Macro met Boot en Mujagić | BNR

De arbeidsinkomensquote is historisch laag, zo blijkt uit cijfers van het Centraal Planbureau. En dat is al lange tijd zo, zo stelt econoom Arnoud Boot. 'En dat betekent in wezen dat de lonen in de Nederlandse economie te laag zijn.' En dat zorgt voor een dubio, denkt Boot. 'Dat is de discussie die meermaals gevoerd is en gevoerd zal worden', stelt hij. 'Ten tijde van een inflatie is men bang dat loonstijgingen leiden tot meer inflatie, maar dit is een structureel probleem: de lonen zijn structureel te laag. En dus is het de vraag hoe dat loongebouw - het loongemiddelde - hoger kan krijgen op een goede manier.' Dat is van belang volgens Boot, want als lonen te laag blijven, komen er nadelen bij kijken. 'Het is niet alleen nadelig voor de factor arbeid, maar het betekent ook dat de overheid het inkomen met een toelage', vervolgt hij. 'Dus eigenlijk worden arbeidskrachten door de overheid - dus de belastingbetaler - gesubsidieerd. De toelage is gewoon een inkomen wat niet betaald wordt door bedrijven, en dat is raar.' Dood gewicht Volgens Boot heeft het ook als bijeffect dat bedrijven en bedrijfsactiviteiten met lage toegevoegde waarde koste wat kost in stand worden gehouden. Boot: 'Ik moet daarvoor altijd denken aan de geweldig grote agrisector die we hebben. Als je naar de grote varkensstallen kijkt die we de afgelopen 20-25 jaar hebben gecreëerd, hoef je geen Einstein te zijn om te zien dat dat type hoogintensieve en milieubelastende activiteit voor Nederland geen toegevoegde waarde heeft.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

2022 is economisch gezien het jaar van alle overheidssteun. Waar het begon met allemaal coronasteunpakketten is de overheid nu het orgaan dat steun moet bieden in tijden van hoge energiekosten. 'Het was cruciaal in de coronacrisis met de lockdown. Dan moet de overheid bijspringen. Ook de kwetsbaren bij de energiecrisis is het logisch dat er naar de overheid wordt gekeken', zegt econoom Arnoud Boot in de podcast Macro met Boot en Mujagić Waar Boot wel een uitdaging ziet is de onafhankelijkheid van de Nederlandse economie. Een oplossing zou zijn onafhankelijk te worden van andere landen op het gebied van energieproductie. 'We moeten meer energie-onafhankelijk worden, maar dan heb je de verantwoordelijkheid nodig van alle actoren in de economie. De bedrijven, de woningcorporaties en de inwoners zelf.'De econoom ziet dat er te veel naar de overheid wordt gekeken. 'De overheid stelt zich voorop en zorgt daarmee dat alle andere mensen een stapje achteruit doen. Dan ben je niet meer de kracht van de samenleving aan het gebruiken.' Terwijl dat volgens Boot juist zou kunnen. 'De belangrijkste les van het afgelopen jaar is: hoe krijg je de overheid en de maatschappij in de juiste rol?' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De gevolgen van rentestijgingen zijn de laatste jaren sneller merkbaar geworden, dat zegt econoom Edin Mujagic. 'Voor 2009 had je het sterkste gevolg voor inflatie bij een renteverhoging pas na drie jaar, en na 2009 is dat teruggelopen naar één jaar.' En die inkorting heeft gevolgen voor centrale bankiers, zo denkt Mujagic. 'Je kunt nu namelijk niet zeggen van 'oeps, we zaten er naast', om vervolgens te zeggen de rentes niet al te snel te willen verhogen omdat het toch drie jaar duurt voor het effect heeft. Met andere woorden: 2023 en 2024 zouden er niet meer toe doen.' Onderzoekers van de regionale centrale bank in het Amerikaanse Kansas zeggen echter dat daar een streep doorheen kan. 'Vroeger werkte het misschien zo, maar nu niet meer. Nu werken cijfers sneller, eerder en sterker door', aldus Mujagic. 'Daardoor heeft een centrale bankier niet de luxe om rustig aan te doen met de rente.' Scherp 'Sterker nog', gaat hij verder. 'Een gevolg van de conclusie van die economen uit Kansas is dat men er scherper bovenop moet zitten. Het moment dat er aan de renteknop gedraaid wordt, merkt men dat over enkele maanden al.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als banken geld gaan lenen bij het zogeheten Federal Reserve Discount Window, is dat volgens econoom Edin Mujagic een teken dat er iets aan de hand is. 'Als ze daar komen lenen, zijn de namen van de banken een van de best bewaarde geheimen van de Fed.' Basaal gezien is de Amerikaanse Federal Reserve een bank waar banken geld kunnen lenen, zo duidt Mujagic het speelveld. 'En binnen dat systeem heb je allerlei leenloketten. En als dat Discount Window een fysiek loket was geweest, was het ver weggestopt van de hoofdingang. Ergens in een steegje. Banken komen daar alleen maar als ze echt nergens anders aan geld kunnen komen op financiële markten.' En precies omdat er een stigma rondom dat loket bestaat, is het volgens Mujagic interessant om op te merken als het druk wordt. 'Dat kun je namelijk zien als eerste voorteken dat er iets aan de hand is', vervolgt hij. 'Áls de banken er geld komen lenen, zijn de namen van die banken een van de best bewaarde geheimen van de Fed. In normale tijden komt daar eigenlijk niemand, maar als er iets uitzonderlijks gebeurt in de wereld is er klandizie.' Crises Als voorbeeld noemt Mujagic oktober 2008. 'Toen leende men er per week zo'n 100 miljard dollar. Of wat dacht je van maart 2020, aan het begin van de pandemie, toen ging het om 50 miljard dollar per week. Maar normaal gesproken komt er niemand langs.' Des te frappanter is het te noemen dat die situatie onlangs weer is veranderd. 'Afgelopen weken werd er iets meer dan 10 miljard dollar per week uitgeleend, dus er komen daar weer figuren langs - gehuld in hoodies en met zonnebrillen op. Het is heel weinig in vergelijking met maart 2020, maar daar moet je niet naar kijken. Je moet het vergelijken met de normale tijd, en dan komt er niemand langs. Dus dat er nu banken zijn die daar geld komen lenen, is opmerkelijk te noemen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De staatsschuld is gedaald en de vlag mag dus uit, zo vindt senior econoom Bert Colijn van ING. 'Hij gaat staccato naar beneden, en dat is prettig', zo stelt hij. De daling geeft ook een bepaald niveau van luxe aan, zo denkt Colijn. 'De Europese norm is 60 procent, en een hoop landen stoeien met dat percentage. Italië bijvoorbeeld zit er een procent of 90 boven.' Volgens Colijn ligt de staatsschuld nu weer op het niveau van eind 2019, vlak voor het uitbreken van de coronacrisis. 'En dat ondanks alle grote steunpakketten die we uitgegeven hebben', vervolgt hij. 'Natuurlijk, er komt nog wat aan in verband met de energiecrisis, maar over het algemeen is het vrij succesvol.' Sterke groei en herstel Dat succes zit hem volgens Colijn in twee factoren: een sterke economische groei en een sterk herstel én een hoge inflatie. 'De economie is heel sterk gegroeid en hersteld, want je meet de staatsschuld altijd als percentage van inkomen. Dat is flink gegroeid', stelt hij. 'Daarnaast helpt de hogere inflatie ook mee, want de schuld wordt als het ware weggeïnfleerd. Dat zien we in andere landen ook gebeuren, en dat geeft een prettig buffertje als we naar de staatsschuld kijken.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De huizenprijzen zijn voor de vierde maand op rij gedaald en kenmerken de sterkste daling sinds 2013. En daarmee lijkt er reden tot zorg te zijn voor huizenbezitters, zo vindt Menno Middeldorp, hoofd van RaboResearch. Maar onverwachts is het niet. 'Meerdere mensen - waaronder wij - voorspelden dit al', sttelt Middeldorp. 'DNB zei eerder deze week nog dat de daling van huizenprijzen door zal zetten, waar wij het ook mee eens zijn. En dat zit hem in een simpele redenering: de rente is hoger en dus kunnen mensen minder neerleggen voor hun huis. Oftewel, de huizenprijzen moeten zich aanpassen aan de veranderende hypotheekrente.' Daarmee gaat de betaalbaarheid van een huis juist achteruit, zo betoogt hij. 'Je zou dus denken dat als prijzen dalen, huizen juist betaalbaarder worden. Echter, de meeste mensen - bijna iedereen - heeft een hypotheek nodig om een huis te kopen. En op het moment dat de rente zo is gestegen, komt het erop neer dat mensen minder huis kunnen kopen voor hun hypotheek.' 7 procent RaboResearch voorziet een daling van zo'n 7 procent voor de aankomende twee jaar. 'Dat heeft alles te maken met de stijgende rente', vervolgt Middeldorp. 