Voorproevers

De censuur was alomtegenwoordig, de politie streng, ook al in de tsaristische tijd. En toch ontstond in de Sovjet-Unie een circuit van clandestiene uitgaven in eigen beheer, de samizdat, dat zich verspreidde naar de satellietstaten in Oost-Europa en dat tot het ineenstorten van de USSR zou blijven bestaan. Emmanuel Waegemans, die ooit zelf manuscripten de Sovjet-Unie uit smokkelde, schetst hoe de samizdat groeide en bloeide.

Elke week wordt in België iemand door zijn/haar (ex)-partner vermoord. Het gerecht krijgt dat cijfer niet naar beneden. Hoe komt dat? Hoe kan liefde radicaal omslaan in haat? In elk geval komen passionele moordenaars voor in alle rangen en standen. Kan ieder van ons dan in een vlaag van ziekelijke jaloezie of grote woede iemand vermoorden? Bent u zeker dat uw stoppen nooit zullen doorslaan? Hoe kun je signalen van dreigend geweld herkennen? En wat is het belang van een warme opvoeding?

Freek Van de Velde onthult in zijn boek 'Wat taal verraadt' hoe menselijke communicatie zich heeft ontwikkeld, van prehistorische kreten over Shakespeariaanse sonnetten tot moderne straattaal. Je komt te weten hoe dolfijnen menselijke taal nabootsen, waarom stokstaartjes een verrassend gevoel voor mode hebben, en wat taal tot het krachtigste afrodisiacum maakt. Hij praat erover met Jacotte Brokken.

In 1827 gebeurt er iets bijzonders. Giraf Zarafa vertrekt voor een tocht die twee jaar zal duren. De giraf is een geschenk van de pasja van Egypte, voor de koning van Frankrijk. Barbara Rottiers verdiepte zich in het verhaal van de giraf en maakte er een boek over, voor kinderen vanaf 10 jaar. Ze vertelt over deze wonderlijke giraf bij Jacotte Brokken.

Het verhaal van een iconische foto in het bad van Hitler, maar vooral van de persoon die in het bad zit, terwijl ze peinzend over haar schouder staart. Het verhaal van Lee Miller, oorlogsfotograaf, kunstenaar en waanzinnig interessante vrouw. Dat verhaal is nu te zien in de biopic 'Lee', met Kate Winslet in de hoofdrol. Marleen Daniëls, fotograaf en bewonderaar van Lee Miller, keek naar de film.

Wie heeft ooit beslist dat vrouwen het zwakke geslacht zouden worden? Met die vraag zat Jan Luiten van Zanden. Voor het antwoord keert hij in zijn boek 'Dochters van Lucy' helemaal terug naar het begin, naar Lucy, de eerste mens. Daarna neemt hij ons mee door de geschiedenis van de vrouw-manverhouding.

In de Sint Pietersabdij in Gent loopt een tentoonstelling rond deze vragen: is één van de graven onder het Sint Pietersplein van Judith van Vlaanderen? Het skelet is van een vrouw die stierf in de negende eeuw. Tot zo ver is er een match. Welke historische kennis hebben we, die verder in die richting wijst? Blijft de veronderstelling overeind, als je ook een fysisch antropoloog op het skelet loslaat? Historicus Steven Vanderputten en antropoloog Isabelle De Groote bij Annemie Peeters

Op 25 november is het vijftig jaar geleden dat Nick Drake stierf, eenzaam in zijn jongenskamer in het ouderlijke huis. Hij was 26. Hij zou nooit beleven dat zijn oeuvre postuum wereldwijd miljoenen gevoelige jongens en meisjes tot tranen toe zou beroeren. Eén van die velen is muzikant Jan Swerts, hij schreef voor het tijdschrift 'Reveil' een verhaal over zijn pelgrimstocht naar het graf van Nick Drake in Tanworth-in-Arden. En hij praat over wat het werk van Drake zo onsterfelijk maakt.

Charlotte Van den Broeck volgt het spoor van de uitgestorven Tasmaanse tijger. Van de Antwerpse zoo tot de bush van Lutruwita/Tasmanië, waar enkelingen pootafdrukken en camerabeelden verzamelen in de hoop te kunnen bewijzen dat het dier nog leeft. En wat als we het dier terug tot leven zouden wekken? Haar boek 'Een vlam Tasmaanse tijgers' is een droevig ecologisch verhaal, maar biedt ook hoop in tijden van (klimaat)crisis.

