te romen.' Het afromen werkt zo dat schulden niet in absolute getallen worden uitgedrukt, maar in percentages van de nominale waarde van de economie. 'Dat is de waarde van wat we allemaal maken in een jaar, keer wat we gemaakt hebben. Daar zit ook de inflatie bij. Dus als de prijzen stijgen, dan neemt de waarde van je nominale economie enorm toe. Als je de schulden dan uitdrukt in een percentage van die nominale waarde, dan betekent dat: hoe hoger de inflatie, hoe lager de schulden', zegt de econoom. Het is een 'makkelijke route', vindt Mujagic. 'Je hebt zelf niks hoeven op te lossen.' Het wordt al een tijdje beoefend zo ontdekte een hoogleraar. 'In bijna 140 landen en in bijna 400 gevallen waarin de schulden zijn gedaald heeft hij gekeken, hoe vaak inflatie daarbij een rol van betekenis heeft gespeeld. Zijn conclusie is dat het in ongeveer de helft van de gevallen een rol speelde.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Uit cijfers van het CBS blijkt dat de Nederlandse economie in het derde kwartaal met 0,2 procent krimpt. Ook blijken ondernemers negatiever te zijn geworden en dat de arbeidsmarkt minder gespannen is. 'Ik kan me voorstellen dat je daar een beetje somber van wordt, maar dat is volgens mij niet nodig', zegt econoom Edin Mujagic. Mujagic noemt daar enkele redenen voor. 'De recessie waar we nu misschien al in zitten, is denk ik de best voorspelde recessie ooit.' Aangezien een recessie per definitie een krimp van twee opeenvolgende kwartalen is, kijk je dus altijd achteruit als je een recessie constateert. Kijken we naar de toekomst, dan ziet het er volgens Mujagic allemaal beter uit. 'Volgend jaar is de kans ontzettend groot dat de inflatie aanmerkelijk lager zal zijn. Loonafspraken die dit jaar zijn gemaakt, zullen volgend jaar goed door gaan komen. Dat zal voor veel mensen betekenen dat de lonen harder gaan stijgen dan de inflatie.' Ondanks dat de prijsniveaus volgend jaar nog hoog liggen, verwacht Mujagic dat de algehele somberheid over de toekomst van de economie volgend jaar zal afnemen. 'Je hebt nu nog te maken met een aantal maanden waarin je met recessie zit, en met stijgende werkloosheid, en met de centrale bank die de rente verder verhoogt. Maar vroeg in 2023 zal de noodzaak daarvoor wegvallen, en dan ga je naar een meer optimistisch beeld.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor de tweede maand op rij zijn er meer bedrijven failliet gegaan, zo meldt het CBS. Het zijn er nog altijd relatief weinig, zeker wanneer het wordt afgeschetst tegen een langjarig gemiddeld. Econoom Arnoud Boot spreekt daarom ook nog niet van een kentering. 'De normale gang van zaken van een economie is dat er bedrijven failliet gaan', zo stelt hij. 'Een aantal zelfs, omdat we ook heel veel nieuwe bedrijven krijgen. Ook in de recente periode. En de afgelopen jaren hebben we dat door allerlei steunmaatregelen gerelateerd aan corona en energieproblematiek on hold gezet, dus het is een natuurlijk proces.' Dat doet volgens Boot echter niets af aan hoe erg een faillissement schrijnt. 'Er zijn altijd werknemers die hun hart en ziel aan het bedrijf verpand hebben', vervolgt hij. 'Die worden altijd getroffen. Wat de arbeidsmarktomstandigheid ook is. Dat moet niet gebagatelliseerd worden. Het zijn vaak ook oudere werknemers die dan opeens iets anders moeten. Dus per definitie is dat pijnlijk.' Krapte maakt gelukkig? Maar, zo stelt Boot, Nederland verkeert wél in de gelukkige omstandigheid dat er een enorme krapte is op de arbeidsmarkt. 'Al bijna 25 jaar eigenlijk dat we mensen tekort komen', zegt hij. 'Letterlijk. En de enige manier waarop we dat tekort op kunnen lossen, is hogere productiviteit. Dat we hogere toegevoegde waarde-activiteit hebben en dat we meer kunnen met minder handen. En daar heb je dus nieuwe handen voor nodig.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Econoom Edin Mujagic maakt zich zorgen over de Amerikaanse economie nu de politiek daar nog een stuk verdeelder lijkt te gaan worden. Al bleef een 'rode tsunami' uit, toch lijkt het er nog wel op dat de Republikeinen één van de twee huizen in het Congres in handen gaan krijgen. 'Stel dat dat gebeurt, dan kom je in de situatie volgend jaar dat er een begroting aangenomen moet worden, wat nog stroever gaat', verwacht Mujagic. De econoom kijkt dan met name naar de omgang tussen de twee kampen. 'We zitten nu in een omgeving waarin Democraten en Republikeinen elkaar helemaal niks gunnen. Hoe stroef dat in een normaal jaar zal gaan, de kans is groot dat het volgend jaar nog stroever gaat verlopen', denkt de econoom. Met daarbij het grote probleem dat de Amerikaanse economie ook een recessie zal kunnen meemaken in dat jaar. 'Dat helpt allemaal niet. Als je straks met een lage groei of een recessie te maken krijgt, dan zullen ze beiden er snel over eens zijn dat er gestimuleerd moet worden. Het probleem is: hoe dan?' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Middeninkomens hebben het steeds moeilijker om de eindjes aan elkaar te knopen, zo blijkt uit de gegevens van de Nederlandse Schuldhulproute. Dat de inflatie is gedaald, helpt daar niet bijster veel bij, zo ziet econoom Edin Mujagic. 'We zijn er ondertussen helaas aan gewend dat we het om de zoveel tijd over inflatie moeten hebben, omdat ie zo hoog blijft', aldus Mujagic. 'Maar we vergeten daarbij al heel snel dat er een hele wereld schuilgaat achter dat cijfer. Dat mensen met lagere inkomens redelijk snel in de problemen komen bij een hogere inflatie, weet je. Daar vallen de eerste, harde klappen. Maar het wordt nu langzaam maar zeker écht erg, want de mensen in de middenklasse geven nu steeds vaker aan dat ze maar met moeite rond kunnen komen.' Volgens Mujagic zit er dus een te grote spreiding van de inflatiepijn. 'Het raakt een steeds groter wordend deel van de maatschappij, en ik denk dat onze regering daar wat meer oog en aandacht voor krijgen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De pensioenen in de zorg gaan omhoog en heeft van alles te maken met de oplopende rente. Goed nieuws voor sommige mensen, zo stelt ABN Amro-econoom Piet Rietman. 'Zeer interessant, en zeker in het huidige stelsel goed nieuws voor gepensioneerden als de rente stijgt.' Want als de rente stijgt, dan wordt de (toekomstige) pensioenuitkering gebaseerd op de rentestand. En dat is een gek gegeven in het oude systeem, zo vindt Rietman. 'Als de rente heel laag is, kan er niet worden geïndexeerd. De afgelopen jaren is er bij sommige gepensioneerden niets bijgekomen, terwijl het vermogen in die pensioenfondsen toch erg gestegen zijn.' Toentertijd lag dat aan de beursresultaten, die spraken behoorlijk tot de verbeelding. Hoe anders is dat nu: de verliezen zijn enorm, maar rentes blijven stijgen. En nu blijkt er een hoop wél mogelijk. 