'Maar ook het inkomen speelt mee. Dat bepaalt namelijk hoeveel hypotheek je kunt krijgen samen met die rente, en daar zou je verwachten dat er wel wat inkomensstijging is. Dat het nieuwe evenwicht per saldo lager terechtkomt, maar niet zo laag als dat je alleen met rente zou werken.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het bankenlandschap in Nederland wordt met de grond gelijk gemaakt door alle beschuldigingen van witwassen aan het adres van voormalige CEO's. Dat zegt macro-econoom Arnoud Boot in reactie op het nieuws dat de voormalige topman van ABN Amro Kees van Dijkhuizen door het Openbaar Ministerie als verdachte wordt gezien in het onderzoek naar overtredingen van de antiwitwaswet bij de bank. Volgens Boot is Van Dijkhuizen geen verdachte maar juist slachtoffer van de geldende regels. Net zoals Gerrit Zalm, Joop Wijn en Chris Vogelzang ook geen verdachten zijn van witwassen. 'En dan heb je het nog niet gehad over de bestuurders van ING en van de Rabobank. Natuurlijk klopt dat niet, ze hebben geen dubbeltje witgewassen.' 'De vraag is of banken hun systemen op orde hebben en of ze volgens de wet functioneren. Als dat niet gebeurt, dan moet een bank tot de orde worden geroepen. En dat is wat anders dan iemand bestempelen als witwasverdachte, zoals in de media wordt gedaan', zegt Boot. 'Een bank tot de orde roepen is wat anders dan zeggen dat de betreffende bestuurder een integriteitsprobleem heeft of een witwasverdachte is. Dan zijn totaal verschillende dingen.' Lees ook | Ex-topman ABN AMRO verdachte in strafzaak witwassen Doodstil Volgens Boot is de controle op witwassen bij banken wel legitiem, 'absoluut, ga er achter aan en zet er druk op!' Alleen gaat de discussie nu over het verkeerde onderwerp. 'Want als je nu aan ABN Amro vraagt wat over een paar jaar het verdienmodel van de bank is, blijft het doodstil. Daar moeten de zorgen over gaan.' De rol van de banken verandert volgens Boot in hoog tempo, mede als gevolg van de komst van bedrijven als Adyen. 'Dat die rol verandert is niet erg. Maar wat wel erg is: als we banken vastnagelen zodat ze niet hun eigen toekomst kunnen kiezen en daar ook niet kunnen komen. Dan zijn we met een poortwachter bezig die onbelangrijk is geworden en buitenspel wordt gezet.' Boot hamert dan ook op evenwicht. 'Iedereen moet scherp en kritisch zijn, maar we gaan niet mensen als witwasser aan de hoogste boom hangen op het moment dat er iets verkeerd gaat.' Lees ook | 'Aanpak van witwassen is publieke verantwoordelijkheid' Kabinet De macro-econoom is later vandaag aanwezig bij een gesprek op het Catshuis met onder meer premier Rutte en enkele ministers om van gedachten te wisselen over het toekomstig economisch beleid van Nederland. 'Het kabinet heeft een open agenda, maar deze discussie is binnenskamers. Het is goed dat dit soort gesprekken worden georganiseerd', denkt Boot. 'Eraan meedoen is vorm van maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen.' Lees ook | 'Stijging Japanse rente kan voor aardverschuiving zorgen'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Japanse centrale bank heeft al jarenlang het beleid dat de tienjarige staatsrente aldaar op nul procent gehouden wordt, waarbij er ruimte is voor schommelingen van 25 basispunten omhoog én omlaag. Gisteravond heeft Japan die ruimte vergroot naar 50 basispunten, en dat is volgens econoom Edin Mujagic reden voor een feestje. 'Het lijkt heel weinig, maar het is echt heel groot nieuws', aldus Mujagic. 'Er is namelijk een reden dat veel Japanse beleggers een groot deel van hun geld buiten Japan beleggen. Precies hierom. De Japanse centrale bank slaagt er al jaren in om de rentes aldaar heel laag te houden, dus als Japanse belegger valt er weinig rendement te halen in eigen land.' Volgens Mujagic hikt de tienjarige rente van de Japanse overheid inmiddels tegen 0,5 procent aan. 'Hij is dus verdubbeld. En hoewel het voor ons nog steeds als heel weinig klinkt, maar voor een Japanse belegger is het heel groot nieuws', vervolgt Mujagic. 'Want zij gaan nu voor het eerst in een heel lange tijd naar een situatie toe waarin beleggen in eigen land misschien net zo interessant kan zijn als beleggen elders. En dat kan grote gevolgen hebben voor buiten Japan.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Econoom Edin Mujagic hoopt vurig dat de ramingen van De Nederlandsche Bank voor 2023 werkelijkheid worden. Alleen dan wordt 2023 'relatief gezien een goed economisch jaar', zo denkt hij. 'En ik moet eerlijk zeggen dat de ramingen realistisch overkomen.' En verbaasd is Mujagic daar niet over. 'Als ik iemand van DNB hoor zeggen dat de Nederlandse economie met zo'n anderhalf procent zal groeien als alle stof is neergedwarreld, dan is dat ongeveer het percentage wat je als Nederlandse economie kunt hebben zonder dat je spreekt over teveel of te weinig groei. Derhalve realistisch.' Maar waar de inflatieramingen van DNB realistisch overkomen op Mujagic, daar komt het DNB Inflatiecollege van Klaas Knot - dat afgelopen vrijdag werd gehouden - allesbehalve realistisch over. 'Ik heb daar toch opmerkelijke dingen gehoord', vervolgt hij. 'Zo ging het bijvoorbeeld heel snel over het verleden. We hebben nu een een hoge inflatie, en de laatste keer dat dat zo was was in de jaren 70. Knot zei daarover: 'By the way, toen hadden we ook een oliecrisis.'' Toen de reden, nu de reden Volgens Mujagic wil Knot daarmee zeggen dat de oliecrisis toen de reden was van de inflatie, evenals nu. 'Daarmee gaat hij heel kort door de bocht', vindt Mujagic. 'In de zin dat hij maar de helft van het verhaal heeft verteld. De andere helft is dat de inflatie in de jaren 70 hoog kon blijven en hardnekkig werd door het foutieve monetaire beleid van de centrale banken.' Mujagic spreekt van een 'rode lijn' in het inflatiecollege, 'want er werd heel weinig tot niet gesproken over de gevolgen van het beleid zoals DNB dat voert sinds 2008.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De inflatie blijft waarschijnlijk veel langer hoog dan de Europese Centrale Bank eerder voorzag. De hoge vraag van consumenten naar producten en diensten maakt die duurder en de in veel eurolanden zeer krappe arbeidsmarkt stuwt de lonen op, zei ECB-president Christine Lagarde gisteren. De ECB stelde dan ook dat de rente zal moeten blijven stijgen om de economie ver genoeg af te remmen. Volgens Lagarde betekent dit dat de komende rentevergaderingen de rente waarschijnlijk ook nog met stappen van een half procentpunt omhoog gaan. De ECB neemt begin februari een volgend rentebesluit en daarna nog drie keer in de eerste helft van 2023. 'Voor de centrale bank is het cruciaal om aan te geven dat ze niet in slaap aan het vallen zijn, en dat ze het nog onopgeloste inflatieprobleem serieus nemen', stelt econoom Arnoud Boot. Volgens Boot heeft de inflatie 'zeer grote consequenties. Juist ook voor kwetsbare mensen', zegt hij. 'Ik denk dat Lagarde een zeer grote waarschuwing wilde geven aan de politiek.' Eigenlijk heeft Lagarde gezegd: politiek, als jullie met je budgettair beleid allemaal olie op het vuur blijven gooien met extra uitgaven, dan wakker je die inflatie aan en dwing je ons tot verdere renteverhogingen.' 'Lagarde zal dit ongetwijfeld nog honderden keren blijven herhalen omdat ze weet dat het politieke proces op dat punt disfunctioneel is. De neiging om geld te gaan besteden en om kiezers op de korte termijn tegemoet te komen is gigantisch. De enige rem daarop is dat de centrale bank bereid is om die rente te verhogen. Of ze uiteindelijk agressief genoeg kan zijn met het rentebeleid, zien we dan wel weer. Maar ze heeft de handdoek in ieder geval niet in de ring gegooid. Ik ben blij dat Lagarde zich zo heeft opgesteld.' Macro met Boot en Mujagić Elke dag een intrigerende gedachtewisseling over de stand van de macro-economie. Op maandag en vrijdag gaat presentator Thomas van Zijl in gesprek met econoom Arnoud Boot, de rest van de week praat Van Zijl met econoom Edin Mujagić.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Deep down weet de Fed niet wat werkeloosheid, economische groei en inflatie de komende jaren gaan doen. Econoom Edin Mujagic bekeek de persconferentie van Jerome Powell en voelde dat de Fed die voorspellingen als een verplicht nummer zag, maar dat de bank het eigenlijk niet weet. 'Dat zag je duidelijk.' 