
Wetenschap Vandaag | BNR
1,408 episodes — Page 29 of 29

Belangrijk Nederlands meetinstrument slaagt voor extreme omgevingstest
Mede mogelijk gemaakt door: BroadwickAls SPEXone uiteindelijk met de satelliet mee de ruimte ingaat, is het de bedoeling dat hij daar met ongeëvenaarde nauwkeurigheid de eigenschappen van fijnstofdeeltjes in de aardatmosfeer gaat meten. De deeltjes spelen een belangrijke rol in het klimaat: sommigen zorgen voor het opwarmen van de aarde, maar anderen juist voor het afkoelen van de aarde. Met de SPEXone data die zeker drie jaar verzameld gaat worden proberen onderzoekers erachter te komen hoe groot die invloed precies is. In deze audio hoor je onderzoeker Otto Hasekamp van SRON (Nederlands instituut voor ruimte-onderzoek). Hasekamp publiceerde eerder al over het effect van fijnstofdeeltjes op het klimaat: Afkoelende rol van fijnstof op opwarmende aarde sterker dan gedacht. Lees hier meer over het instrument: SPEXone veelbelovend instrument voor aerosolmeting.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Aandacht baby gaat naar meest leerzame stimulus
Mede mogelijk gemaakt door: BroadwickIn deze audio hoor je hoogleraar cognitieve psychologie Sabine Hunnius van het Donders Instituut (Radboud Universiteit). Lees hier meer: Infants tailor their attention to maximize learning.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Jonge generatie vleermuizen accepteert slim de klimaatveranderingen
Mede mogelijk gemaakt door: BroadwickSommige dieren zijn iets beter in het omgaan met veranderingen dan anderen. Leef je kort, plant je je snel voort en verplaats je makkelijk, dan heb je een grotere kans op succes. Dankzij deze factoren lukte het de rosse vleermuis om zijn overwinteringslocatie slimmer te kiezen. In eerste instantie waren het de jonge mannetjes die verder naar het noorden opschoven om het zo niet te warm te hebben tijdens hun winterslaap, terwijl vooral de ouderen vleermuizen vast bleven houden aan hun oude vertrouwde stek. Omdat dit voor de jonge generatie een succesvolle move bleek te zijn overleefden de groepen die verder naar het noorden trokken en zo konden ze die kennis weer doorgeven aan de volgende generatie. Bergen data De onderzoekers hadden 10 jaar aan data van 3400 vleermuizen tot hun beschikking. De reden waarom was wat minder mooi: in Charkov, Oekraïne besloten op een gegeven moment steeds meer vleermuizen om te overwinteren in de raamkozijnen van flats. Omdat ramen vervangen in de winter veel goedkoper is, kwamen huizenbezitters steeds vaker in aanraking met de gevleugelde pakketjes. Ze brachten ze dan meestal wel naar het nabijgelegen rehabilitatiecentrum, maar veel waren tegen die tijd al dood. Gelukkig werden de gesneuvelde dieren goed bewaard, wat er jaren later voor zorgde dat ze dankzij stofjes in hun vacht konden herleiden waar de dieren hadden geleefd. In deze audio hoor je onderzoeker Christian Voigt van het Leibniz-Institut für Zoo- und Wildtierforschung im Forschungsverbund. Meer lezen over het onderzoek kan hier: Generational shifts help migratory bats keep pace with global warming.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Functie van slaap verandert plots wanneer we 2,5 jaar oud zijn
Mede mogelijk gemaakt door: BroadwickLees hier meer over het onderzoek: UCLA-led team of scientists discovers why we need sleep. De paper vind je hier: Unraveling why we sleep: Quantitative analysis reveals abrupt transition from neural reorganization to repair in early development.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mannetjesbavianen met vriendinnen leven langer
Mede mogelijk gemaakt door: BroadwickIn deze audio hoor je onderzoeker Susan Alberts van Duke University. Meer over de studie: Male baboons with female friends live longer. De paper vind je hier: Social bonds, social status and survival in wild baboons: a tale of two sexes.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een veel snellere manier om nieuwe plantenrassen te maken