De Britse Olivia Laing droomt als kind al van een eigen tuin. Die kan ze pas kopen als veertigplusser: het is een compleet verwilderde tuin-met-huis in Suffolk. Laing stort zich op de reconstructie van de tuin, en stoot daarbij op verhalen van uitsluiting en macht. Het is 2020, wereldwijde lockdown, ook Laing is bevoorrecht, met haar prachtige tuin. Het dagboek dat ze in die dagen bijhoudt, is nu een boek: The garden against time. Tuiniers Britt Bakker en Bert Watteeuw lazen het en vertellen.

De Verenigde Staten lijken nu erg verdeeld, maar waren dat nog veel meer tijdens de burgeroorlog, de Civil War (1861-1865) tussen de Noordelijke en Zuidelijke Staten. Johan Op de Beeck schreef een lijvig boek over die oorlog en ontdekte een grotere rol voor België dan tevoren werd aangenomen. Zijn boek heet 'De Verscheurde Staten van Amerika', en gaat over vroeger én vandaag.

Als je geboren wordt uit een dienstmeid die de aandacht van de keizer had getrokken, heb je dan nog een toekomst voor je? Het kleine Margrietje, dochter van Karel V en Johanna van der Gheynst, wordt niet bij de nonnen weggemoffeld maar trouwt met de hertog van Parma en schopt het tot landvoogdes van de Nederlanden. Een functie die zij, Margaretha van Parma, zeer ter harte neemt. Zo blijkt ook uit de expo 'Margaretha, Keizersdochter tussen macht en Imago'. Curator Katrien Lichtert vertelt.

In de zomer van 1960 wordt Congo onafhankelijk. Een half jaar later wordt hun democratisch verkozen eerste minister, Patrice Lumumba vermoord. Johan Grimonprez weeft rond dit feit een film waarin de Amerikaanse burgerrechtenbeweging, jazz, de CIA en de Belgische mijnindustrie een macabere dans opvoeren. 'Soundtrack to a Coup d’Etat' is een wonderlijke trip door drie continenten en een film als een swingende jazzcompositie.

In het boek 'De geschiedenis van onze grond' vertelt geoloog Jasper Verhaegen het oudste verhaal van Vlaanderen, niet te verwarren met de versie van Tom Waes. Dit gaat echt over wat er in de grond zit. In onze bodem. Niet ons bloed, maar wel de aarde, de stenen, het verhaal onderin.

Over tien miljoen jaar zijn we met z'n allen een...ja, wàt... een ding in een aardlaag. Maar ooit hebben we gedacht dat wij mensen de top van de natuurpiramide waren. Dat we de natuur makkelijk de baas konden. We denken dat soms nog. Al stellen we ook wel vast dat de natuur zeer geregeld een beetje (veel) sterker is dan wij. In het boek 'Verhalen van de natuur' worden verhalen verteld vanuit àl die standpunten. Om te eindigen met de vraag welk het standpunt zal zijn over pakweg 50 jaar

Tien jaar geleden schonk Valère, de partner van Veerle Duflou, zijn lichaam aan de wetenschap. Het kwam terecht in het anatomielab van de Universiteit Antwerpen. Tien jaar later wil Veerle weten wat er dan met die lichamen gebeurt.

De duivel kent vele gedaanten en vele namen: Satan, Beëlzebub, Mephistopheles, Lucifer,... Voor het boek 'Satan. Een geschiedenis van de duivel' onderzoekt professor Danny Praet samen met zijn collega's het ontstaan van de duivelsfiguur, zijn evolutie en zijn verschijning in verschillende religies en tradities. Vanwaar onze fascinatie en zelfs sympathie voor de duivel?

Bij het begin van de Tweede Wereldoorlog gaat modelerares Elise samen met haar man Vital Nahon bij het linkse verzet in Antwerpen. Na zijn arrestatie duikt ze onder, maar acht maanden later krijgt de Gestapo haar te pakken. Na folteringen verraadt ze vroegere kameraden en moet ze bij haar bewaker Wilhelm von Hören als seksslavin inwonen. Hij vermoordt haar. Voor die moord krijgt hij vijf jaar na de oorlog de doodstraf. Ondertussen heeft hij het verraad van Elise bij elk verhoor meer aangedikt.