'De leden van het comité wordt gevraagd naar de verwachtingen tot en met 2025, hen wordt ook gevraagd wat ze zien gebeuren met de rente in die jaren.' Volgens Mujagic is die rente vastgesteld tussen de 2,4 en 5,8 procent. 'Dat is een range van niks.' Mujagic geeft wat historische context: 'Eind 2021 zei Fed ergens tussen 2,3 en 2,5 procent, in 2017 zeiden ergens tussen 2,8 en 3,0 procent; dat is een range waar je iets aan hebt. Deze range zegt eigenlijk dat ze het niet weten, want als je een beetje overtuigd zou zijn van de eigen ramingen over groei, inflatie en werkloosheid, dan vloeit daaruit voort een soort renteniveau dat daarbij hoort'. En dat is met deze range dus niet het geval. Ergo, de Fed weet het niet. En dat terwijl financiële markten toch enig houvast en sturing van de Fed verwachten. Mujagic maakt een niet onbelangrijke kanttekening: Er is een verschil tussen wat de Fed zegt te gaan doen en wat er uiteindelijk gebeurt. Daar kan nogal wat licht tussen zitten. In 2021 verwachtte de Fed voor 2022 een economische groei van 4 procent, een inflatie van 2,5 procent en een rente van 0,9 procent. 'De Fed-rente is nu vier procent, je ziet hoeveel dingen kunnen veranderen in twaalf maanden.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Dat de inflatie in de VS gedaald is naar 7,1 procent is om verschillend redenen goed nieuws. Dat zegt macro-econoom Edin Mujagic. Weliswaar is de inflatie nog hoog, maar volgens Mujagic is het de vijfde keer op rij en kan na drie dalingen achter elkaar al geconcludeerd worden dat de piek achter de rug is. Vanavond geeft de president Powell van de Federal Reserve een persconferentie, volgens Mujagic zal hij laten doorschemeren dat de Fed het zich vooralsnog niet kan permitteren de renteverhogingen te staken. 'Maar omdat de beweging omlaag gericht is, zal het niet lang duren voordat ook de Fed goed nieuws heeft voor de buitenwereld.' Nog twee verhogingen De Fed heeft keer op keer gezegd de rente naar vijf te moeten brengen, hij staat nu op vier procent. Nog een of twee verhogingen en je bent er.' En dat zal ook goed nieuws zijn voor Europa, wiens economie met elastiek aan die van de VS vastzit. Grote kans dus dat ook hier de inflatie over een paar maanden weer daalt. In de VS stijgen de lonen intussen, nu met iets meer dan 5 procent, volgend jaar zal dat 6 procent zijn. 'Het zal niet lang duren voor je voor het eerst in een hele lange tijd ziet dat mensen hun lonen harder zien stijgen dan de inflatie. Dat heeft twee voordelen. Je hebt meer geld over en het doet wonderen voor de stemming. Dat is een goed moment, 2023 wordt een laar van recessie of lage economische groei, dus elke hulp is welkom.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Volgens het IMF is er sprake van een historische daling van de mondiale schuldenberg. Maar zelfs daar is goed en slecht nieuws in te onderscheiden, zo denkt econoom Edin Mujagic. Voorop staat dat de algehele daling aan schulden in 2021 goed nieuws is, zo vindt Mujagic. 'Maar daar heb ik meteen een stukje slecht nieuws bij', steekt hij van wal. 'Het gaat om 2021, dus dit jaar zit daar nog niet bij. En de daling komt niet doordat landen ineens hun schuld zijn gaan afbetalen, dat gebeurt namelijk bijna nooit. In plaats daarvan is de inflatie vorig jaar juist gestegen.' En het slechte nieuws houdt daar niet op, zo benadrukt Mujagic. 'Als ik verder lees, zie ik dat het IMF zegt dat het omgaan met hoge schulden moeilijker wordt als economische groei daalt de rentes stijgen', vervolgt hij. 'Maar dan denk ik: hoezo 'als'? Wij gaan al naar een omgeving van lage economische groei en de rentes zijn al gestegen, en zullen zelfs blijven stijgen. Dus het IMF zegt hier eigenlijk op diplomatieke wijze van 'veel succes straks'.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het mag gerust de week van de renteverhogingen genoemd worden. Aanstaande woensdag zal de Fed naar alle waarschijnlijkheid een renteverhoging presenteren, waarna de ECB op donderdag volgt. Maar, zo tempert econoom Arnoud Boot de verwachtingen, de rentestappen zullen kleiner zijn dan voorheen. Volgens Boot gaat het over rentestappen die waarschijnlijkheid 50 basispunten bedragen. 'Maar wat nog veel belangrijker is, is dat ze heel duidelijk aangeven dat ze bereid zijn om redelijk agressief monetair beleid te voeren tot de inflatie onder controle is', stelt hij. 'Inflatie is uitermate kostbaar voor de economie, het geeft geweldige onzekerheid in termen van investeringen, grote verdelingsvraagstukken, noem maar op. De onderkant komt er altijd slecht af bij inflatie, dus het bestrijden van de inflatie is cruciaal.' Eerder zei Fed-baas Jerome Powell nog dat de piek van de inflatie voorbij is, en dat rentestappen daarom kleiner kunnen zijn. Maar Boot vindt dat een gevaarlijk idee. 'Ik zou er niet op tegen zijn als de Fed agressiever zou zijn met hun renteverhogingen', vervolgt hij. 'En ook met het afbouwen van de balans. Ze hebben nog van alles op die balans staan wat bedoeld is om de rente te verlagen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Banken liggen in het vizier van het Openbaar Ministerie vanwege de aanpak van witwaspraktijken. De Rabobank in het bijzonder, vanwege de matige inzet van de bank om witwassen tegen te gaan. Econoom Arnoud Boot ziet verschillende problemen in de Nederlandse aanpak van witwassen. 'Het iets waar je als systeem naar moet kijken, elke bank is een radartje in het geheel.' Volgens Boot komt een te groot deel van de verantwoordelijkheid nu terecht bij banken. De afgelopen jaren zijn er duizenden mensen door banken aangenomen die zich uitsluitend bezighouden met het controleren van klanten en transacties om witwassen tegen te gaan. 'Het is een publieke verantwoordelijkheid, dus doe het gezamenlijk.' Boot ziet ook problemen met het strafrechtelijk vervolgen van bankbestuurders. 'We hebben dit in Nederland helemaal in de strafrechtelijke hoek geduwd. Ik ben er niet voor om bankbestuurders te beschermen, maar ik vind dat we hier scheef zitten. Dit is geen zelfverrijking.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor het eerst in tijden is de inflatie in Nederland gedaald tot onder de 10 procent, en waar dat een positief gegeven lijkt, daar heeft econoom Edin Mujagic slecht nieuws. 'De inflatie is inderdaad naar 9,9 procent gezakt, maar dat is volgens de Nederlandse rekenmethode.' Als de inflatie volgens de Europese rekenmethode wordt berekend, is er volgens Mujagic een andere conclusie te trekken. 'Dan zijn we nog niet zo ver', stelt hij. 'Maar het is alsnog een relevante maatstaf: de inflatie zakt namelijk van ruim 14 procent naar 9,9 procent. Dat is nog steeds hoog, maar je kunt je ondertussen heel moeilijk aan het gevoel onttrekken dat de piek achter ons ligt.' Slow motion-inflatie Hoewel de inflatiepiek - volgens Mujagic - voorbij is, stijgen de prijzen van eten, drinken, vlees en met name zuivel. 'Je gaat nu zien dat de inflatiecijfers die we te zien krijgen zakken', vervolgt hij. 'Maar de inflatie verspreidt zich nu heel goed naar alle porieën van de economie. Een slow motion-inflatie als het ware, het gaat langzamer maar het gaat breder in de economie zitten, en dan gaan we het dus vaker merken.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het grotere plaatje op de economie raakt soms uit zicht, omdat we te gedetailleerd naar de economie proberen te kijken, betoogt econoom Edin Mujagic. 'Stel je gaat heel dichtbij de Nachtwacht staan, dan heb je als gevolg dat je het niet ziet. De enige manier om dat prachtige schilderij te zien, is om een paar stappen achteruit te zetten.' Deze metafoor gebruikt Mujagic in verband met cijfers die het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) naar buiten bracht. 'Dat kwam vanochtend met het nieuws dat 71 procent van de ondernemers nog minstens een jaar verwacht te kunnen bestaan. Dat betekent dat een grote groep denkt dat het de volgende kerst niet haalt. Dit past in de golf die er heel lang leeft dat er een golf van faillissementen mee gaat maken.' Dat er tot nog toe geen faillissementsgolf is gekomen, ondanks de coronacrisis en de Oekraïne-oorlog, heeft te maken met de enorme steunpakketten vanuit de overheid, stelt Mujagic. En die steun houdt waarschijnlijk niet op, verwacht de econoom. 