Voorproevers

Is er iets menselijker dan taal? Maar wanneer en hoe die taal tot stand kwam, wetenschappers zijn het sinds jaar en dag grondig oneens over die kwestie. Evolutiebioloog Madeleine Beekman ontwikkelde een eigen theorie. Het feit dat wij spreken heeft volgens haar alles te maken met de zorg die we aan onze hulpeloze mensenbaby’s geven. Haar boek 'Het ontstaan van taal' geeft ook inzicht in wie wij zijn als mens.

Ben je bekend met ons concept? Zo begint menig diner op restaurant. Bruno Vanspauwen is bekend met vele concepten, met veel restaurants ook, want hij is restaurantcriticus voor de krant de Standaard. Hij schreef een boek met tips voor restaurantbezoek: 'Heeft het gesmaakt?' Waar moet je op letten als je binnenkomt? Wat bestel je als aperitief? Wat zijn de voordelen van een vast menu versus gerechten à la carte? Is het slim om de aangepaste wijnen per glas te nemen?

Filip De Pillecyn is een van onze gevoeligste auteurs, die met Monsieur Hawarden het eerste genderfluïde romanpersonage uit de Vlaamse literatuur op de wereld zette. En klassiekers schreef zoals het sociaal bewogen 'Mensen achter de dijk'. Maar zijn schrijverschap wordt ook overschaduwd door de rol die hij speelde als cultureel collaborateur in de Tweede Wereldoorlog. Al was hij een overtuigd antimilitarist. Waar ontmoeten die twee Pillecyns elkaar? Chris Ceustermans schreef een biografie.

Ruim dertig jaar geleden vluchtte Mina Etemad met haar ouders en zus uit Iran. Maar de grond, de taal en de mensen heeft ze nooit losgelaten. Wat ben je het leven verschuldigd als jij in meer vrijheid mag leven dan de inwoners van je vaderland? Die vraag blijft haar achtervolgen - als schuldgevoel, als gemis, als plicht. In haar boek 'De Zangvogel' onderzoekt ze wat het betekent om je land te ontvluchten, en om niet terug te kunnen keren.

De Zes van Antwerpen was een groep ontwerpers, vrienden soms, die ook weer geen groep was of wilde zijn. In 1986 zetten deze zes de Belgische mode op de wereldkaart. Schrijver Oscar van den Boogaard praatte met hen en verzamelde hun verhalen, in zijn boek 'De Zes'.

Floor Denil is wandelvlogger. 3 maanden geleden stuurde ze haar leven een spannende richting uit, wég uit België, de bergen in. Elke Vanhaecke was producer en collega van Annemie op VRT-Radio1, voor ze naar New York vertrok. Ze is er nu gediplomeerd stadsgids met een audioplan. Toevallig – of niét – is ook Margot Otten van VRTNWS te gast: zij maakt 'Stadsoren': originele audiowandelingen in Brussel. En het mooiste wandelverhaal komt van Danny Brijs, jaar en dag de weekendtechnicus van Annemie.

De levens van beroemde Middeleeuwse vrouwen als Jeanne d’Arc, Lady Godiva en Isabella van Castilië zijn in latere eeuwen vaak uitgebuit door mannen die erop gebrand waren een nationale identiteit te creëren. Anderzijds zijn er verschillende achttiende- en negentiende-eeuwse vrouwen, die in hun eigen tijd een voortrekkersrol speelden, maar nu in de vergetelheid zijn beland. In haar boek 'Legenda' neemt Janina Ramirez het op voor al deze vrouwen. Historicus Elias Feys las het boek.

Hoe kijken dieren naar de dood? Susana Monsó vertelt in haar boek 'De olifant die geen afscheid kon nemen' over mieren die hun eigen begrafenis bijwonen, chimpansees die de tanden van hun doden schoonmaken, kraaien die plekken vermijden waar ze een karkas hebben gezien, olifanten die obsessief ivoor verzamelen en walvissen die hun overledenen wekenlang met zich meenemen. Ze laat zien dat er meer manieren zijn om te denken over sterfelijkheid dan de menselijke manier. Hans Van Dyck las het boek.

In het boek 'Met de billen bloot' fileert gastro-enteroloog en proctoloog Magali Surmont hardnekkige mythes over onze darmen: van kiwi’s over microbioomtesten tot stoelgangtinten. Ze maakt de lezer wegwijs in het darmstelsel, vertelt over aandoeningen, maar ook over hoe je je darmen gezond houdt. Ze vertaalt wetenschappelijke kennis naar een toegankelijk verhaal. En als proctoloog wil ze taboes over de anus doorbreken.