Charleroi is in de ogen van veel mensen een lelijke stad, niet meteen een bezoek waard. Onterecht, vindt Pascal Verbeken. Charleroi is niet minder mooi of interessant dan Venetië, Brugge of Amsterdam. Voor wie het wil zien. Verbeken schreef met 'Mijn Charleroi' de eerste reisgids voor de stad sinds 1911. Het jaar van de wereldtentoonstelling, toen de industriestad op haar hoogtepunt was. Daarna kwam het verval, nu krabbelt de stad langzaam recht. 'Mijn Charleroi' is een rehabilitatie op papier.

Of je nu een CEO bent die de fakkel doorgeeft, een stel gescheiden ouders dat een gezamenlijk groeifeest wil voor hun kind of een financieel verantwoordelijke die met aandacht afscheid wil nemen voordat hij begint aan een nieuwe job: Anniek Gavriilakis legt uit hoe het bij al die momenten belangrijk kan zijn om na te denken over een ritueel. Daarover praat ze met Annelies Moons.

Vanwege de schade die ze veroorzaken aan onze natuur en landbouw, bestrijden we invasieve exoten als de wasbeer, de bruine rat,... : we doden ze en gooien ze weg. Ondertussen kraakt de bio-industrie in zijn voegen om aan onze vraag naar vlees te voldoen. Wat als we deze exoten op ons menu zetten? En zijn ze eigenlijk lekker? Joël Broekaert praat erover met Annelies Moons.

Wat als je allebei in een andere werkelijkheid gelooft? Kan je elkaar dan nog vinden? Wereldwijd worden talloze families en vriendengroepen verscheurd door polarisatie. Opgeklopt door de media en algoritmes vertrouwen mensen die van elkaar hielden elkaar opeens niet meer. Marthe Walter schreef neer hoe de politiek haar familie binnensloop en praat erover met Annelies Moons.

Er zijn veel dingen die we niet (meer) weten over de oorlog. Er zijn ook veel zaken die we nooit hébben geweten. En er zijn er die we liéver niet weten. Dat verzetsmensen in Antwerpen in 1940 niet zelden uit (extreem)-rechtse en/of militaire hoek kwamen. Dat (ook) het verzet in die eerste oorlogsjaren niet bijster veel gaf om Joodse medeburgers. Dat vrouwen belangrijke rollen speelden in het verzet, maar daar veel minder (officiële) erkenning voor kregen dan mannen. Allemaal in deze aflevering

Het Centrum voor Agrarische Geschiedenis maakt een podcast 'Water & Land', waarin ze onderzoeken welk immateriaal erfgoed gebruikt kan worden bij actuele uitdagingen als waterbeheer, behoud van biodiversiteit en bodemvruchtbaarheid. Historica Laura Danckaert praat erover met Bruno Wyndaele.

Het boek 'Machineman' van Sandra Langereis volgt het veelbewogen leven en werk van de gepassioneerde heelalonderzoeker, verlichte volksverheffer en revolutionaire politicus Eise Eisinga in tijden van burgeroorlog en revolutie op de voet. Bruno Wyndaele praat met haar over deze Nederlandse homo universalis.

Als Donald Trump in beeld komt, schudt de gemiddelde Europeaan meewarig het hoofd. Trump is een gevaarlijke narcist en een potentiële dictator; zijn Republikeinse partijgenoten zijn extremisten – en wat dan te denken van hun kiezers, ook bij de presidentsverkiezingen van 2020 nog altijd met 74 miljoen? Verdienen de Trumpstemmers de overheersende reputatie van slaafse volgelingen wel? Professor Marc Buelens ging op bezoek bij Republikeinen en praat erover met Bruno Wyndaele.