'Dus in het oude pensioenstelsel gebeurt eigenlijk steeds het tegenovergestelde van wat je zou verwachten', aldus Rietman. 'Op het moment dat het minder goed gaat met de beleggingen, kan er dus weer worden geïndexeerd. En op zich is dat fijn voor deze gepensioneerden; dat zijn namelijk een hoop midden- en lage inkomens, dus ik denk dat het goed zal zijn voor de koopkracht in Nederland dat grotere fondsen nu kunnen indexeren.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De pensioendiscussie in Den Haag ettert maar door en een overgang naar het nieuwe stelsel is allesbehalve een vanzelfsprekendheid. Steeds meer kritische geluiden worden hoorbaar, en de oppositie wil meer informatie hebben. En dat is hen goed recht, zo vindt econoom Arnoud Boot. 'Dit dossier loopt al heel erg lang', stelt hij. 'Het traject naar de omvorming van het pensioenstelsel naar het nieuwe stelsel - het invaren, zoals het ook wordt genoemd - is uitermate complex. Er moet 1.500 miljard euro verdeeld worden in meer individuele potjes, terwijl de mensen die in het pensioenstelsel zitten verschillend zijn, de pensioencontracten verschillend zijn, en terwijl er verschillende pensioenfondsen zijn.' Boot spreekt zelf van een onmogelijke opgave, wegens de hoeveelheid informatie die benodigd is. 'Eigenlijk is het onmogelijk om genoeg informatie aan te leveren die een bepaalde mate van zekerheid geeft. De roep is logisch en ik snap de onzekerheid, maar de vraag is of de informatie bij elkaar gesprokkeld kan worden.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Federal Reserve heeft het belangrijkste rentetarief voor de vierde keer op rij met 0,75 procentpunt verhoogd. 'Het was een rare bedoeling gisteravond', zegt econoom Edin Mujagic. 'Als je de persverklaring las, dan sijpelde daar uit dat het einde van de cyclus van renteverhogingen dichtbij komt.' Door die aankondiging in de persverklaring van de Fed was het volgens Mujagic daarna een groot feest op de financiële markten. Daarna volgde echter nog een persconferentie waarin de voorzitter van de centrale bank Jerome Powell het rentebesluit toelichtte. 'Die stond eigenlijk haaks op de eerdere persverklaring', aldus Mujagic. 'Daarin zei Powell eigenlijk dat de rente misschien wel hoger zou moeten worden dan ze in september hadden gedacht. En daarmee was het feest op de financiële markten in één klap voorbij.'Volgens Mujagic is het belangrijk om door de stoere taal van Powell heen te kijken om te zien wat de centrale bank echt van plan is. 'In september schatte de Fed dat de rente op 4,6 procent zou moeten komen. Met 'hoger' ga je richting 5 procent. Dan heb je nog twee, hooguit drie kleine renteverhogingen te gaan. De rentestappen worden vanaf nu dus kleiner, en je hebt er niet veel meer te gaan.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De toename van de arbeidsproductiviteit was in het tweede kwartaal lager dan in de eerste drie maanden van dit jaar, blijkt uit cijfers van het CBS. 'We willen hogere economische groei, we willen arbeid aantrekkelijk maken, en we willen dat de hoge inflatie lager wordt', zegt econoom Edin Mujagic. 'Het mooie van een snelle toename van de arbeidsproductiviteit is dat je al die dingen samen kan krijgen.' Als de arbeidsproductiviteit hard stijgt is in feite iedereen tevreden, legt Mujagic uit. 'Bedrijven hoeven de prijzen niet te verhogen, de loonstijgingen kunnen hoger worden dan de inflatie, en de winsten stijgen.' Toch is de stijging van de arbeidsproductiviteit in Westerse landen al decennialang dalend. De oplossing ligt volgens Mujagic in de toepassing van nieuwe technologieën. 'Als je die uiteindelijk op een grote schaal implementeert in je bedrijfsvoering en je werknemers beter opgeleid worden, gaat de productiviteit wel weer stijgen. En dan komen we in een mooie omgeving waarin we al die mooie doelen die we hebben tegelijkertijd kunnen realiseren.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het proces van het verhogen van de rente is nog altijd niet afgelopen, zo constateert econoom Edin Mujagic. 'Die blijft stijgen, maar de mate waarin - de stappen die worden gezet - worden kleiner en kleiner.' Volgens Mujagic komt dat voor een groot deel doordat er in een steeds groter gedeelte van de wereld meer economische stoplichten op oranje en rood springen. 'Recessieangst zit er écht in, er zijn steeds minder economen die zover willen en durven te gaan dat we een recessie kunnen ontlopen, en als je dat samen bekijkt is het alleen maar logisch dat het verhogingsproces afremt.' Dat wil overigens niet zeggen dat centrale banken niet zelf nog een steentje bij hoeven te dragen aan het afkoelen van de economie. 'Een recessie wil niets anders zeggen dan dat de economie krimpt', vervolgt Mujagic. 'En dat betekent op zijn beurt niets anders dat de vraag naar goederen en diensten lager is dan wat er aangeboden wordt. Doorgaans stijgen de prijzen daar niet sterk door.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nederland is nog lang niet klaar met de inflatie, dat denkt macro-econoom Arnoud Boot. Ten opzichte van een jaar geleden is de inflatie in Nederland bijna 17 procent, terwijl er in de eurozone van 11 procent gesproken wordt. Een van de redenen dat Nederland boven Europa uitsteekt als het gaat om inflatiepercentages is de sterke afhankelijkheid van buitenlands gas, zo denkt Boot. 'En het is niet zo dat inflatie iets technisch is, wat verdwijnt als je aan een paar knoppen draait', stelt hij. 'Als de prijs van gas zou stabiliseren bijvoorbeeld, dan is het niet zo dat het prijsniveau gewoon wat hoger is en de inflatie is verdwenen.' Volgens Boot gaan er juist allerlei mechanismen in de economie en in onze hoofden aan het werk gaan. 'Op het moment dat je het zaadje van inflatie geplant hebt, wordt er op geanticipeerd. En omdat het dan in de lijn der verwachting komt te liggen, wordt het self-fulfilling. En dat is wat we in de jaren '70 zagen, en toen leerden we al dat áls de inflatie uit de fles is, dat het buitengewoon ingewikkeld is om die weer in de fles te krijgen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De ECB heeft met de renteverhoging van 75 basispunten gisteren precies gedaan wat al verwacht werd. 'Maar veel belangrijker is eigenlijk nog hoe de ECB de komende maanden ziet', zegt econoom Arnoud Boot. 'De renteverhoging brengt het risico met zich mee dat je ook de investeringen afremt. Je moet de renteverhoging zien in het kader van vertrouwen in instituties, de centrale bank en de overheid, dat zij gezamenlijk met een verantwoord beleid komen tot beheersing van de inflatie en de onzekerheid. Als daar enige zekerheid over is, dan werkt dat positief op de investeringen. Dus dat is de afweging.' Of de ECB dat vertrouwen in instituties voldoende weet te herstellen, is volgens Boot maar zeer de vraag. 