Mede mogelijk gemaakt door: BroadwickHet doel van deze onderzoekers is het maken van planten die minder gevoelig zijn voor ziekte, die minder pesticide nodig hebben en die ook nog eens gezonder zijn om te eten. Als je een plant wilt verbeteren kan dat op verschillende manieren. Je kunt ze genetisch manipuleren, maar dat mag hier niet. En je kunt ze op de ouderwetse manier kruisen, tot je uiteindelijk de soort krijgt die je wilt. Dat is alleen een lang en kostbaar proces met een wisselende uitkomst. Kan dit niet via een andere weg, achten Alexandre Jousset en zijn collega Mohammad Ravanbakhsh van de Universiteit Utrecht. Samen kijken ze al jaren naar de grote invloed van al die kleine beestjes tussen de wortels van planten. Eigenlijk is een plant een soort hybride tussen plant en bacteriekolonie zagen ze en toen begonnen ze te denken: kunnen we het niet via die bacteriën spelen? Veredelen bacteriën Een plant veredelen tot een nieuwe soort duurt vaak jaren, maar een bacterie veredelen is een kwestie van uren tot dagen. Of deze aanpak echt ging werken zijn ze vervolgens gaan testen in het lab. In de ene setting lieten ze de genen muteren van de plant zelf en in de andere setting alleen de genen van de bacteriën. Ze mikten daarbij op genen die de voedingswaarde verbeterden en die de weerstand van de plant sterker maakten. En wat zagen ze: beide aanpakken werkten vrijwel evengoed. Hoe gaat dat er dan in de praktijk uitzien? Even met je spinazie naar het lab Nou stel je hebt een veld vol spinazie, maar de plantjes zijn niet zo sterk en je wilt de voedingswaarde verbeteren. Dan ga je met je plantje naar Utrecht. Daar gaan ze eerst kijken, wat kan er genetisch beter? Welke genen zijn nodig voor die verbeteringen? En dan zoeken ze daar als een soort matchmakers de juiste bacteriën bij, die deze genen stimuleren. En binnen een paar maanden hebben ze dan een nieuwe verbeterde spinazieplant voor je klaar, terwijl normaal veredelen jaren kan duren. Voor de zekerheid hebben de onderzoekers alvast een spin off gelanceerd, mocht de vraag groot zijn. Voor nu hopen ze vooral op gezondere plantjes en een verduurzaming van de landbouwsector. Want als je plantjes zo maakt dat ze minder water, meststof en pesticiden nodig hebben, dan is iedereen blij. In deze audio hoor je onderzoeker Alexandre Jousset van de Universiteit Utrecht. De paper vind je hier: Targeted plant hologenome editing for plant trait enhancement.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De grootste vissen in de zee zijn vrouwen
Mede mogelijk gemaakt door: BroadwickHet onderzoek vond plaats in het Ningaloo Reef in het westen van Australië. Daar verzamelen zich elk jaar honderden walvishaaien. De onderzoekers zwommen al veel met de dieren en ontdekten zo dat ze elk een uniek patroon hebben en dat ze dus uit elkaar gehouden kunnen worden. Dat betekent dat je ze kunt gaan volgen en kunt bijhouden hoeveel ze elke keer gegroeid zijn. Maar hoe doe je dat? Een walvishaai meten? Je kunt hiervoor een wervel doorzagen en de jaarringen - net als bij een boom - tellen. Maar ja, dan moet de walvishaai dood zijn. Ze hebben het toen maar eerst eens (geen grap) met een meetlint geprobeerd, maar zoals je je kunt voorstellen, was dat niet heel makkelijk onderwater. Ze kwamen uit bij stereo-video, waarbij twee camera's één meting doen. Langzame groeiers Nou groeien walvishaaien helemaal niet snel: 20, misschien 30 centimeter per jaar. Dus als je een goeie dataset wilt verzamelen dan ben je wel even bezig. In dit geval: tien jaar. Maar na die tien jaar konden ze bevestigen dat walvishaaien langzaam groeien en dat dit verschilt