Annemie Peeters praat met organisator Akin Beyazi en deelneemster Agnes Suy. Ze waren/zijn goed in het knopen van eindjes aan elkaar. Samen met andere 'ervaringsdeskundigen' heeft Agnes een kortfilm en foto's gemaakt. Dat deden ze met een simpele smartphone-met-statief. Het onderwerp: hun leven. Het doel: iets moois maken natuurlijk. Maar ook: gezién worden. Het resultaat: het-leven-zoals-het-is-zonder-geld, maar mét indrukwekkende getuigenissen.

"De naam die we onze soort gegeven hebben is Homo sapiens – de wijze mens. Het valt alleen wel te betwisten of we die naam hebben waargemaakt." Zo begint historicus Yuval Noah Harari zijn nieuwe boek 'Nexus'. We maken momenteel met de komst van AI een ingrijpende informatierevolutie mee, die op technologische zelfmoord lijkt. Om te kunnen begrijpen wat er nu gebeurt brengt Harari de geschiedenis van onze informatienetwerken in kaart. Annelies Beck bespreekt 'Nexus' bij Jacotte Brokken.

Frederic Vermeulen is de nazaat van een heks. Of beter gezegd: zijn verre voormoeder Tanneke Sconynckx werd eind 16de eeuw beschuldigd van hekserij. Ze stierf in 1603 op de pijnbank na vier dagen van foltering. Slachtoffer van roddel en religiewaanzin. Vermeulen verdiepte zich in haar verhaal en schreef het boek 'De heks van Gottem'. Haar verhaal is dat van vele onschuldige vrouwen (en mannen) tussen de 16de en 18de eeuw. Jacotte Brokken praat met Vermeulen over zijn boek.

Op 16 augustus 1897 vertrok Adrien de Gerlache met zijn schip de Belgica vanuit Antwerpen naar de laatste blinde vlek op de wereldkaart: Antarctica. De expeditie kwam vast te zitten in het poolijs, de crew moest een jaar overleven in ijzige koude. Toch bleef de bemanning baanbrekend wetenschappelijk onderzoek doen. Hun verhaal, maar ook dat van de Zuidpool vandaag, wordt verteld op de expo 'Naar Antarctica' in het MAS. Curator Waander Devillé is te gast bij Jacotte Brokken.

Het taboe op mentale gezondheid lijkt stilaan weg. En we weten intussen ook hoe we de meeste geestesziekten op een humane manier kunnen behandelen. Want dat is wel anders geweest. In het boek 'De ontdekking van de geest' vertelt Griet De Cuypere de geschiedenis van de psychiatrie. Van prehistorische schedelboringen, via heksenvervolging, de psychoanalyse en elektroshocktherapie, tot de morele dilemma's van vandaag. Tegelijkertijd beschrijft het boek de levens van wie werkelijk heeft geleden.

Marien bioloog Patrick Sorgeloos heeft zijn leven gewijd aan het pekelkreeftje. Dat kan volgens de professor een oplossing zijn voor het voedselprobleem in de wereld; het is uitstékend eten voor vissenlarven en dus perfect inzetbaar in de aquacultuur, overal ter wereld. Zijn hele leven heeft Sorgeloos die boodschap verkondigd. Schrijver Dieter Honoré is een leek in de biologie, maar wordt aangestoken door de passie van Sorgeloos. Honoré schrijft een wervend boek over prof en pekelkreeftje.

Nadat journalist Jesse Beentjes door kanker een testikel verloor, kreeg hij meermaals de vraag: ‘Voel je je nu minder man?’ Voor Beentjes de aanleiding om de vragen achter die vraag te onderzoeken. Met behulp van van filosofie, historisch onderzoek, interviews met medische experts en zijn eigen ervaringen als patiënt gaat Beentjes op zoek naar de bron van allerlei mannelijkheidsmythes. Resultaat: het boek 'Minderman'. Een gesprek over testosteron, castraten en fitness influencers.

Een vrouw wordt niet geboren, ze wordt gemaakt. Maar als dat zo is, wat valt er dan te zeggen over hoe ze in elkaar wordt ge­zet? In Liggend naakt, een essay in vijf delen, onderzoekt Bas­je Boer onze aannames over vrouwelijkheid aan de hand van kle­ding en symbolen die we vinden horen bij de vrouw. Ze vertelt erover bij Bent Van Looy in Voorproevers

Kees Moeliker is een bevlogen bioloog. Hij werkt al 35 jaar bij het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Zijn ontdekking van homoseksuele necrofilie bij de wilde eend leverde hem de felbegeerde Ig Nobelprijs op. In 'De Kikkerkamasutra' vertelt hij verhalen over de McFlurry-egel, de Elastiekooievaar, de Verslikvis en de Mondkapmeeuw en over hoe deze behaarde, gevederde of besnavelde metgezellen onzacht in aanraking komen met onze moderne maatschappij.