'Er zijn twee problemen. Het ene is dat de overheid en centrale bank elkaar in tandem moeten versterken, wat betekent dat overheden terughoudend moeten zijn in het geld gooien op de economie. En het tweede is dat ik had gewild dat de centrale bank een sterker verhaal naar de toekomst had. We hebben een inflatie die uit de bocht gevlogen is, we zijn te laat, dus het is noodzakelijk dat de ECB zegt: we zullen alles doen om de economie in goed vaarwater te brengen. En dat ze als ECB bereid zijn om harde maatregelen te nemen die niet populair zijn, om te zorgen dat ze vertrouwen uitstralen dat ze de inflatie gaan beteugelen.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Europese Centrale Bank verhoogt de rente verder en verder, en ook banken lijken die stappen te gaan volgen. Mondjesmaat stijgt de rente voor spaarders, maar volgens econoom Edin Mujagic zijn spaarders slechter uit, ondanks de hogere rente. 'Ook als de spaarrente straks 1 procent is, is de spaarder slechter af dan toen de rente 0 procent was.' Mujagic wijt het aan het fenomeen 'geldillusie'. 'We zijn gewend om alleen te kijken naar de rente bij je bankafschriften, maar eigenlijk moet je de inflatie eraf halen. Met een inflatie van 8 of 9 procent ben je gewoon slechter af dan in de afgelopen jaren.' Normaal gesproken gaan spaarders dan andere plekken zoeken om hun geld te stallen, zodat er nog iets van waarde uit kan komen. Mujagic heeft daar echter weinig verwachtingen van in dit geval. 'De afgelopen jaren werd de spaarberg alleen maar groter en groter. Dat was grotendeels tijdens de coronapandemie, toen men het niet kon uitgeven.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een recessie is onontkoombaar. Dit concludeert econoom Edin Mujagic op basis van het meest recente ECB-rapport over kredietverlening van banken. Banken lenen steeds minder geld uit aan bedrijven en particulieren, het volgende kwartaal zal dat nóg minder zijn. 'Aan die recessie ontkomen we niet.' Mujagic vergelijkt het ECB-rapport met een betrouwbare röntgenfoto van de economie doordat nagenoeg alle aangeschreven banken deelnemen aan de ECB-enquête. Volgens de banken hebben ze in het derde kwartaal veel vaker nee verkocht aan bedrijven en huishoudens. Het is sinds 2008 niet zo moeilijk geweest om een hypothecaire lening te krijgen, tegelijkertijd komen steeds meer bedrijven langs om een lening aan te vragen. En dat is niet zozeer om te investeren, maar puur om werkkapitaal te krijgen; om overeind te blijven. Banken geven echter niet thuis. Nu een recessie aan de einder opdoemt, zijn ze bevreesd dat bedrijven hun leningen niet meer terug kunnen betalen. En volgens Mujagic gebeurt hier in macro-economische termen iets raars: 'Een bank zegt vaker nee tegen een lening omdat 'ie bang is voor een recessie, maar door die weigering neemt de kans op een recessie juist toe'. Maar dan nationaliseer je toch een bank? Weer mis. 'Het is modern om te willen nationaliseren omdat staatsbanken dit soort fouten niet zou maken. Maar we weten van staatsbanken dat ze in goede tijden allerlei dingen doen met geld die economisch nergens op slaan.' Los daarvan: steun verlenen tijdens een recessie is weliswaar heel nobel, maar volgens de econoom op de lange termijn slecht voor de economie doordat de praktijk zombiebedrijven overeind houdt. En daarom werd er in het derde kwartaal minder aan bedrijven geleend, en daarom geven de banken aan in het vierde kwartaal nóg minder te zullen uitlenen. 'Een recessie, daar ontkomen we niet aan', concludeert Mujagic dan ook. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het duurde maar een uurtje, maar er was gisteren sprake van een negatieve gasprijs. En dat is opmerkelijk volgens econoom Edin Mujagic. 'Het was heel kort, maar wel ontzettend leuk.' Hoewel hij het opmerkelijk noemt, is er volgens Mujagic ook een duidelijke verklaring voor aan te wijzen. 'We hebben in de EU in de afgelopen maanden alle beschikbare voorraden waar je gas in kunt stoppen gevuld. En zoals iedereen merkt hebben we prachtig nazomers weer en dat betekent op zijn beurt dat de vraag naar gas juist daalt. Want we hebben het niet zo erg nodig.' Mujagic benadrukt daarbij dat er naast volle voorraden nog altijd gas naar EU-landen stroomt. 'Vanuit Noorwegen bijvoorbeeld, en met schepen wordt het aangevoerd. En als je geen voorraad hebt, ga je handelaren betalen om het van je af te nemen. Daardoor hadden we te maken met een negatieve gasprijs.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is een trend die al een tijd aan de gang is: de dollar wordt sterker terwijl de euro zwakker wordt. En dat heeft verregaande gevolgen, zo weet ook econoom Arnoud Boot. 'De verwachting is dat de rente van de ECB verder verhoogd wordt, en dat wordt gedeeltelijk veroorzaakt door de sterke dollar.' Met name voor de consument zelf is een hogere dollar vervelend, want die merkt dat Amerikaanse of internationale producten - die vaak in dollars zijn uitgedrukt - duurder worden. 'Energie wordt bijvoorbeeld extra duur, omdat de energiemarkt ook dollargerelateerd is', aldus Boot. 'Maar voor bedrijven betekent een dure dollar en dus een goedkope euro dat de exportmachine bijna uit zijn voegen barst.' Volgens Boot is er dan ook sprake van een overschot op de Nederlandse lopende rekening. 'Die lopen eigenlijk voor wie weet hoeveel jaar al richting tien procentpunten van het nationaal inkomen. We exporteren dus zo'n zeven tot elf procentpunten van het nationaal inkomen méér dan we importeren. Dat wordt veroorzaakt doordat Nederland relatief goedkoop de euro is ingegaan. Vanaf dat moment is Nederland teveel het goedkope land geworden.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoewel China de presentatie van hun economische cijfers deze week heeft uitgesteld, is er een andere manier gevonden om de economische activiteiten aldaar te meten. 'Als het om cijfers uit China gaat, geldt al heel lang dat je die met een stevige korrel zou moet nemen', stelt econoom Edin Mujagić. Er is namelijk niet helemaal op te vertrouwen, zo stelt hij. 'Dat betekent dat er ook een hele industrie omheen is ontstaan om via alternatieve routes tóch te achterhalen hoe hard de Chinese economie groeit.' Als voorbeeld noemt Mujagić het onderzoek van Luis Martinez, die doceert aan de University of Chicago. 'Die heeft gekeken naar de satellietbeelden van de avonden en nachten in China van de afgelopen twintig en dertig jaar', vervolgt hij. 