'De president van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, heeft gezegd dat Europese bedrijven subsidie moeten krijgen om concurrerend te blijven met de Amerikanen. Die krijgen namelijk steun van de Amerikaanse regering.' Mujagic vreest de enorme schuldenberg die ontstaat. 'Er wordt al gedacht hoe het plan eruit kan komen te zien, maar er ligt iets groters achter. De aanname dat de schuldopbouw gewoon door kan gaan. Daar stelt niemand vragen bij.' Mujagic ziet dat er daarom een stap naar achter gezet moet worden: 'Kiezen voor eigen belang op korte termijn prevaleert boven het eigen belang op de langere termijn. We weten van protectionisme dat het duur is, niet efficiënt en het de economische groei drukt op termijn.' Buiten het zicht van de balansen van bedrijven groeit de schuld, waarschuwt Mujagic. 'Daarbij gaat het om 85.000 miljard dollar, dat staat off-balance op de valutamarkt. Daar worden aan de lopende band leningen aangegaan met een munt als onderpand. Die onzichtbare schulden blijven onzichtbaar, totdat er ergens iets misgaat.' En mocht dat zover komen, dan is de impact groot. 'Dan heeft het grote gevolgen voor de rest van de economie', waarschuwt Mujagic. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoewel het door het CPB gepresenteerde koopkrachtcijfer allesbehalve positief lijkt te zijn, kan er volgens econoom Edin Mujagic in principe gesproken worden over een kleine meevaller. 'Als je eerder dit jaar het idee had dat de hoge inflatie door zou zetten naar 2023, dan valt dit ergens wel mee ja', stelt hij. 'Het CPB zegt dat de geldontwaarding uit zal komen op 3,5 procent, en dat is behoorlijk lager dan dat we dit jaar hebben meegemaakt.' De voornaamste reden van die daling noemt Mujagic het feit dat de Nederlandse overheid het prijsplafond voor consumenten heeft ingezet. 'Het CPB zegt daarover dat als het níet was ingesteld, dat de inflatie volgend jaar zes procent zou zijn geweest. Dus je ziet wel degelijk dat het behoorlijk helpt.' Goede indicatie Volgens Mujagic geeft het CPB ook op een goede manier aan hoe de situatie er volgend jaar uit komt te zien. 'Als we in de loop van volgend jaar het nieuws krijgen waar we allemaal op hopen - dat de oorlog in Oekraïne ten einde is - is de kans dat energieprijzen teruggaan naar het niveau van voor de oorlog heel klein is', vervolgt hij. 'Volgens het CPB moet er rekening worden gehouden met het feit dat die prijzen de komende jaren hoog zullen blijven.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De personeelstekorten in de Verenigde Staten lopen zowat parallel aan de tekorten in Europa, zo heeft econoom Arnoud Boot aldaar geconstateerd. 'Het was verbijsterend.' 'De druk op de arbeidsmarkt in de Verenigde Staten is echt ongelooflijk te noemen', stelt Boot. 'Afgelopen vrijdag kwam er een rapport naar buiten waarin werd gesteld dat er 200.000 banen bij zouden komen in november, maar het zijn er zelfs 260.000 geworden.' Volgens Boot is die opwaartse trend duidelijker te zien als er gekeken wordt naar het gehele jaar 2022. 'Er is dan sprake van 370.000 banen die er gemiddeld iedere maand bijkomt', vervolgt hij. 'En om de afkoeling van de Amerikaanse economie te bewerkstelligen die in wezen nodig is, zal het nodig zijn om het aantal banen terug te brengen naar 100.000 per maand. Amerika zit dus in het scenario dat de rente verder verhoogd moet worden om de economie te doen afkoelen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoewel de Amerikaanse centrale bank de rente nog altijd verhoogt, worden de stapjes steeds kleiner. Dat zei Fed-baas Jerome Powell afgelopen week in een toespraak, en dat heeft volgens econoom Edin Mujagic gezorgd voor 'een groot feest' op de financiële markten. In tegenstelling tot de stoere taal die Powell de afgelopen maanden sprak, gebruikte de voorzitter van de Fed in deze toespraak een mildere toon, zo stelt Mujagic. 'Het verkleinen van de stapjes begint waarschijnlijk al deze maand. De rente stijgt nog steeds, maar de stapjes worden kleiner en kleiner.' Volgens Mujagic gaan de stappen van 75 basispunten naar 50 basispunten. 'Dus financiële markten hebben over het algemeen heel erg weinig nodig om feest te gaan vieren.' Naast de aankondiging van de verkleining van de rentestappen, zei Powell ook ervoor te willen waken dat de rente te hoog oploopt. Mujagic: 'Ik denk dat dat een zeer belangrijke uitspraak is. Een centrale bank weet dat de rente omhoog moet als de inflatie heel hoog is, maar een centrale bank weet ook dat er ergens een grens is wanneer er teveel van het goede is gedaan. Maar waar die grens ligt, is onbekend.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Econoom Arnoud Boot noemt de energiecompensatie voor huishoudens de 'duurste compensatiemaatregel in de Nederlandse geschiedenis'. 'De discussie in de Tweede Kamer dreigt altijd te gaan om die ene persoon die er te weinig voordeel aan heeft, maar ze realiseren niet dat dit een ongehoorde maatregel is', zo vindt Boot. Boot waarschuwt dat er in de toekomst mogelijk een parlementaire enquete kan komen over het aanstaande beleid. 'De uitvoering is zo cruciaal om in de toekomst allerlei parlementaire enquetes te voorkomen.' Hij merkt ook op dat de kritiek wordt genegeerd. 'Er worden duizenden excuses verzonnen om op voorhand de kritiek te weerspreken. De micro-economen Maarten Pieter Schinkel en Marco Haan zorgen ervoor dat het vooraf al bekritiseerd wordt', zo verwijst Boot naar het debat in de Tweede Kamer over de compensatie. 'We moeten op een juiste manier hiermee omgaan. Het geld moet terecht komen bij consumenten en niet leiden tot extra winsten bij producten, dat is cruciaal. Ook moeten we zorgen dat mensen een belang hebben bij het zuinig omgaan met energie. Als dat wegvalt, zijn we aan de ene kant geld aan het weggooien, terwijl we de energietransitie vertragen en de energiebedrijven verrijken', zo waarschuwt Boot. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ondanks dat het Nederlandse inflatiecijfer 'nog steeds hoog is', mogen we er 'ontzettend blij mee zijn' dat er een daling is ingezet, zegt econoom Edin Mujagic. 'Als je 11,2 procent en de maand ervoor 16,8 procent had, dan valt het in de marge reuze mee.' Toch verwacht hij dat er in 2023 een rare situatie kan ontstaan, omdat veel mensen dan pas de hoge prijzen zullen voelen. De grote oorzaak van de daling is de prijs voor energie. 'Je gaat op een gegeven moment hulp krijgen van wiskunde. Om een aanhoudende druk op de inflatie te krijgen, moeten de energieprijzen keer op keer stijgen', legt de econoom uit. 'Maar we weten allemaal dat die de afgelopen maanden zijn gedaald en op een gegeven moment, het eind van dit jaar zoals nu blijkt, valt het statistische effect gunstig uit voor de inflatie. Dat zie je nu heel duidelijk.' Toch blijft er nog een hoog inflatiecijfer over, zelfs zonder de energieprijzen. 'Als we het over energie hebben, dan moeten we het hebben over twee klappen die je krijgt bij de inflatie. De directe klap met stijgende olie-, gas- en stroomprijzen. En de tweede klap komt in slow motion erachteraan. Want die stijgende prijzen sijpelen langzaam door naar huishoudens en bedrijven, die het weer stukje bij beetje doorgeven.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

In een nieuwe aflevering van 'komt een centrale bankier in het parlement' hoorde econoom Edin Mujagic van Christine Lagarde dat de Europese Centrale Bank (ECB) doorgaat met het verhogen van de rente. 'Ook als de inflatie verder blijft dalen.' Volgens Mujagic kan de ECB niet anders. 'Het was het enige wat ze had kunnen zeggen, want de geloofwaardigheid van de ECB komt in het geding.' Dat de geloofwaardigheid op het spel staat, heeft te maken met de gigantische snelheid die de ECB heeft met het verhogen van de rente. Met recordstappen heeft de centrale bank de afgelopen maanden de rente verhoogd. Om de rente nu ineens weer te verlagen zou dan ook apart zijn, stelt Mujagic. 'Ze kan niks anders zeggen.' Toch ziet Mujagic een ander geluid van een ander belangrijk persoon binnen de ECB: Hoofdeconoom Philip Lane. 'Omdat de economie wat minder goed loopt en de inflatie zakt, zei hij dat de argumenten wegvallen om de rente met even grote stappen te verhogen. Dat is van groter belang dan wat Lagarde zegt', stelt Mujagic. See omnystudio.com/listener for privacy information.