Het verhaal van het Instituut voor Tropische Geneeskunde begint in 1906 bij Leopold II in Brussel met 'un cours de préparation pour les médecins se destinant à la carrière tropicale'. In 1933 verhuist het Instituut naar Antwerpen waar het opleidingscentrum met kliniek uitgroeit tot een wereldvermaard instituut voor onderwijs, onderzoek en medische zorg. Nu is er een boek over 120 jaar geschiedenis, opgevat als een rondleiding door het iconische art-decogebouw. Nico Van Aerde is onze gids.

Weinig dingen zijn spannender dan de overgang van het zesde leerjaar naar het eerste middelbaar. Want hoe zal die grote school zijn? Ga je je klasgenoten van de afgelopen zes jaar ooit nog terugzien? En welke weg gaan jullie dan allemaal uit de komende jaren? Sara de Monchy vat die gevoelens samen in haar podcast 'De Rolverdeling', want oh ja: déze laatstejaars hebben nog een extra stressfactor: welke rol krijgen zij in de eindmusical? En wat zegt die over hun rol in het echte leven?

Naar aanleiding van de maand van de filosofie in april en op vraag van uitgeverij Confituur schreef filosoof Martha Claeys een essay over emoties en politiek. Claeys focust zich in haar werk wel vaker op emoties. Wij gaan ervan uit dat wat wij voélen privé is, récht uit het hart. Maar dat is niet altijd/vaak niet zo. Onze emoties zijn beïnvloedbaar. Vooringenomen, soms. En dus ook vatbaar voor politieke manipulatie. Een gesprek met Kris Goffin, die onderzoek doet naar filosofie en A.I.

Nu het activisme wereldwijd opnieuw opleeft, besloot Conny Braam, oud-voorzitster van de Anti-Apartheids Beweging Nederland, haar jarenlange ervaringen als activist vast te leggen. Die begonnen in het magische jaar 1968. Het bekendst werd ze door haar engagement voor de bevrijdingsstrijd in Zuid-Afrika. Ze slaagde erin om in het diepste geheim Zuid-Afrikaanse verzetsleiders ondergronds het land binnen te brengen en communicatie mogelijk te maken met Nelson Mandela in de gevangenis.

Hugo Schiltz is misschien wel de belangrijkste Vlaams-nationalist van de 20ste eeuw. Als voorzitter van de Volksunie loodste hij zijn partij naar de ondertekening van het roemruchte Egmontpact. Sindsdien werd hij op handen gedragen door de enen, beschimpt door de anderen. Maar hij is ook de vader van het federale België, want hij ligt aan de basis van de rechtstreekse verkiezing van de deelstaatparlementen. Over deze flamboyante politicus schreef Eric Van de Casteele een lijvige biografie.

In 1958 kwamen vijftien knappe koppen samen om zich te buigen over het probleem van de Palestijnse vluchtelingen. Eén van hen was filosoof Hannah Arendt. Ze kwamen met een heel rapport vol met oplossingen. Dat rapport is pas onlangs opgedoken en zou dat bijna 70 jaar nog actueel kunnen zijn? Alicja Gescinska heeft het vertaald, samen met een andere tekst van Arendt over Palestina.

Lang voor de Russische invasie in 2022 was er al oorlog in de Oekraïense frontstad Mariinka. Te midden van de oorlog wordt een veelbelovend bokstalent een militaire paramedicus, smokkelt een meisje goederen over de frontlinie, en vechten twee broers nu aan weerszijden van de frontlinie – tegen elkaar – terwijl hun jongste broer veilig ver van de oorlog bij een adoptiegezin in de VS woont. Pieter-Jan De Pue volgde hen tien jaar lang voor zijn epische documentaire 'Mariinka'.

De dag was 24 oktober 1975: de feministische beweging Rødstrømper, Rode Kousen, was erin geslaagd om meer dan 90% van de Ijslandse vrouwen te mobiliseren om die dag niét te werken. Niet in huis. Niet buitenshuis. Bedoeling was om duidelijk te maken hoe veel ongeziene, onderschatte arbeid vrouwen wel verrichtten. Het wàs duidelijk: Ijsland stond stil, die 24ste oktober. Een Amerikaanse docu daarover toert door Vlaanderen, als bij toeval in de woelige dagen na de pensioenhervormingsdebatten.