'Aan de hand van die beelden heeft hij gemeten wat de toename of afname is van lichtintensiteit aldaar.' De logica daarachter is dat als de economie van een land hard groeit, bedrijven en huishoudens in China meer energie verbruiken. 'En dat zou je dan moeten kunnen zien', aldus Mujagić. 'Hij heeft dat bekeken en is daarbij tot de conclusie gekomen dat de economische groei van China in de afgelopen twintig jaar misschien wel tot een derde lager is dan wat uit de officiële statistieken blijkt.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het consumentenvertrouwen in Nederland is onveranderd somber. Dat is niet vreemd volgens econoom Edin Mujagic, als je ziet wat we allemaal hebben meegemaakt de afgelopen maand. Opvallender is dat de consumentenuitgaven in augustus zijn gestegen. We gingen vooral meer de deur uit naar restaurants en bioscoopbezoekjes. 'We hebben natuurlijk een mooie maand met ontzettend warm weer gehad', aldus Mujagic. En je kan je voorstellen dat juist omdat het in de wereld zo slecht gaat, mensen er behoefte aan hebben om even te doen of er niks aan de hand is.' Wat volgens Mujagic nog wel een bron van zorgen is, is waar we ons geld precies aan uitgaven. Grote aankopen als bankstellen, kleding kopen, dat stellen we allemaal uit. 'Dat zegt eigenlijk heel veel, en sluit ook aan bij die eerdergenoemde somberheid. Als mensen somber zijn, als de consument niet te spreken is over de toekomst, dan houden we geld achter de hand en geven we het niet uit aan bijvoorbeeld nieuwe bankstellen. En dat belooft weinig goeds voor de economische groei.' Het zou Mujagic overigens niet verbazen als het consumentenvertrouwen de komende maanden langzaam weer gaat stijgen. 'Dat heeft een aantal redenen. Het prijsplafond voor gas en stroom zal een rol spelen, maar de prijzen voor gas en stroom op de wereldmarkt zijn ook beduidend lager dan enkele maanden geleden', legt hij uit. 'Langzaam zullen de prijzen dus onafhankelijk van dat plafond ook gaan dalen, en dat zal goed nieuws zijn voor de stemming in het land'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Aan de verschillen in inflatie in Europa en de VS zie je dat de Europese Centrale Bank ECB te laat is begonnen met renteverhoging. Dat zegt econoom Edin Mujagic. 'Hier zie je wat de prijs is van de waardedaling van de euro.' Waar de VS profiteren van de lage olieprijs vanwege sterke dollar, daar blijft de Europese inflatie hoog - dankzij de lage euro. Inflatie VS daalt... Hoewel er verschillen tussen landen binnen de eurozone zijn, merkt Mujagic dat de inflatie in de hele muntunie versneld is. Hij vergelijkt de cijfers met die in de VS en dan valt op dat de inflatie in de VS gestaag dalende is. 'Vorige week kwamen de cijfers uit de VS, en het blijkt dat het aandeel energie minder en minder wordt. Dat is al drie maanden lang het geval, en niet los te zien van het feit dat de olieprijs sinds begin juni aanmerkelijk is gedaald.' ...maar hier niet In Europa is dat niet het geval. In tegendeel, Europa profiteert niet van de lagere olieprijzen. 'Hier zie je wat de prijs is van de waardedaling van de euro. Die is sinds begin dit jaar 15 procent minder waard minder waard geworden, ondanks die daling van de prijs van olie in Amerikaanse dollars op de wereldmarkt, komt het bij ons nauwelijks aan. Hier zie je dat de ECB echt te laat is begonnen met renteverhoging. Waar de inflatie in de VS langzaam maar zeker gepiekt is en op weg naar omlaag lijkt te zijn, daar is het bij ons precies andersom. 'Volgens Mujagic kunnen wij niet profiteren van de lage olieprijs omdat de dollar duurder is dan de euro en wij dus meer voor olie moeten betalen. Wanneer de econoom kijkt naar de ontwikkeling van de munt en die van de prijzen, dan acht hij de kans heel groot dat het eerstvolgende cijfer cijfer wél boven die 9,9 gaat uitkomen. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Steeds meer Nederlanders zijn hoger opgeleid, zo blijkt uit cijfers van CBS. En dat terwijl de groei van de arbeidsproductiviteit neemt al jaren af. Volgens econoom Edin Mujagic is dat leuk en aardig, maar gaat het er vooral om wat men ná hun opleiding doet. 'Je rondt een opleiding af, je gaat aan het werk en dan is het de bedoeling dat je elk jaar beter en efficiënter wordt in wat je doet', stelt hij. 'Dat noemen we de stijging van de arbeidsproductiviteit.' Volgens Mujagic is dat een zeer belangrijk gegeven, omdat het een van de belangrijkste componenten is voor toekomstige economische groei. 'En als we naar die cijfers kijken, zien we dat de toename van arbeidsproductiviteit in Nederland al jaren ontzettend laag is.' En dat kan op de lange termijn ingrijpende gevolgen hebben, denkt Mujagic. Onder meer de economische groei van het land komt erdoor in het geding. 'Normaliter komt economische groei op een duurzame manier uit twee hoeken', stelt hij. 'De toename van het aantal mensen dat werkt en de toename van de productiviteit van die mensen. Door de vergrijzing weten we dat er eigenlijk een streep door het eerste kan, want de beroepsbevolking groeit nauwelijks en dat zal de komende jaren niet anders zijn.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het lijkt de week van stabilisatie te worden. In Engeland is er - dankzij de nieuwe minister van Financiën sprake van herstellende verhoudingen, maar of de rust daarmee wederkeert, is nog niet te zeggen volgens hoogleraar Ondernemersfinanciering en Financiële Markten Arnoud Boot van de Universiteit van Amsterdam. Hij spreekt wel van de 'week van normalisatie', waarbij hij de àanstelling van Jeremy Hunt als Britse minister van Financiën vergelijkt met het 'binnenhalen van een soort Johan Remkes'. 'Dat schreef de Volkskrant. Hij gaat in grote rust doen wat er met het economisch beleid gedaan moet worden. Je moet aangeven wat je plannen zijn, je moet aangeven hoe je met inkomsten en uitgaven omgaat en je moet aangeven hoe je er vandaag en morgen instaat.' Boot denkt echter niet dat Hunt het gehele pakket aan financiële maatregelen van zijn voorganger Kwasi Kwarteng zal terugdraaien. Het zal eerder genuanceerder worden. 'Door een paar rare maatregelen denkt iedereen dat het pakket volstrekte onzin is, maar er zitten ook dingen in die zinvol zijn', aldus Boot. 'Die te maken hebben met investeringen in infrastructuur bijvoorbeeld. Hunt gaat beleid maken zoals je dat moet doen als politicus, en daar kunnen we dan hopelijk als Nederland zijnde een voorbeeld aan nemen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Nederlandse politiek moet goed bij zichzelf te rade gaan, vindt econoom Arnoud Boot. Hij stelt dat de financiële situatie steeds meer op de situatie aan de overkant van het Kanaal begint te lijken, met een politiek stelsel dat niet naar de monetaire autoriteit lijkt te willen luisteren. 