Yotam Ottolenghi, de chef die ons za'atar en tahin leerde eten, heeft een nieuw boek: 'Comfort'. Over comfortfood: troosteten dat voelt als een warm dekentje. Linde Merckpoel trok naar de testkeuken van Ottolenghi in Londen. Ze sprak er met hem en met coauteur Verena Lochmuller. En ze mocht voorproeven: boterzachte sperziebonen, want in het Ottolenghi-universum zijn die even troostrijk als kip of kippensoep. Luister hier naar het integrale gesprek.

Yotam Ottolenghi, de chef die ons za'atar en tahin leerde eten, heeft een nieuw boek: 'Comfort'. Over comfortfood: troostrijk eten dat voelt als een warm dekentje. Maar wat comfortfood is, dat is heel persoonlijk én cultuurgebonden. Linde Merckpoel trok naar de testkeuken van Ottolenghi in Londen. Ze sprak er met hem en met coauteur Verena Lochmuller. En ze mocht voorproeven: boterzachte sperziebonen, want in het Ottolenghi-universum zijn die even troostrijk als chocolade of kippensoep.

Drie generaties gaan samen op pad: journalist Evelien Rutten, haar tienerdochter en de twee zussen van haar moeder. Ze bezoeken de plekken in Duitsland, Polen en Oostenrijk die een belangrijke rol speelden in hun familiegeschiedenis. Ultieme bestemming van de tocht: Auschwitz, het kamp waarin de grootouders van Evelien terechtkwamen. Haar boek 'Roadtrip naar Auschwitz' is een ontroerend verslag van hoe een familie de trauma’s uit het verleden een plek geeft.

Hij reisde voor VRT Canvas al Godfried van Bouillon achterna, nam de weg naar Mekka en doorkruiste de nieuwe lidstaten van de Europese Unie. Nu zoekt Jan Leyers het dichter bij huis en gaat op inspectieronde bij onze oosterburen. Aan Bruno Wyndaele vertelt hij waarom de Duitsers een eigen Canvasreeks verdienen.

De Belgische kustlijn. De ononderbroken Atlantikwall van beton uit de jaren zestig en later. Verfoeid om zijn lelijkheid, behalve door wie in die muur zit en uitkijkt op het strand. Maar waarom ziet de kust er bij ons zo uit, en vinden we nergens anders zo'n kustlijn? Jeroen Cornilly schreef met 'Het verlangen naar zee’ een boek over de evolutie van onze badsteden, en de rol van het massatoerisme. En voor wie zoekt is er nog wel wat moois te vinden, een belle époque villa hier, een duin daar.

In de nazomer van 2023 had Conner Rousseau een moeilijk moment. Zijn uitspraken over de Roma in Sint Niklaas lekten uit in de pers. Onaanvaardbaar, racistisch, een socialist onwaardig. Vele mensen waren boos. Ook de Roma. 'Maar wie zijn dat eigenlijk?' moet auteur Margot Vanderstraeten gedacht hebben. Want nu is er het boek ‘Wij, Roma’ met een dankwoord voor Conner, “zonder wie dit boek niet zou bestaan hebben”. Een boek geschreven vanuit hun standpunt, vanuit hun perspectief.

Annemie Peeters praat in boekhandel ’t Oneindige Verhaal in Sint-Niklaas met Thérèse en Benno Wauters. Echtgenote en zoon van radio-icoon en sportverslaggever Jan Wauters. Benno schreef een boek over zijn vader, en over het sportjaar 1974. Het jaar waarin Eddy Merckx zijn laatste Tour, Giro, en WK won. Waarin Johan Cruijff de WK-finale verloor. En Mohammed Ali zijn wereldtitel heroverde. Maar vooral ook het jaar van Jan Wauters.