Charley Toorop is een van de opvallendste kunstenaars uit de eerste helft van de twintigste eeuw, maar bij ons misschien nog te onbekend. Haar schilderijen zijn radicaal persoonlijk. Getekend door jeugdtrauma’s zocht ze haar waarheid in de verf. Toorop combineerde haar werk met een bewogen privéleven. Ze was moeder van drie kinderen, had vele hartstochtelijke affaires en was bevriend met sleutelfiguren uit de kunst en literatuur van het interbellum. Wessel Krul schreef haar biografie.

Germaine de Staël (1766-1817) was de enige vrouw voor wie Napoleon ooit bang was. Ze trotseerde de conventies van haar tijd, was machtig en invloedrijk en had een salon waar iedereen die ertoe deed graag kwam. Bovendien was ze een veelgelezen en scherpzinnig schrijver, een Europees georiënteerde intellectueel en – zo betoogt Margot Dijkgraaf in haar biografie van Madame de Staël – een feministe avant la lettre.

Dezer dagen verdrinken we in de oceaan van content, die de streamingindustrie ons voorschotelt. Films, series, documentaires zijn zo toegankelijk geworden dat ze bijna alle betekenis verliezen. Ooit was het anders. Films waren zorgvuldig uit te kiezen, uit de schappen van de videotheek. Over zijn liefde voor die videotheek en de VHS-banden die hij er huurde, schreef Thomas Heerma van Voss 'VHS', een boekje in de reeks 'Mijn eerste liefde'.

Van eenzaamheid en gebrek aan sociale steun ga je sneller dood dan van roken of obesitas. Sociaal gezonde mensen leven langer en gelukkiger, maar onze sociale gezondheid staat onder druk, een groeiende groep mensen voelt zich niet meer verbonden met anderen. Met behulp van inzichten uit de psychologie, de medische wetenschap en de neurowetenschap zoekt Ap Dijksterhuis naar oplossingen in zijn boek 'Naar een nieuw samen'.

Ooit verrees in Ieper wat het Walhalla van de spraaktechnologie had moeten worden: Flanders Language Valley, het zandkasteel van lokale helden Jo Lernout en Hauspie. Nu is er de film 'Dust' van regisseur Anke Blondé. Fictie over universele thema's als hoogmoed en val maar toch enigszins geïnspireerd door het Icarusverhaal van Jo en Pol. Met journalist Ellen Vermorgen van De Tijd duiken we weer even in het echte verhaal van Lernout & Hauspie.

Om werkende ouders te ondersteunen, bestaat er een netwerk van kinderdagverblijven. En toch is het hàrd zoeken naar een crèche. Want crèches vinden geen personeel. Hoe komt dat? Hoe is dat voor je kindje? Hoe voor de kinderbegeleiders? Om daar zicht op te krijgen, ging onderzoeker aan de KdG-hogeschool Dietlinde Willockx 1 jaar werken in de opvang. Annemie Peeters doet dat ook, een halve dag per week als flexi-jobber in Koekeloere, het Antwerpse kinderdagverblijf van Greetje Claes.

Weinig vrouwen in de geschiedenis die zo tot de verbeelding spreken als Jeanne d'Arc, maar net daarom zijn er ook veel misvattingen over haar. Was ze wel een eenvoudig boerenmeisje? Hoorde ze stemmen? Hoe vaak trok ze geharnast en te paard ten strijde? Waarom is ze eigenlijk heilig verklaard? Veel vragen, en gelukkig ook veel antwoorden dankzij het boek van Edward De Maesschalck met de toepasselijke titel 'Jeanne d'Arc'. Hij dook opnieuw in de bronnen en laat haar ook zelf aan het woord.

Jean-Pierre & Luc Dardenne zijn filmmakers, en vooral ook broers. Ze worden altijd in één adem genoemd. Zo hard, dat veel mensen hun voornamen niet kennen, maar ze samen de voornaam ‘Broers’ lijken te krijgen. Want de Broers Dardenne, die maken uitzonderlijke films en winnen daar uitzonderlijk veel prijzen en lof mee. Films die soms de wereld verbeteren, zonder te moraliseren. Tijd dus, voor een boek over hen - dacht Wouter Hessels:. 'Denken in het donker met Jean-Pierre & Luc Dardenne'.