'Op het moment dat Klaas Knot als president van De Nederlandsche Bank dagelijks in de krant moet komen om te zeggen dat het niet oké is om allerlei steunpakketten af te spreken, inflatie aan te wakkeren, geen dekking te hebben, en dat de Tweede Kamer dan zegt 'dat er niet echt naar geluisterd hoeft te worden omdat hij het elke dag roept', dan heb je een vertrouwenscrisis.' Volgens Boot begint de positie van minister van Financiën Kaag dan ook langzaam maar zeker onhoudbaar te worden. 'Kaag maakte een paar maanden geleden nog telkens duidelijk dat er dekking moet zijn voor wat er gebeurt', stelt hij. 'Wij zijn niet in oorlog. Wij hebben een sterk land waar we kunnen zeggen hoe we omgaan met onze problemen, zowel in de uitgavenkant als de inkomenskant.' Boot vervolgt: 'Wij kunnen het perspectief schetsen wat we over een jaar gaan doen, maar als we daar niet toe in staat zijn en Sigrid Kaag is genoodzaakt door het kabinet en de zwakte daarvan om iedereen binnenboord te houden, en ze wordt genoodzaakt om de schatkist open te zetten, dan is dát het moment waarop een minister van Financiën moet aftreden.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Beleidsmakers van de Federal Reserve zijn verrast door het tempo waarop de inflatie stijgt. Dat valt te lezen in de notulen van de laatste beleidsvergadering in september van de centralebankenkoepel in de VS. De Fed-bestuurders verwachten dat de hoge rentestanden nog wel een tijd zullen aanhouden, tot het moment dat de prijzen dalen. Volgens econoom Edin Mujagić zal niemand in de financiële wereld ‘geschokt’ zijn over deze notulen. ‘So far niks nieuws onder de zon.' Mujagić wil een van de gevolgen – van wat de Fed doet – benadrukken. ‘De Amerikaanse dollar is ongeveer tegenover elke andere munt dit jaar meer waard geworden. Door de hogere rente en door het vooruitzicht dat de Fed zal doorgaan met de renteverhoging. En dat levert in de rest van de wereld heel veel problemen op. Het geeft mij een 1971 déjà-vugevoel. In november van dat jaar kwamen de ministers van Financiën van de G10-landen bij elkaar in Rome. De Europese minister van Financiën beklaagde zich bij hun Amerikaanse collega. Ook over de dollar. Wat de munt doet en wat de waarde daarvan doet, raakt ons en wij hebben daar toch moeite mee, zei hij. Waarop de Amerikaan de inmiddels legendarische woorden sprak: ‘Heren, met alle respect, de dollar is onze munt, maar het is jullie probleem.’ In die vijftig jaar is eigenlijk niks veranderd', aldus Mujagić. Macro met Boot en Mujagić Elke dag een intrigerende gedachtewisseling over de stand van de macro-economie. Op maandag en vrijdag gaat presentator Thomas van Zijl in gesprek met econoom Arnoud Boot, de rest van de week praat Van Zijl met econoom Edin Mujagić.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het Internationaal Monetair Fonds had een teleurstellende visie op de toekomstige economie. 'Het komt er in het kort op neer dat 2023 een ontzettend moeilijk jaar gaat worden', zo vat econoom Edin Mujagic samen. Zo voorspelt het IMF onder andere dat er 'enige tijd' een recessie gaat plaatsvinden in de wereldeconomie. 'Daarnaast zal er in de rest van de tijd officieel geen recessie zijn, maar zal het wel zo aanvoelen', benadrukt Mujagić. 'Dat betekent dat er een lage groei zal zijn, terwijl de inflatie hoog is. Dat is eigenlijk alles waar je niet op hoopt.' Desondanks zal er wel enige groei zijn. 'Er blijft 0,8 procent groei over voor Nederland, de wereldeconomie groeit en de ontwikkelende landen groeien met iets meer dan 1 procent. Het is niet veel, maar er is wel groei. Het verhult echter wel dat er behoorlijk wat landen zijn die geen groei gaan meemaken.' Mujagić heeft daarnaast nog meer kanttekeningen. 'De modellen die dit soort ramingen maken, hebben de neiging om dingen te extrapoleren. Als het heel goed gaat, dan is de voorspelling voor het jaar erop dat het goed blijft gaan. Maar als het heel slecht gaat, dan gaat het volgende jaar ook slecht, of wordt het nog slechter. Die modellen zijn niet in staat om omslagpunten in een economie te herkennen', waarschuwt de econoom. Dat betekent dat zodra er een verandering plaatsvindt, dat niet voorzien is in die modellen. 'De prognose hangt erop dat de inflatie hoog blijft. De centrale banken zullen dan gedwongen zijn om de rentes te blijven verhogen. Dat zal uiteindelijk ook de economische groei raken.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Gerustgesteld. Zo voelt econoom Edin Mujagic zich nadat het Internationaal Monetair Fonds zich uit heeft gelaten over de waarschijnlijkheid van een loon-prijsspiraal. 'Het onderzoek was genieten om te lezen', stelt hij. En daar heeft hij twee redenen voor. 'Zo hebben ze bijvoorbeeld gebruikgemaakt van de eerdere voorvallen in een aantal landen. Ik als liefhebber van economische historie vond dat echt genieten.' Maar belangrijker, er zou volgens de IMF weinig tot zelfs geen reden zijn voor mensen om zich zorgen te maken dat de gevreesde loon-prijsspiraal van de grond komt. 'Dus als de vakbonden hogere lonen eisen omdat de inflatie hoog is, zorgt dat voor hogere kosten bij de bedrijven die het uit moeten betalen. Die berekenen dat vervolgens door, en zo blijven lonen en de inflatie achter elkaar aan rennen. Je krijgt daardoor alleen maar hogere inflatie.' Niks aan de hand Het IMF zegt nu echter: niks aan de hand. Mujagic: 'De situatie die we nu hebben, waarin de roep om hogere lonen écht heel duidelijk is, hebben we in de afgelopen zestig jaar toch minstens 22 keer meegemaakt. Daar hebben ze naar gekeken, en op basis daarvan hebben ze gezegd dat het in de 22 keer nooit voorgekomen is dat een loon-prijsspiraal écht goed van de grond kwam, dus zal het deze keer ook niet gebeuren.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Nobelprijs voor de Economie is uitgereikt en niet aan econoom Arnoud Boot, en dat ziet hij als grote teleurstelling. 'Maar wat het gedeeltelijk goed maakt, is dat hij voor een groot deel bij directe collega's van mij terecht is gekomen.' Boot doelt daarmee op twee van de winnaars; Douglas Diamond en Phil Dybvig. 'Zij zitten precies op mijn gebied en hebben toonaangevende artikelen over hoe bank runs kunnen ontstaan.' Volgens Boot heeft Diamond naast het schrijven van artikelen een hoop gedaan als het gaat om onderzoek naar de economie, terwijl Dybvig 'als een soort monnik door het leven gaat'. 