OESO houdt er een positieve kijk op na als het gaat om de negatieve groei in de aankomende twee kwartalen; die zou er namelijk niet zijn. Daarmee is een mogelijke recessie afgewend, en dat stemt econoom Arnoud Boot meer dan positief. Het woord recessie wil hij echter niet in de mond nemen, dat is namelijk een 'op dagbasis gecreëerde hype van crises'. 'De economie past zich voortdurend aan', stelt hij. 'En dat doet het bedrijfsleven ook. De bedrijfsplannen die nu ook voorliggen zijn veel meer bottom-up en dat betekent dat je vanuit de overheid gewoon rust moet uitstralen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De afgelopen dagen hield de invoering van digitaal geld de gemoederen flink bezig in Den Haag. Dat zit hem met name in de mogelijke bedoelingen van de Europese Centrale Bank met het digitale geld. En het feit dat er uitvoerig over gedebatteerd is, stemt econoom Arnoud Boot alleen maar positief.'De Tweede Kamer heeft haar rol heel serieus genomen', stelt hij. 'Het gaat nu om digitaal geld dat is uitgegeven door centrale banken, en het is ontwikkeling die op allerlei plaatsen gaande is. Daarmee is het dus onderdeel van de digitale revolutie die op allerlei punten te zien is.' Als voorbeeld noemt Boot het gezondheidsdossier, dat ook een flinke digitaliseringsslag maakt. 'Ik herinner me de gezondheidspas en de discussie rondom de privacy daarvan', vervolgt hij. 'En vergelijkbare issues gaan spelen met die digitale valuta. Achter het geprogrammeerde geld of het mogelijk kunnen programmeren van geld kunnen allerlei kwade gedachten zitten.' Volgens Boot is het een 'grote verandering' in ons financieel-economische en monetaire systeem, en hij vindt het cruciaal dat het parlement erover debatteert. 'En dat het daar ook niet bij blijft.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Amerikaanse Centrale Bank moet niet te snel beginnen met het verlagen van de rente. Uit de notulen van de Fed blijkt dat een ruime meerderheid binnen de centrale bank voorstander is van het langzaam verhogen van de rente, maar econoom Edin Mujagic is er van overtuigd dat de meerderheid juist het liefst zou stoppen met verhogen. 'Dat kan alleen nog niet want de inflatie is nog te hoog. Door nu te stoppen komt de geloofwaardigheid van de Fed in gevaar.' De inflatie in Amerika ligt nu op ruim boven de zeven procent en de Fed heeft aangegeven dat het verlagen van de rente kan beginnen als de inflatie 'op weg is naar de 2 procent. Niet wanneer de inflatie op dat percentage ligt, maar als het daar naar op weg is', zegt Mujagic. Volgens Mujagic denkt de Fed, net als andere centrale banken, te vroeg aan renteverlagingen. 'Die banken denken dat ze de inflatie hebben verslagen. Maar als ze op korte termijn gaan besluiten om rentes te gaan verlagen, dan weet ik zeker dat we volgend jaar kunnen concluderen dat hun besluit daartoe te snel is genomen.' En dus moeten de centrale banken niet te vroeg juichen maar blijven opletten. Want, 'ze moeten nog een rondje. Zoals schaatser Hilbert van der Duin in 1981, hij moest ook nog een rondje terwijl hij dacht de 5000 meter al had gewonnen.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De invoering van digitaal geld mag gerust een zwaarbeladen onderwerp genoemd worden. Vandaag debatteert de Tweede Kamer over hoe en wanneer het digitale geld in gebruik wordt genomen door de maatschappij, en het is belangrijk dat daar goed over gesproken wordt. Dat vindt econoom Edin Mujagic. 'Je hoort centrale bankiers vaak spreken over iets wat de zero lower bound heet', stelt Mujagic. 'Oftewel de vloer in de rente. Je kunt de rente naar nul procent brengen, maar niet verder daar onder. De zero lower bound is een serieus obstakel voor die centrale bankiers, omdat dat de rente tegenhoudt om verder te dalen dan nul procent.' Volgens Mujagic komt dat met name door het feit dat men hun geld weghaalt bij een bank als de rente naar bijvoorbeeld -5 procent gaat. 'Dan heeft het dus helemaal geen effect. Maar we kunnen het voor centrale banken wel mogelijk maken om door de vloer heen te breken', vervolgt hij. 'Dat kan met de invoering van digitaal geld. Dat wordt dan de rekeneenheid - prijzen worden uitgedrukt in digitale euro's of dollars, en er komt een speciale heffing op contant geld.' 'Ontsnappingsmogelijkheden blokkeren' Met een dergelijke heffing zouden ontsnappingsmogelijkheden van contant geld blokkeren. 'Daarmee wordt het minder aantrekkelijk om je geld van de bank af te halen. De centrale bank kan dan vervolgens een soort wisselkoers invoeren tussen contante euro en digitale euro, en door te spelen met die koers kun je dus in een omgeving van negatieve rentes de waarde van contant geld verlagen ten opzichte van digitaal geld.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Als Nederland in de periode van lage rente obligaties had uitgegeven met een lange looptijd, dan zaten we nu niet opgescheept met de nadelige effecten van de rentestijgingen. Dat zegt econoom Edin Mujagic. Het kabinet komt 7,5 miljard euro tekort, om dat te herfinancieren is jaarlijks een bedrag nodig tussen de 5,8 en 9,2 miljard euro. Dat is tussen de 340 en 540 euro voor elke Nederlander. Elk jaar. Mujagic vindt dat jammer, een groot deel van die schade had voorkomen kunnen worden als Nederland hetzelfde had gedaan als wat veel landen deden toen de rente zo absurd laag stond: staatsobligaties uitgeven met een lange looptijd. Want als je de gemiddelde looptijd van je schuld verlengt, dan heb je minder last van rentestijgingen. Regeren is vooruitzien En waar veel landen de periode van lage rente aanwendden om obligaties met looptijden van 50 of zelfs 100 jaar af te sluiten, daar bleef Nederland gewoontegetrouw 10- en 30-jarige looptijden hanteren. Maar waarom dan? 'Ik heb geen idee wat de overweging van het Nederlandse ministerie van Financiën is geweest, andere landen hebben die lage rente wel gebruikt', zegt Mujagic.'Regeren is vooruitzien, we zaten in een periode van zelfs negatieve rente, iets waarvan je weet dat het niet eeuwig duurt. Hadden we die obligaties wel lang uitgegeven, dan hadden we nu lagere extra rentelasten en hadden we het geld beter kunnen besteden. Nu betalen we ons bont en blauw aan lasten die voorkomen hadden kunnen worden.' 3 opties Welke opties hebben we dan nog? Drie, zegt Mujagic, en geen van alle is pijnloos. Verhoog je de belastingen, dan komt de pijn bij ons terecht, leen je extra op de financiële markten, dan komt dat bij ons terecht en ga je bezuinigen dan doet dat ook pijn. Het goede nieuws? De producentenprijzen in Duitsland dalen voor het eerst in twee jaar. En dat is het eerste signaal dat we de piek achter ons hebben gelaten en dat we dezelfde weg inslaan die de VS voor ons is ingeslagen: die van een lagere inflatie. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Op basis van de cijfers van het CBS over de toename van het aantal investeringen in september en de vooruitzichten voor november en het komende jaar durft econoom Arnoud Boot wel te zeggen dat 'het glas halfvol is'. 'Je moet niet onderschatten wat de veerkracht van de economie kan zijn.' Volgens Boot is er in Nederland sprake van een zeer sterke economie. 'Dus dat betekent dat de onzekerheid de factor is die bedrijven terughoudend maakt', aldus Boot. 'Onder andere over de energieprijzen, maar ook over overheidsbeleid. Je moet je als overheid juist ankers verschaffen, want zekerheid is het belangrijkst voor bedrijven.' Boot stelt dat dat des te meer duidelijk wordt uit de cijfers van het CBS. 'Als je kijkt naar de cijfers, zie je dat de consumentenbestedingen op peil zijn en dat consumenten grote reserves hebben', vervolgt hij. 'En bedrijven kijken niet negatief naar de toekomst. Maar dat moet je wel koppelen aan de opgaves waarvoor we staan, en bij die opgaves hoort ook het verduurzamen van de economie.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De komende week vindt er een debat plaats in de Tweede Kamer over de invoering van digitaal geld: Central Bank Digital Currency. Geld dat digitaal ter vervanging dient van cash, wat uitgegeven wordt door centrale banken. 'Een superieur alternatief voor crypto's', aldus econoom Arnoud Boot. 'Je weet wat je krijgt en het is gegarandeerd.' Maar, zo maakt hij tevens duidelijk, er is ook een keerzijde aan die medaille. 'Het enige is dat je niet zoals met crypto de suggestie kunt hebben dat je een zogeheten liberation hebt van de overheid', vervolgt hij. 'Crypto is toch een soort vrij paradijs, en digital currency is in zekere zin het tegenovergestelde.' Volgens Boot draait het zinvolle idee achter de digital currency juist om het vergemakkelijken van betalingen. 