Vlaanderen en Nederland zijn luie letterlanden geworden. We bungelen onderdaan als het aankomt op leesplezier en -vaardigheid, terwijl we eind jaren 90 nog internationaal aan de top stonden. Ook Anne Steenhoff, leerkracht in het basisonderwijs, schrok van het lage leesniveau in haar klas. Maar ze had ook meteen ideeën om hier iets aan te doen. In haar boek 'Een lui letterland' beschrijft ze hoe je het tij kan keren, met simpele, haalbare ingrepen. Bent Van Looy sprak met haar.

In woelige tijden van fake news, samenzweringstheorieën en online vuilspuiterij is het goed om eens te kijken naar de bron van al die ellende. De documentaire 'The Antisocial Network' ging op zoek en kwam uit bij een clubje nerds die gek waren op Japanse strips, ergens in een afgelegen chatroom in een hoekje van het internet. Tim Verheyden bekeek de docu, hij vertelt aan Bent Van Looy hoe een obscuur forum uitgroeide tot een online beerput en broeinest van complottheorieën. Van 4chan tot QAnon.

Tijdens de Renaissance raakte men al niet uitgepraat over seksualiteit. Sommige van die ideeën klinken ons vreemd in de oren, zoals het geloof dat de baarmoeder zonder seks verstopt kon raken. Maar iemand uit de tijd van Da Vinci had ook mee kunnen praten over slutshaming, of kunnen lachen om iemands ‘small dick energy’. Marlisa den Hartog schreef er een boek over: 'Seks in de renaissance'. Aan Raf Njotea vertelt ze hoe sommige opvattingen van toen nog altijd bepalen hoe we naar seks kijken.

Van alle sportbonden vroeg uitgerekend de voétbalbond UEFA advies aan uroloog Piet Hoebeke. Hoe omgaan met de toenemende genderdiversiteit in het voetbal? Wie kan bij mannen-, wie bij vrouwenteams spelen? Welke regels zijn inclusief genoeg voor bv. transvrouwen, terwijl ze ook waken over fair-play? Hoe doen ze dat in àndere sporten? Hoebeke maakte de denk-oefening, samen met Imke Courtois; zij kent als ex-Red Flame alle gevoeligheden. De denkoefening werd een boek: Gender Goals.

Annemie Peeters praat met strandjutter Francis Kerckhof en met marien ecobioloog Gert Everaert over het plastic in onze wateren. Hoe komt het er in, wat kunnen wij er aan doen, hoe halen we het er weer uit én vooral: hoe erg is het?

In zijn boek 'Goede moed' onderzoekt en bespreekt tv-maker Tim Hofman de angsten die onze samenleving stevig in de weg zitten. Hij zoomt in op onze persoonlijke angsten en overwegingen: waarom zijn we zo verslaafd aan persoonlijke groei, en is stilstand echt zo eng? Daarnaast zoomt hij uit, om zo onze maatschappij met een kritisch oog te bekijken. Want wat brengt bange politiek eigenlijk teweeg? Bij Joris Hessels pleit hij voor een minder bang bestaan.

Ouderwetse aannames over vrouwelijkheid hebben lang de blik van biologen en zoölogen op vrouwtjesdieren vertroebeld. Het vrouwtje, dat was de moeder, de zorgende, het zwakke geslacht. Maar intussen weten we beter. Zoöloog Lucy Cooke schrijft in haar boek 'Bitch' over vrouwtjesdieren die zich niet in die binaire schema's laten inpassen. Van moordzuchtige stokstaartjesmatriarchen tot pseudopenisdragende vrouwtjeshyena’s. Hans Van Dyck bespreekt haar boek bij Linde Merckpoel.

Over armoede doen nogal wat misverstanden de ronde: het is je eigen schuld, het is puur een gebrek aan geld, het leidt tot domme beslissingen. Tim ’S Jongers groeide zelf op in armoede, ging uiteindelijk studeren, deed onderzoek naar armoede en doet nu beleidsvoorstellen om armoede tegen te gaan. Hij schreef een spoedcursus: 'Armoede uitgelegd aan mensen met geld'. Want armoede bestrijden kan pas als zij anders leren kijken. Bruno Wyndaele sprak met hem.