'Hij ziet er ook een beetje zo uit, maar naast die twee mannen heeft ook een man die we allemaal kennen gewonnen: Ben Bernanke. De voormalig gouverneur van de Amerikaanse Federal Reserve, en hij heeft die prijs gekregen om twee redenen: hij was de kenner van de financiële crisis van de jaren 20 van de vorige eeuw.' Boot stelt dat Bernanke daarom ook een zwaar criticus was van het beleid van de centrale bank in historisch perspectief. 'Hij vond ook dat de centrale bank direct liquiditeit in het systeem moest pompen, net zoals hij deed tijdens de crisis van 2008 en 2009. Dat was de les van Bernanke, en die kwam voort uit zijn eigen onderzoek. Ook heeft hij met Mark Gertler belangrijk onderzoek gedaan waarin hij laat zien dat hiccups in financiële systemen bij banken en geweldige accelerator kunnen zijn voor problemen. Zijn er problemen in de economie en is het financiële systeem niet in orde, dan krijg je een financial accelerator waardoor de echte economie nog zwaarder getroffen wordt. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Bestuurders van het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank treffen elkaar aankomend voorjaar, en hoewel dat een jaarlijkse bespreking is, vindt econoom Arnoud Boot het een speciale bijeenkomst. 'Er is namelijk veel aan de hand', zo stelt hij. En omdat er zoveel speelt op mondiaal vlak, vindt Boot het uitermate belangrijk dat er ook naar de internationale politiek wordt gekeken. 'Dingen als de oplopende rente, de steeds sterker wordende dollar, noem maar op hebben geweldige repercussies op het wereldniveau.' Als voorbeeld neemt hij een gemiddeld zich ontwikkelend land: 'Die hebben hun buitenlandse schulden voornamelijk in dollars. En zowel de rente als de dollar loopt op. Dus we kunnen hier wel continu blijven praten over het ene herstelpakket na het andere, maar de echte problemen liggen op wereldniveau. Het is dus cruciaal dat we elkaar daar een beetje verlossen van het navelstaren. Want dat is wat er aan de hand is: iedereen is met zichzelf bezig.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De houding van de oppositie tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen is 'om van je stoel te vallen', zo denkt econoom Arnoud Boot. Hij stelt dat de oppositie nu ineens argwaan krijgt naar waar het geld voor het aangekondigde energiesteunpakket vandaan komt. Het kabinet daarentegen zegt dat we op dit moment in een 'oorlogseconomie' verkeren, en de afkomst van het geld dus niet belangrijk is. Het is dezelfde oppositie die eerder nog opriep dat het kabinet niet veel langer moest wachten met het invoeren van het prijsplafond. 'Het is een bizarre situatie', vervolgt Boot zijn relaas. 'Zowel coalitie als oppositie tonen geen van beide de bereidheid om opbrengsten en kosten tegenover elkaar te zetten, of de korte en lange termijn. En dat is het kader waarin je juist alle uitgaven moet bekijken.' Volgens Boot wilde de oppositie ook een breder plafond, 'maar het kabinet kwam met een dusdanig breed plafond dat de oppositie moeilijk kon zeggen dat het breder moest', aldus Boot. 'En toen hadden ze nog maar één uitweg; vragen stellen over hoe het betaald moet worden. Terwijl ze daar daarvoor nooit ongerust over waren.' Sterkste ruggen, zwaarste lasten Boot ziet dan ook heil in het zwaarder belasten van de rijkeren des lands, iets dat ook al langer op de kabinetsagenda staat. 'Laten we even duidelijk krijgen hoe het gedekt gaat worden. Het bedrijfsleven staat ook bij de overheid om hulp en steun te krijgen, en eigenlijk zou ik willen dat ondernemingsvertegenwoordigers zoals VNO-NCW en MKB-Nederland zouden zeggen dat het ze om ondernemen gaat.' De definitie van het woord 'ondernemen' in die zin van het woord is dat het betekent 'dat ondernemers niet telkens gesubsidieerd willen worden, maar ook niet telkens afgestraft worden. Ondernemers willen constant beleid, dus vergeet de energieplafonds voor ondernemingen. Ondernemers willen niet de willekeur van hogere lasten krijgen en de speelbal zijn van de politiek. Maar dit is momenteel wél de realiteit.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Oppositiepartijen in de Tweede Kamer zijn not amused dat het kabinet tientallen miljarden uitgeeft aan energiecompensatie, zonder een idee te hebben hoe het gefinancierd gaat worden. ‘Het gaat om schuldhoudbaarheid. Maar ik denk dat Nederland een van de weinige landen is die zich daar geen zorgen over hoeft te maken, gezien onze schuld', stelt econoom Edin Mujagić. Want, zegt hij: ‘We hebben een staatsschuld van zo'n 50 procent van de economie, de Europese regels schrijven 60 procent voor. We hebben als land genoeg ruimte om klappen op te vangen, zonder dat het er ook maar één belegger ergens in de wereld is die morgen op staat met het idee: zal Nederland in staat zijn om de schulden terug te betalen? Wij zitten niet in die situatie, omdat we zelf heel lang verstandig beleid hebben gevoerd. En vergeet niet waarom we dat hebben gedaan; voor jaren zoals deze.’ Mujagić vervolgt: ‘Het zal niet voor het eerst zijn dat de overheid de kosten van iets heel laag raamt en later vaststelt dat het iets meer is geworden. Maar dat neemt niet weg dat we die financiële ruimte als land hebben. En vergeet niet wat het alternatief is, namelijk alle economische en maatschappelijke gevolgen waarvoor je de deur dan wagenwijd openzet. Dat moeten we niet willen. En we hoeven het ook niet te willen, want we hebben de financiële ruimte om dat allemaal te voorkomen.’ See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Verenigde Naties heeft een rapport opgesteld dat centrale banken oproept om voor renteverhogingen te waken, omdat dat tot recessies kan lijden. 'Maar wat je mist in die waarschuwing, is wat je krijgt als de rentes níet verhogen', aldus econoom Edin Mujagic. 'Daar hangt ook een prijs aan.' Het feit dat de Verenigde Naties een financieel rapport heeft opgesteld leidt vooral tot opgetrokken wenkbrauwen bij Mujagic. 'Volgens mij hebben we voor dat soort rapporten het IMF en de Wereldbank, de VN houdt zich over het algemeen bezig met andere dingen', stelt hij. 'Bovendien kan ik me niet herinneren dan de VN in de afgelopen jaren centrale bankiers ooit heeft opgeroepen om rentes te verhogen toen het wél kon. Mijn advies aan hen zou zijn om dit soort zaken lekker aan het IMF en de Wereldbank over, en ga je als VN bezighouden met andere dingen.' Mujagic hekelt ook het feit dat de VN maar 'een half verhaal vertelt'. 'Als je besluit om iets over de financiële situatie, focus je dan niet op maar één helft van het verhaal. Er is ook een andere helft: de prijs van niets doen. Als de rente niet wordt verhoogd door bijvoorbeeld de Fed, heeft het óók gevolgen. Voor de Verenigde Staten, opkomende landen en dus de hele wereld. En als je niet in actie komt in situaties zoals deze, hangt er vaker een hoger prijskaartje aan dan als je wél in actie komt. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Afgelopen vrijdag was de voorspelbaarheid van het Britse overheidsbeleid het gesprek van de dag, en vandaag wordt er lekker doorgepraat over de financiële situatie in het Verenigd Koninkrijk. 'Het hele snelle ingevoerde beleid in het Verenigd Koninkrijk heeft een deel van de voorgestelde maatregelen weer moeten inslikken', stelt econoom Arnoud Boot. Hij doelt daarmee op de belastingverlaging voor de hoogste inkomens in het Verenigd Koninkrijk. 'Maar dat was een dusdanig onvoorspelbaar pakket dat het vertrouwen van de markten in de regering daardoor direct een deuk kreeg.' Maar dat was het belangrijkste niet, aldus Boot. Hij kijkt daarvoor juist naar de wet van de onvoorspelbaarheden. 'Op het moment dat je snel je beleid wijzigt, als je iets doet, dan heeft het consequenties die je niet kunt overzien. Alles zit namelijk aan elkaar vast.' Ook de financiële situatie in het Verenigd Koninkrijk valt daaronder, zegt hij. 'Al had men het moeilijk kunnen zien. Een hoop pensioenfondsen, die op zichzelf helemaal niet failliet kunnen gaan, hebben in het Verenigd Koninkrijk schijnbaar vergelijkbare risicomanagementtechnieken. Dat betekende dat de plotseling oplopende rente tegen de pensioenfondsen werkte op de korte termijn. En dus was er geld nodig om die zogeheten hedging-posities af te dekken.' De manier waarop dat geld verkregen werd, zo stelt Boot, zorgde voor de grote problemen. 'Overheidsobligaties gingen de verkoop in. Dus de overheidsobligatiemarkt stortte in, waardoor de rente sneller opliep dan zelfs de centrale bank wilde. Dat zorgde op zijn beurt voor een hogere hypotheekrente, en de centrale bank moest vervolgens ingrijpen om díe wanorde op te lossen. En dat allemaal binnen een paar weken na het aantreden van een nieuwe regering.' Boot gaat zelfs zo ver om te zeggen dat de Bank of England zich tegen de overheid keerde door in te grijpen. 'Er is sprake van een volstrekte vertrouwenscrisis.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Nederlandse inflatie is gestegen naar een ongekende hoogte van 17 procent, tegenover een Europees inflatiecijfer van 10 procent. Getallen om van je stoel te vallen, zo denkt ook econoom Arnoud Boot. 'Mensen zullen hier heel erg van schrikken.' 'Niet alleen omdat men het mogelijk wel of niet voelt, maar vooral omdat er een enorme onzekerheid heerst. En dat is het kenmerk ook van de inflatie: het geeft onzekerheid, en die moet weg. En hij kan alleen maar weg op het moment dat er voorspelbaarder beleid komt en dat de bevolking het idee krijgt dat er een traject ligt naar een lagere inflatie. Dóór dat voorspelbare beleid, en dat wordt een uitdaging.' Daarin maakt Boot een verschil tussen wat mensen voelen aan onzekerheid en wat mensen concreet voelen op financieel gebied door de inflatie. De kerninflatie - die 6,2 procent is - blijft een wezenlijk probleem. 'En dat moet ook niet gebagatelliseerd worden', vervolgt Boot. 'Energiekosten gaan mensen nu heel erg voelen. Het prijsplafond geeft men wel enige vorm van zekerheid, maar het doet de inflatie niet verdwijnen. Die zal doordringen in andere producten. Maar de onzekerheid en of die doorzet en hoe dat zich gaat verhouden tot inkomens van de mensen voelt iedereen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De financiële situatie in het Verenigd Koninkrijk loopt gierend uit de klauwen. De nieuwe regering heeft een economisch plan geïntroduceerd waarvan van tevoren al over kon worden gezegd 'dat het niet goed zou landen', zo stelt Edin Mujagic. 'Het is chaos daar.' De onvrede bij de Britten zit hem met name in de belastingaanpassingen. 'Die worden maar voor een heel erg kleine groep verlaagd, je voert de al hoge staatsschuld nog verder op in de komende maanden, noem maar op', zegt Mujagic. En dat trekken beleggers aan de overkant van het Kanaal maar slecht; 'ze vragen zich af wat ze daar in hemelsnaam aan het doen zijn, en reageren dan zoals ze nu doen.' Rentes schieten spectaculair omhoog, net zoals de waarde van het pond spectaculair keldert. Toestanden die je normaliter alleen tegenkomt in landen ver weg van Europa, vindt Mujagic.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Philip Lane, de hoofdeconoom van de Europese Centrale Bank, heeft zich uitgesproken over onder meer loonontwikkeling, een mogelijke recessie, en inflatie, en daarin was een duidelijke boodschap te herkennen aldus Edin Mujagic. Een boodschap die hem bekend voorkwam. 'Eigenlijk komt het op hetzelfde neer als wat de voorzitter van de Fed vorige week zei. Hij zei toen dat men 'er rekening mee moet houden dat het aanpakken van inflatie niet pijnloos is'', zo stelt Mujagic. 'En dit bestuurslid van de ECB zei dat in feite ook. Hij roept op om rekening te houden met een mogelijke reducering van de inflatie naar twee procent. Op termijn moet de winstgevendheid van het bedrijfsleven een tijd lang lager worden dan nu, en hou er moet ook rekening mee gehouden worden dat de stijging van de lonen van werknemers de stijging van de prijzen niet bij zal houden.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Econoom Edin Mujagic ziet volop negativiteit in de economische cijfers over de hele wereld. Overal lijkt een recessie aanstaande, al zal dat niet geheel negatief zijn, erkent de econoom. 'Het is een schoonmaak waarin bedrijven zonder toegevoegde waarde omvallen. Daardoor komen kapitaal en mensen vrij, die in andere sectoren aan de slag kunnen, die wel een toegevoegde waarde leveren.' Als voorbeeld neemt hij de indicator van de Amerikaanse economie die 'heel goed aangeeft wat de Amerikaanse economie over een half jaar zal doen'. 'Die indicator is voor de zesde maand op rij gedaald.'En dat geeft veel aan, zo meent Mujagic. 'Als je een recessie weet te ontlopen, dan zou dat een wonder zijn.' En niet alleen in de Verenigde Staten is men pessimistisch. 'Als je naar Duitsland kijkt, de grootste economie in de Eurozone, dan zie je dat de ondernemers niet te spreken zijn over hoe het nu gaat. En de stemming over de toekomst is ook veel negatiever geworden. Ook daar geldt: er moet een wonder gebeuren wil je een recessie ontlopen.