'Voor emigranten of migratiewerkers die geld verdienen en het naar hun familie willen sturen kost het via het reguliere bancaire systeem ongeveer 17 procent. En als je dan slimme oplossingen gebruikt, hooguit 8 procent. Maar via crypto is het bijna gratis.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Volgens Eurocommissaris hebben EU-lidstaten teveel ongerichte steunpakketten uitgebracht, om samenlevingen te helpen door de energiecrisis. Volgens hem zou 70 procent van alles steun ongericht zijn en moet dat heroverwogen worden. 'Het gaat om in totaal 200 miljard euro aan staan, waarvan 135 miljard euro ongericht', zo berekent econoom Edin Mujagic. Per EU-inwoner gaat het dan om gemiddeld 300 euro per persoon. 'Dat is heel veel geld en smijten met geld, wat al die EU-landen echt niet hebben.' Ondanks het gepomp van geld heeft de economie er weinig aan, zo stelt Mujagic. 'Dezelfde Eurocommissaris deelde vorige week de economische ramingen voor volgend jaar. De economieën gaan nauwelijks tot niets groeien, terwijl alle overheden ook nog eens diep in het rood staan. Er wordt met geld gesmeten wat er niet is, wat ontzettend zonde is. Het gaat namelijk om erg veel geld.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De almaar stijgende staatsschulden dwingen overheden om een aanpak te verzinnen. 'De vrees is dat overheden de makkelijke route kiezen en de inflatie wat hoger laten worden, omdat die ieder jaar wat wegsnoepen van die schulden', zegt econoom Edin Mujagic. Mujagic schetst het wel in het 20- tot 30-jarige perspectief, aangezien de inflatie op dit moment al gigantisch hoog is. 'Destijds laag de inflatie tussen de 0- en 2 procent, maar als je de inflatie laat oplopen tot 3 en 4 procent en niet veel doet om het af te remmen, dan helpt dat om de schuldenberg een beetje lager te maken', legt Mujagic uit. Hij ziet ook dat het al vaker is gebeurd. 'Na de Tweede Wereldoorlog hebben de Verenigde Staten en het Westen het zo gedaan om de hoge schulden af te romen.' Het afromen werkt zo dat schulden niet in absolute getallen worden uitgedrukt, maar in percentages van de nominale waarde van de economie. 'Dat is de waarde van wat we allemaal maken in een jaar, keer wat we gemaakt hebben. Daar zit ook de inflatie bij. Dus als de prijzen stijgen, dan neemt de waarde van je nominale economie enorm toe. Als je de schulden dan uitdrukt in een percentage van die nominale waarde, dan betekent dat: hoe hoger de inflatie, hoe lager de schulden', zegt de econoom. Het is een 'makkelijke route', vindt Mujagic. 'Je hebt zelf niks hoeven op te lossen.' Het wordt al een tijdje beoefend zo ontdekte een hoogleraar. 'In bijna 140 landen en in bijna 400 gevallen waarin de schulden zijn gedaald heeft hij gekeken, hoe vaak inflatie daarbij een rol van betekenis heeft gespeeld. Zijn conclusie is dat het in ongeveer de helft van de gevallen een rol speelde.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Uit cijfers van het CBS blijkt dat de Nederlandse economie in het derde kwartaal met 0,2 procent krimpt. Ook blijken ondernemers negatiever te zijn geworden en dat de arbeidsmarkt minder gespannen is. 'Ik kan me voorstellen dat je daar een beetje somber van wordt, maar dat is volgens mij niet nodig', zegt econoom Edin Mujagic. Mujagic noemt daar enkele redenen voor. 'De recessie waar we nu misschien al in zitten, is denk ik de best voorspelde recessie ooit.' Aangezien een recessie per definitie een krimp van twee opeenvolgende kwartalen is, kijk je dus altijd achteruit als je een recessie constateert. Kijken we naar de toekomst, dan ziet het er volgens Mujagic allemaal beter uit. 'Volgend jaar is de kans ontzettend groot dat de inflatie aanmerkelijk lager zal zijn. Loonafspraken die dit jaar zijn gemaakt, zullen volgend jaar goed door gaan komen. Dat zal voor veel mensen betekenen dat de lonen harder gaan stijgen dan de inflatie.' Ondanks dat de prijsniveaus volgend jaar nog hoog liggen, verwacht Mujagic dat de algehele somberheid over de toekomst van de economie volgend jaar zal afnemen. 'Je hebt nu nog te maken met een aantal maanden waarin je met recessie zit, en met stijgende werkloosheid, en met de centrale bank die de rente verder verhoogt. Maar vroeg in 2023 zal de noodzaak daarvoor wegvallen, en dan ga je naar een meer optimistisch beeld.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Voor de tweede maand op rij zijn er meer bedrijven failliet gegaan, zo meldt het CBS. Het zijn er nog altijd relatief weinig, zeker wanneer het wordt afgeschetst tegen een langjarig gemiddeld. Econoom Arnoud Boot spreekt daarom ook nog niet van een kentering. 'De normale gang van zaken van een economie is dat er bedrijven failliet gaan', zo stelt hij. 'Een aantal zelfs, omdat we ook heel veel nieuwe bedrijven krijgen. Ook in de recente periode. En de afgelopen jaren hebben we dat door allerlei steunmaatregelen gerelateerd aan corona en energieproblematiek on hold gezet, dus het is een natuurlijk proces.' Dat doet volgens Boot echter niets af aan hoe erg een faillissement schrijnt. 'Er zijn altijd werknemers die hun hart en ziel aan het bedrijf verpand hebben', vervolgt hij. 'Die worden altijd getroffen. Wat de arbeidsmarktomstandigheid ook is. Dat moet niet gebagatelliseerd worden. Het zijn vaak ook oudere werknemers die dan opeens iets anders moeten. Dus per definitie is dat pijnlijk.' Krapte maakt gelukkig? Maar, zo stelt Boot, Nederland verkeert wél in de gelukkige omstandigheid dat er een enorme krapte is op de arbeidsmarkt. 'Al bijna 25 jaar eigenlijk dat we mensen tekort komen', zegt hij. 'Letterlijk. En de enige manier waarop we dat tekort op kunnen lossen, is hogere productiviteit. Dat we hogere toegevoegde waarde-activiteit hebben en dat we meer kunnen met minder handen. En daar heb je dus nieuwe handen voor nodig.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Econoom Edin Mujagic maakt zich zorgen over de Amerikaanse economie nu de politiek daar nog een stuk verdeelder lijkt te gaan worden. Al bleef een 'rode tsunami' uit, toch lijkt het er nog wel op dat de Republikeinen één van de twee huizen in het Congres in handen gaan krijgen. 'Stel dat dat gebeurt, dan kom je in de situatie volgend jaar dat er een begroting aangenomen moet worden, wat nog stroever gaat', verwacht Mujagic. De econoom kijkt dan met name naar de omgang tussen de twee kampen. 'We zitten nu in een omgeving waarin Democraten en Republikeinen elkaar helemaal niks gunnen. Hoe stroef dat in een normaal jaar zal gaan, de kans is groot dat het volgend jaar nog stroever gaat verlopen', denkt de econoom. Met daarbij het grote probleem dat de Amerikaanse economie ook een recessie zal kunnen meemaken in dat jaar. 'Dat helpt allemaal niet. Als je straks met een lage groei of een recessie te maken krijgt, dan zullen ze beiden er snel over eens zijn dat er gestimuleerd moet worden. Het probleem is: hoe dan?' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Middeninkomens hebben het steeds moeilijker om de eindjes aan elkaar te knopen, zo blijkt uit de gegevens van de Nederlandse Schuldhulproute. Dat de inflatie is gedaald, helpt daar niet bijster veel bij, zo ziet econoom Edin Mujagic. 'We zijn er ondertussen helaas aan gewend dat we het om de zoveel tijd over inflatie moeten hebben, omdat ie zo hoog blijft', aldus Mujagic. 'Maar we vergeten daarbij al heel snel dat er een hele wereld schuilgaat achter dat cijfer. Dat mensen met lagere inkomens redelijk snel in de problemen komen bij een hogere inflatie, weet je. Daar vallen de eerste, harde klappen. Maar het wordt nu langzaam maar zeker écht erg, want de mensen in de middenklasse geven nu steeds vaker aan dat ze maar met moeite rond kunnen komen.' Volgens Mujagic zit er dus een te grote spreiding van de inflatiepijn. 'Het raakt een steeds groter wordend deel van de maatschappij, en ik denk dat onze regering daar wat meer oog en aandacht voor krijgen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De pensioenen in de zorg gaan omhoog en heeft van alles te maken met de oplopende rente. Goed nieuws voor sommige mensen, zo stelt ABN Amro-econoom Piet Rietman. 'Zeer interessant, en zeker in het huidige stelsel goed nieuws voor gepensioneerden als de rente stijgt.' Want als de rente stijgt, dan wordt de (toekomstige) pensioenuitkering gebaseerd op de rentestand. En dat is een gek gegeven in het oude systeem, zo vindt Rietman. 'Als de rente heel laag is, kan er niet worden geïndexeerd. De afgelopen jaren is er bij sommige gepensioneerden niets bijgekomen, terwijl het vermogen in die pensioenfondsen toch erg gestegen zijn.' Toentertijd lag dat aan de beursresultaten, die spraken behoorlijk tot de verbeelding. Hoe anders is dat nu: de verliezen zijn enorm, maar rentes blijven stijgen. En nu blijkt er een hoop wél mogelijk. 