tussen de mannetjes en vrouwtjes. In het begin groeien de mannetjes sneller. Maar bij een meter over 8 vlakt de groei af. De vrouwtjes groeien dan nog even door, soms tot voorbij de 14 meter. Waarbij mannetjes over de groei naar een geslachtsrijpe leeftijd 30 jaar doen, maar de vrouwtjes daar 50 jaar voor nodig hebben. Voortbestaan walvishaai En dan moet je je voorstellen: zo'n vrouwtje moet dan 50 jaar lang niet gevangen worden, er moet geen schip tegenaan varen, ze moet niet vast komen te zitten. En dat allemaal nog voordat ze überhaupt aan kinderen kan beginnen. Dat is natuurlijk heel zorgelijk voor het voortbestaan van de walvishaai. En daarom is het goed dat we dit door dit onderzoek nu weten. Wat we natuurlijk ook weten dankzij dit onderzoek, is dat de vrouwtjes het dus winnen van de mannetjes in lengte. Waarbij de grootste dames in de buurt van de 18 meter komen. De grotere walvishaaimoeders kunnen wel honderden jongen tegelijk dragen in verschillende stadia van ontwikkeling. Dan is het ook wel fijn als je een maatje meer hebt. In deze audio hoor je onderzoeker Mark Meekan van het Australian Institute of Marine Science. Lees hier meer over het onderzoek: Asymptotic Growth of Whale Sharks Suggests Sex-Specific Life-History Strategies.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Oudste sperma ooit gevonden
Mede mogelijk gemaakt door: BroadwickHet gebeurt niet vaak dat fossielen in barnsteen zo goed bewaard blijven. Vaak is bij dit soort diertjes iets als het schild nog intact, maar zijn de ingewanden en andere zachtere delen verloren gegaan. In 150 jaar onderzoek naar fossielen van mosselkreeftjes waren er misschien 20 uitzonderingen. Deze laatste toevoeging is dus op zich al uitzonderlijk omdat ook de ingewanden in goede staat verkeren, maar wat de vondst extra bijzonder maakt is dat er zelfs spermacellen in het voortplantingskanaal van één van de vrouwtjes zijn gevonden. Extra grote spermacellen Het vinden van de spermacellen, die tot de grotere behoren van het dierenrijk (de fruitvlieg wint met een lengte van 5.8 centimeter), laat zien dat er evolutionair gezien weinig is veranderd voor deze beestjes als het op voorplanting aankomt. Je zou denken: grote spermacellen, dat is niet voordelig. Het kost namelijk veel meer moeite: het uitzonderlijk grote sperma vraagt om grote ingewanden om ze te verplaatsen en de voortplanting zelf duurt ook nog eens veel langer. Toch laat deze fossiel zien dat de spermacellen van dit diertje er 100 miljoen jaar geleden net zo uitzagen als nu en dat deze tactiek dus blijkbaar genoeg opleverde om de tand des tijds te doorstaan. Politieke onrust rond barnsteenfossielen Helaas is het vinden van fossielen in barnsteen niet alleen maar goed nieuws. Barnsteen wordt voornamelijk gewonnen voor het maken van sieraden, waarbij af en toe een fossiel wordt gevonden. Op sommige plekken ter wereld gebeurt het opgraven van barnsteen echter onder erbarmelijke omstandigheden, waarbij de mijnwerkers grote sommen geld moeten betalen aan vaak criminele organisaties om op extreem gevaarlijke plekken te mogen werken. In enkele landen is de onrust zo groot op het moment dat onderzoekers wetenschapsbladen hebben opgeroepen om geen artikelen meer te publiceren waarin barnsteenfossielen uit die regio's zijn gebruikt. Het stuk barnsteen uit het onderzoek naar spermacellen is volgens de betrokken onderzoekers gevonden in een periode waarin de situatie minder alarmerend was. Ze laten weten zich bewust te zijn van de huidige problematiek. In deze audio hoor je geobioloog Renate Matzke-Karasz van de Ludwig-Maximilians-Universitaet in München. De volledige paper is hier terug te vinden: Exceptional preservation of reproductive organs and giant sperm in Cretaceous ostracods.See omnystudio.com/listener for privacy information.