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er gaan steeds meer stemmen op om de krapte op de arbeidsmarkt te bestrijden met een voltijdbonus. Econoom Arnoud Boot noemt dat opportunistische maatregelen, hij pleit voor beleid in plaats van een bonus: de kwaliteit van werken verbeteren, minder met toelages werken. Werken moet lonen, het minimumloon moet drastisch omhoog en de zzp'er moet toegang krijgen tot sociale zekerheden. Weliswaar is er krapte op de arbeidsmarkt, de economie functioneert want we hebben sinds de coronacrisis maar liefst 9 procent meer banen gecreëerd, zegt Boot. Nu alleen nog de personele invulling daarvan. En die moet niet gezocht worden in 'opportunistische maatregelen' als de voltijdbonus of allerlei toelages. De bereidheid om te werken moet volgens de econoom vergroot worden. Hoe? Door het werken interessanter te maken: meer autonomie, beter combineerbaar met privé en zorgtaken. Het verheugt Boot dan ook dat nu 95 procent van de kinderopvang door de overheid betaald wordt.Ook moet langer werken beter beloond worden,. En nee, niet via een toelagesysteem. 'Telkens wanneer we een toelage bedenken om een bepaalde inkomensgroep te helpen, wordt die toelage afgetopt op een bepaald inkomensniveau en dat bepaalt dat hele hoge marginaal tarief van de belastingen als je iets meer gaat werken. We zitten verkeerd door alleen met met toelages te werken, we kunnen niet driekwart van het land op toelage zetten zoals nu het geval is.' De minimumlonen moeten voorts drastisch omhoog, zegt Boot. 'Dat was allang nodig want het loongebouw bleef achter, de hogere lonen aan de onderkant hoeven dus ook niet afgebouwd te worden.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er komt een steunpakket voor het mkb, maar daar moet nog even op gewacht worden. Niet iedereen was er enthousiast over, maar minister Adriaansens van Economische Zaken wil in november een pakket klaar hebben liggen. En dat ging niet vrijwillig, zo denkt Arnoud Boot. 'Ze heeft het pakket niet aangekondigd omdat ze het zelf wilde, maar omdat Rob Jetten daar politiek mee scoorde. Ik zou het eigenlijk beschamend willen noemen als ik kijk naar wat er deze week speelt, want de hele discussie rondom de steunpakketten is volstrekt ontspoord. Als het over het mkb- en bedrijfsleven gaat, is het ten principale dat je wil dat die bedrijven zich aanpassen en niet achterover leunen in afwachting van de steunpakketten, en die zullen niet in november komen.' Daarmee spreekt Boot de belofte van Adriaansens dus direct tegen, en met goede reden: 'Zulke pakketten opstellen kost veel meer tijd', stelt hij. 'Het was niet meer dan een politiek statement van Rob Jetten. Dus er gaat veel meer tijd overheen, en dan loop je het risico dat het mkb gaat afwachten. Want waarom zou je nu investeringen doen als je bij wijze van spreken morgen steun gaat krijgen?' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het was een feestje in huize Mujagic gisteravond, toen de Fed opnieuw een renteverhoging van 0,75 procent aankondigde. 'Ik heb er uitzonderlijk van genoten', zegt econoom Edin Mujagic over de uitleg die Fed-baas Jerome Powell over de verhoging gaf. 'De rust die die man met zich meebrengt, ook als het een negatieve boodschap is, was echt genieten.' Mujagic benadrukt dat iedere letter van ieder woord in de toespraak van Powell zorgvuldig uitgekozen is. 'Ze weten dat alle financiële markten in de wereld naar de Fed kijken', zegt hij. 'Bij de Europese Centrale Bank zijn ze volgens mij langer bezig met de precieze bewoording van statements dan met de inhoud. Dat is bij Powell niet anders.' Maar, iets anders viel Mujagic des te meer op. 'Er zat iets anders in die speech wat heel belangrijk is', vervolgt hij. 'Elke keer dat hij het had over dat de rente mogelijk nog verder omhoog zou gaan, gebruikte hij de term 'we will keep at it', ofwel we zullen ermee doorgaan.' Volgens Mujagic had hij ook andere woorden gebruiken, maar dat deed hij niet. 'Hij gebruikte dezelfde woorden ook bij de jaarlijkse conferentie van centrale bankiers; het is dus geen toeval.' Memoires Volgens Mujagic zijn die woorden een directe verwijzing naar de memoires van Paul Volcker, die van 1979 tot 1987 voorzitter was van de Fed. 'Door het uitspreken van die woorden laat Powell tussen neus en lippen door weten dat hij zich 'Volckeriaans' gaat gedragen. Dat betekent dat hij inflatie ten koste van alles wil bestrijden, ook als het betekent dat de economie enige tijd minder hard zal gaan groeien én ook als het betekent als de werkloosheid oploopt.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Waar het gisteren nog ging om de miljoenennota en het prijsplafond dat miljarden euro's gaat kosten, heeft de toespraak van de Russische president Poetin vanochtend de nodige geopolitieke verschuivingen veroorzaakt; en dat is te merken op de markten, zo ziet Edin Mujagić. 'Je ziet hoe fragiel het allemaal is', stelt hij. 'Je kunt nu ook alvast zeggen dat een groot deel van de miljoenennota - het deel dat al onduidelijk was - nog onduidelijker is geworden. Als we het houden bij het prijsplafond, wisten we dat het maar voor even zou zijn. En we wisten ook wat het zou gaan kosten, maar het nieuws van vanochtend (Poetin kondigt grootschalige mobilisatie aan, red.) betekent nu dat de kans groot is het conflcit langer duurt en dat het escaleert. Dat kán geen goed nieuws zijn voor de hoogte van de energieprijzen, en ook voor hoe lang het gaat duren.' Voor Nederland kan dat onder meer betekenen dat het prijsplafond langer in stand gehouden moet worden. Mujagić: 'Als overheid ga je nu gewoon te maken krijgen met hogere prijzen, dus de geraamde kosten zullen hoger worden. Het raakt ons dus allemaal, en het zet in feite een streep door de hele miljoenennota.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Duitse producentenprijzen zijn nog nooit zo snel gestegen als afgelopen maand. Dat komt vooral door de stijging van energieprijzen. 'Dat geeft een grimmig beeld over wat voor verlichting we qua inflatie kunnen verwachten in de komende periode', zegt senior econoom bij ING Bert Colijn. 'Duitse prijzen stegen met 7,9 procent in augustus, en dat betekent dat de Duitsers hun borst nat kunnen maken voor de inflatie voor de tweede helft van het jaar. Dat is natuurlijk geen goed nieuws, en geeft aan dat inflatie zeker binnen Europa probleem nummer één blijft.' In Duitsland stellen ze van alles in het werk om de pijn te verzachten. Zo worden er energiebedrijven genationaliseerd en steunpakketten van ongekende omvang aangekondigd, maar toch lukt het nog niet om de inflatie te beteugelen. 'Je ziet dat het zeker de focus van de Duitse regering heeft, want de Duitse economie lijdt hieronder', aldus Colijn. 'Het is een meer traditionele maakindustrie dan wij hebben, waar energie geslurpt wordt. Dat betekent dat je in Duitsland nu meer te maken hebt met bedrijven die het werk stilleggen vanwege de hoge kosten. Die zorg speelt al langer, de maakindustrie kwakkelt al een tijdje en de auto-industrie heeft langer problemen gehad, dus dit is in Duitsland echt top of mind momenteel.'See omnystudio.com/listener for privacy information.