'Dus in het oude pensioenstelsel gebeurt eigenlijk steeds het tegenovergestelde van wat je zou verwachten', aldus Rietman. 'Op het moment dat het minder goed gaat met de beleggingen, kan er dus weer worden geïndexeerd. En op zich is dat fijn voor deze gepensioneerden; dat zijn namelijk een hoop midden- en lage inkomens, dus ik denk dat het goed zal zijn voor de koopkracht in Nederland dat grotere fondsen nu kunnen indexeren.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De pensioendiscussie in Den Haag ettert maar door en een overgang naar het nieuwe stelsel is allesbehalve een vanzelfsprekendheid. Steeds meer kritische geluiden worden hoorbaar, en de oppositie wil meer informatie hebben. En dat is hen goed recht, zo vindt econoom Arnoud Boot. 'Dit dossier loopt al heel erg lang', stelt hij. 'Het traject naar de omvorming van het pensioenstelsel naar het nieuwe stelsel - het invaren, zoals het ook wordt genoemd - is uitermate complex. Er moet 1.500 miljard euro verdeeld worden in meer individuele potjes, terwijl de mensen die in het pensioenstelsel zitten verschillend zijn, de pensioencontracten verschillend zijn, en terwijl er verschillende pensioenfondsen zijn.' Boot spreekt zelf van een onmogelijke opgave, wegens de hoeveelheid informatie die benodigd is. 'Eigenlijk is het onmogelijk om genoeg informatie aan te leveren die een bepaalde mate van zekerheid geeft. De roep is logisch en ik snap de onzekerheid, maar de vraag is of de informatie bij elkaar gesprokkeld kan worden.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Federal Reserve heeft het belangrijkste rentetarief voor de vierde keer op rij met 0,75 procentpunt verhoogd. 'Het was een rare bedoeling gisteravond', zegt econoom Edin Mujagic. 'Als je de persverklaring las, dan sijpelde daar uit dat het einde van de cyclus van renteverhogingen dichtbij komt.' Door die aankondiging in de persverklaring van de Fed was het volgens Mujagic daarna een groot feest op de financiële markten. Daarna volgde echter nog een persconferentie waarin de voorzitter van de centrale bank Jerome Powell het rentebesluit toelichtte. 'Die stond eigenlijk haaks op de eerdere persverklaring', aldus Mujagic. 'Daarin zei Powell eigenlijk dat de rente misschien wel hoger zou moeten worden dan ze in september hadden gedacht. En daarmee was het feest op de financiële markten in één klap voorbij.'Volgens Mujagic is het belangrijk om door de stoere taal van Powell heen te kijken om te zien wat de centrale bank echt van plan is. 'In september schatte de Fed dat de rente op 4,6 procent zou moeten komen. Met 'hoger' ga je richting 5 procent. Dan heb je nog twee, hooguit drie kleine renteverhogingen te gaan. De rentestappen worden vanaf nu dus kleiner, en je hebt er niet veel meer te gaan.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De toename van de arbeidsproductiviteit was in het tweede kwartaal lager dan in de eerste drie maanden van dit jaar, blijkt uit cijfers van het CBS. 'We willen hogere economische groei, we willen arbeid aantrekkelijk maken, en we willen dat de hoge inflatie lager wordt', zegt econoom Edin Mujagic. 'Het mooie van een snelle toename van de arbeidsproductiviteit is dat je al die dingen samen kan krijgen.' Als de arbeidsproductiviteit hard stijgt is in feite iedereen tevreden, legt Mujagic uit. 'Bedrijven hoeven de prijzen niet te verhogen, de loonstijgingen kunnen hoger worden dan de inflatie, en de winsten stijgen.' Toch is de stijging van de arbeidsproductiviteit in Westerse landen al decennialang dalend. De oplossing ligt volgens Mujagic in de toepassing van nieuwe technologieën. 'Als je die uiteindelijk op een grote schaal implementeert in je bedrijfsvoering en je werknemers beter opgeleid worden, gaat de productiviteit wel weer stijgen. En dan komen we in een mooie omgeving waarin we al die mooie doelen die we hebben tegelijkertijd kunnen realiseren.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het proces van het verhogen van de rente is nog altijd niet afgelopen, zo constateert econoom Edin Mujagic. 'Die blijft stijgen, maar de mate waarin - de stappen die worden gezet - worden kleiner en kleiner.' Volgens Mujagic komt dat voor een groot deel doordat er in een steeds groter gedeelte van de wereld meer economische stoplichten op oranje en rood springen. 'Recessieangst zit er écht in, er zijn steeds minder economen die zover willen en durven te gaan dat we een recessie kunnen ontlopen, en als je dat samen bekijkt is het alleen maar logisch dat het verhogingsproces afremt.' Dat wil overigens niet zeggen dat centrale banken niet zelf nog een steentje bij hoeven te dragen aan het afkoelen van de economie. 'Een recessie wil niets anders zeggen dan dat de economie krimpt', vervolgt Mujagic. 'En dat betekent op zijn beurt niets anders dat de vraag naar goederen en diensten lager is dan wat er aangeboden wordt. Doorgaans stijgen de prijzen daar niet sterk door.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nederland is nog lang niet klaar met de inflatie, dat denkt macro-econoom Arnoud Boot. Ten opzichte van een jaar geleden is de inflatie in Nederland bijna 17 procent, terwijl er in de eurozone van 11 procent gesproken wordt. Een van de redenen dat Nederland boven Europa uitsteekt als het gaat om inflatiepercentages is de sterke afhankelijkheid van buitenlands gas, zo denkt Boot. 'En het is niet zo dat inflatie iets technisch is, wat verdwijnt als je aan een paar knoppen draait', stelt hij. 'Als de prijs van gas zou stabiliseren bijvoorbeeld, dan is het niet zo dat het prijsniveau gewoon wat hoger is en de inflatie is verdwenen.' Volgens Boot gaan er juist allerlei mechanismen in de economie en in onze hoofden aan het werk gaan. 'Op het moment dat je het zaadje van inflatie geplant hebt, wordt er op geanticipeerd. En omdat het dan in de lijn der verwachting komt te liggen, wordt het self-fulfilling. En dat is wat we in de jaren '70 zagen, en toen leerden we al dat áls de inflatie uit de fles is, dat het buitengewoon ingewikkeld is om die weer in de fles te krijgen.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

De ECB heeft met de renteverhoging van 75 basispunten gisteren precies gedaan wat al verwacht werd. 'Maar veel belangrijker is eigenlijk nog hoe de ECB de komende maanden ziet', zegt econoom Arnoud Boot. 'De renteverhoging brengt het risico met zich mee dat je ook de investeringen afremt. Je moet de renteverhoging zien in het kader van vertrouwen in instituties, de centrale bank en de overheid, dat zij gezamenlijk met een verantwoord beleid komen tot beheersing van de inflatie en de onzekerheid. Als daar enige zekerheid over is, dan werkt dat positief op de investeringen. Dus dat is de afweging.' Of de ECB dat vertrouwen in instituties voldoende weet te herstellen, is volgens Boot maar zeer de vraag. 'Er zijn twee problemen. Het ene is dat de overheid en centrale bank elkaar in tandem moeten versterken, wat betekent dat overheden terughoudend moeten zijn in het geld gooien op de economie. En het tweede is dat ik had gewild dat de centrale bank een sterker verhaal naar de toekomst had. We hebben een inflatie die uit de bocht gevlogen is, we zijn te laat, dus het is noodzakelijk dat de ECB zegt: we zullen alles doen om de economie in goed vaarwater te brengen. En dat ze als ECB bereid zijn om harde maatregelen te nemen die niet populair zijn, om te zorgen dat ze vertrouwen uitstralen dat ze de inflatie gaan beteugelen.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Europese Centrale Bank verhoogt de rente verder en verder, en ook banken lijken die stappen te gaan volgen. Mondjesmaat stijgt de rente voor spaarders, maar volgens econoom Edin Mujagic zijn spaarders slechter uit, ondanks de hogere rente. 'Ook als de spaarrente straks 1 procent is, is de spaarder slechter af dan toen de rente 0 procent was.' Mujagic wijt het aan het fenomeen 'geldillusie'. 'We zijn gewend om alleen te kijken naar de rente bij je bankafschriften, maar eigenlijk moet je de inflatie eraf halen. Met een inflatie van 8 of 9 procent ben je gewoon slechter af dan in de afgelopen jaren.' Normaal gesproken gaan spaarders dan andere plekken zoeken om hun geld te stallen, zodat er nog iets van waarde uit kan komen. Mujagic heeft daar echter weinig verwachtingen van in dit geval. 'De afgelopen jaren werd de spaarberg alleen maar groter en groter. Dat was grotendeels tijdens de coronapandemie, toen men het niet kon uitgeven.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een recessie is onontkoombaar. Dit concludeert econoom Edin Mujagic op basis van het meest recente ECB-rapport over kredietverlening van banken. Banken lenen steeds minder geld uit aan bedrijven en particulieren, het volgende kwartaal zal dat nóg minder zijn. 'Aan die recessie ontkomen we niet.' Mujagic vergelijkt het ECB-rapport met een betrouwbare röntgenfoto van de economie doordat nagenoeg alle aangeschreven banken deelnemen aan de ECB-enquête. Volgens de banken hebben ze in het derde kwartaal veel vaker nee verkocht aan bedrijven en huishoudens. Het is sinds 2008 niet zo moeilijk geweest om een hypothecaire lening te krijgen, tegelijkertijd komen steeds meer bedrijven langs om een lening aan te vragen. En dat is niet zozeer om te investeren, maar puur om werkkapitaal te krijgen; om overeind te blijven. Banken geven echter niet thuis. Nu een recessie aan de einder opdoemt, zijn ze bevreesd dat bedrijven hun leningen niet meer terug kunnen betalen. En volgens Mujagic gebeurt hier in macro-economische termen iets raars: 'Een bank zegt vaker nee tegen een lening omdat 'ie bang is voor een recessie, maar door die weigering neemt de kans op een recessie juist toe'. Maar dan nationaliseer je toch een bank? Weer mis. 'Het is modern om te willen nationaliseren omdat staatsbanken dit soort fouten niet zou maken. Maar we weten van staatsbanken dat ze in goede tijden allerlei dingen doen met geld die economisch nergens op slaan.' Los daarvan: steun verlenen tijdens een recessie is weliswaar heel nobel, maar volgens de econoom op de lange termijn slecht voor de economie doordat de praktijk zombiebedrijven overeind houdt. En daarom werd er in het derde kwartaal minder aan bedrijven geleend, en daarom geven de banken aan in het vierde kwartaal nóg minder te zullen uitlenen. 'Een recessie, daar ontkomen we niet aan', concludeert Mujagic dan ook. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het duurde maar een uurtje, maar er was gisteren sprake van een negatieve gasprijs. En dat is opmerkelijk volgens econoom Edin Mujagic. 'Het was heel kort, maar wel ontzettend leuk.' Hoewel hij het opmerkelijk noemt, is er volgens Mujagic ook een duidelijke verklaring voor aan te wijzen. 'We hebben in de EU in de afgelopen maanden alle beschikbare voorraden waar je gas in kunt stoppen gevuld. En zoals iedereen merkt hebben we prachtig nazomers weer en dat betekent op zijn beurt dat de vraag naar gas juist daalt. Want we hebben het niet zo erg nodig.' Mujagic benadrukt daarbij dat er naast volle voorraden nog altijd gas naar EU-landen stroomt. 'Vanuit Noorwegen bijvoorbeeld, en met schepen wordt het aangevoerd. En als je geen voorraad hebt, ga je handelaren betalen om het van je af te nemen. Daardoor hadden we te maken met een negatieve gasprijs.' See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het is een trend die al een tijd aan de gang is: de dollar wordt sterker terwijl de euro zwakker wordt. En dat heeft verregaande gevolgen, zo weet ook econoom Arnoud Boot. 'De verwachting is dat de rente van de ECB verder verhoogd wordt, en dat wordt gedeeltelijk veroorzaakt door de sterke dollar.' Met name voor de consument zelf is een hogere dollar vervelend, want die merkt dat Amerikaanse of internationale producten - die vaak in dollars zijn uitgedrukt - duurder worden. 'Energie wordt bijvoorbeeld extra duur, omdat de energiemarkt ook dollargerelateerd is', aldus Boot. 'Maar voor bedrijven betekent een dure dollar en dus een goedkope euro dat de exportmachine bijna uit zijn voegen barst.' Volgens Boot is er dan ook sprake van een overschot op de Nederlandse lopende rekening. 'Die lopen eigenlijk voor wie weet hoeveel jaar al richting tien procentpunten van het nationaal inkomen. We exporteren dus zo'n zeven tot elf procentpunten van het nationaal inkomen méér dan we importeren. Dat wordt veroorzaakt doordat Nederland relatief goedkoop de euro is ingegaan. Vanaf dat moment is Nederland teveel het goedkope land geworden.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoewel China de presentatie van hun economische cijfers deze week heeft uitgesteld, is er een andere manier gevonden om de economische activiteiten aldaar te meten. 'Als het om cijfers uit China gaat, geldt al heel lang dat je die met een stevige korrel zou moet nemen', stelt econoom Edin Mujagić. Er is namelijk niet helemaal op te vertrouwen, zo stelt hij. 'Dat betekent dat er ook een hele industrie omheen is ontstaan om via alternatieve routes tóch te achterhalen hoe hard de Chinese economie groeit.' Als voorbeeld noemt Mujagić het onderzoek van Luis Martinez, die doceert aan de University of Chicago. 'Die heeft gekeken naar de satellietbeelden van de avonden en nachten in China van de afgelopen twintig en dertig jaar', vervolgt hij. 'Aan de hand van die beelden heeft hij gemeten wat de toename of afname is van lichtintensiteit aldaar.' De logica daarachter is dat als de economie van een land hard groeit, bedrijven en huishoudens in China meer energie verbruiken. 'En dat zou je dan moeten kunnen zien', aldus Mujagić. 'Hij heeft dat bekeken en is daarbij tot de conclusie gekomen dat de economische groei van China in de afgelopen twintig jaar misschien wel tot een derde lager is dan wat uit de officiële statistieken blijkt.'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het consumentenvertrouwen in Nederland is onveranderd somber. Dat is niet vreemd volgens econoom Edin Mujagic, als je ziet wat we allemaal hebben meegemaakt de afgelopen maand. Opvallender is dat de consumentenuitgaven in augustus zijn gestegen. We gingen vooral meer de deur uit naar restaurants en bioscoopbezoekjes. 'We hebben natuurlijk een mooie maand met ontzettend warm weer gehad', aldus Mujagic. En je kan je voorstellen dat juist omdat het in de wereld zo slecht gaat, mensen er behoefte aan hebben om even te doen of er niks aan de hand is.' Wat volgens Mujagic nog wel een bron van zorgen is, is waar we ons geld precies aan uitgaven. Grote aankopen als bankstellen, kleding kopen, dat stellen we allemaal uit. 'Dat zegt eigenlijk heel veel, en sluit ook aan bij die eerdergenoemde somberheid. Als mensen somber zijn, als de consument niet te spreken is over de toekomst, dan houden we geld achter de hand en geven we het niet uit aan bijvoorbeeld nieuwe bankstellen. En dat belooft weinig goeds voor de economische groei.' Het zou Mujagic overigens niet verbazen als het consumentenvertrouwen de komende maanden langzaam weer gaat stijgen. 'Dat heeft een aantal redenen. Het prijsplafond voor gas en stroom zal een rol spelen, maar de prijzen voor gas en stroom op de wereldmarkt zijn ook beduidend lager dan enkele maanden geleden', legt hij uit. 'Langzaam zullen de prijzen dus onafhankelijk van dat plafond ook gaan dalen, en dat zal goed nieuws zijn voor de stemming in het land'See omnystudio.com/listener for privacy information.

Aan de verschillen in inflatie in Europa en de VS zie je dat de Europese Centrale Bank ECB te laat is begonnen met renteverhoging. Dat zegt econoom Edin Mujagic. 'Hier zie je wat de prijs is van de waardedaling van de euro.' Waar de VS profiteren van de lage olieprijs vanwege sterke dollar, daar blijft de Europese inflatie hoog - dankzij de lage euro. Inflatie VS daalt... Hoewel er verschillen tussen landen binnen de eurozone zijn, merkt Mujagic dat de inflatie in de hele muntunie versneld is. Hij vergelijkt de cijfers met die in de VS en dan valt op dat de inflatie in de VS gestaag dalende is. 'Vorige week kwamen de cijfers uit de VS, en het blijkt dat het aandeel energie minder en minder wordt. Dat is al drie maanden lang het geval, en niet los te zien van het feit dat de olieprijs sinds begin juni aanmerkelijk is gedaald.' ...maar hier niet In Europa is dat niet het geval. In tegendeel, Europa profiteert niet van de lagere olieprijzen. 'Hier zie je wat de prijs is van de waardedaling van de euro. Die is sinds begin dit jaar 15 procent minder waard minder waard geworden, ondanks die daling van de prijs van olie in Amerikaanse dollars op de wereldmarkt, komt het bij ons nauwelijks aan. Hier zie je dat de ECB echt te laat is begonnen met renteverhoging. Waar de inflatie in de VS langzaam maar zeker gepiekt is en op weg naar omlaag lijkt te zijn, daar is het bij ons precies andersom. 'Volgens Mujagic kunnen wij niet profiteren van de lage olieprijs omdat de dollar duurder is dan de euro en wij dus meer voor olie moeten betalen. Wanneer de econoom kijkt naar de ontwikkeling van de munt en die van de prijzen, dan acht hij de kans heel groot dat het eerstvolgende cijfer cijfer wél boven die 9,9 gaat uitkomen. See omnystudio.com/listener for privacy information.