Bacteriën zijn meestal ver van ons bed tot we er ziek van worden. Of - tot je ze tot een ‘ik’-persoon in een verhaal maakt. In haar boek 'Er werd eens' neemt theater- en cidermaker Britt Bakker de lezer mee naar het prilste begin van ons bestaan, ons oudste voorouderschap. Een tijd waarin bacteriën op wonderlijke wijze de wereld schiepen zoals we die vandaag kennen.

Vijftig jaar nadat de Dolle Mina’s op straat kwamen met de leuze ‘Baas in eigen buik' zou je kunnen denken dat hun werk gedaan is. Maar dan zou er geen boek verschijnen met diezelfde titel. Vruchtbaarheid wordt nog steeds getekend door onrecht: de criminalisering van abortus, hogere moeder- en babysterfte bij mensen van kleur en opstapelend bewijs van grensoverschrijdend gedrag in de geboortezorg. Filosoof en vroedvrouw Rodante van der Waal pleit voor ‘reproductieve rechtvaardigheid’.

Wat als we àlles wat we in onze handen krijgen gaan bekijken als een geschenk? En hoe verandert dit dan onze kijk op ons eten, onze kleren, ons werk? Botanicus Robin Wall Kimmerer verkent in haar boek ‘Geschenken van het krentenboompje’ de geschenkeconomie, gebaseerd op wederkerigheid en overvloed. Een andere manier om te kijken naar consumptie(goederen) en naar onze relatie met de natuur. Filosoof Linde De Vroey las het boek.

In alle geluks-indexen staan Scandinaviërs aan de top. Zweden, Denen en Noren lijken op ons en wonen niet ver. En toch zijn ze beter af dan wij: tevredener, gezonder, met een betere balans tussen werk en privé, én met een betere man-vrouw balans. Hoe doén ze dat? Waarom zijn we zo verschillend? De Deen Søren Hansen woont al 25 jaar in Brussel en kan vanop afstand kijken. Hij ontdekte het geheim. Gaat dat ook op voor de Vlaming-immigranten naar het Hoge Noorden, in de tv-reeks van Annemie Struyf?

"‘In vijf jaar kan alles in Rusland veranderen, maar in tweehonderd jaar verandert er niets" met dit citaat begint historicus Michel Krielaars zijn boek 'Rivier van bloed', waarin hij de loop van de Wolga volgt, de machtige rivier die door grote delen van alle voorbije en toekomstige Russische rijken stroomt. Onderweg liggen 3500 kilometer aan boeiende verhalen voor het oprapen. En intussen probeert hij Rusland te ontrafelen en te begrijpen.

Sinds 1945 hebben Europeanen oorlog zo succesvol van hun grondgebied geweerd dat ze de grootste pacifisten ter wereld zijn geworden. Maar met de inval van Rusland in Oekraïne is oorlogsdreiging terug op het continent. Europeanen herbewapenen zich en denken opnieuw na over oorlog en geweld. In haar boek 'Zondagskinderen' onderzoekt Caroline de Gruyter wat het voor Europa betekent als vrede niet langer vanzelfsprekend is.

Gedurende twee jaar schreef Ilja Leonard Pfeijffer essays voor De Morgen waarin hij de stand van de wereld beschreef, analyseerde en becommentarieerde. Krantenstukken doorstaan zelden de tand des tijds, maar nu ze gebundeld zijn, is er toch een rode draad in te vinden: een pleidooi om minstens na te denken, liefst te confronteren en als het even kan uit te dagen of zelf de kracht van verandering te zijn. 'Absolute democratie' heet het boek.

Jeroen van der Kris kreeg een nieuwe lever, net als jaarlijks ongeveer 200 andere Nederlanders. Jeroen is ook journalist bij het NRC. Combineer die twee en je krijgt 'Het aanbod', een boek met verhalen over de geschiedenis van transplantaties, interviews met chirurgen, onderzoekers, medepatiënten en natuurlijk het brutaal eerlijke persoonlijk verslag van zijn eigen leven in het Rijk der Zieken. Hoe doe je dat, verder leven dankzij de dood van iemand anders?

Ooit was de winter een vast jaargetijde tussen herfst en lente. Nu moet je hem gaan zoeken. Jan Hertoghs doet dat in herinneringen, in kranten, in foto's. En in zijn boek. Frederik Buyckx is ook op zoek naar een leven dicht bij de natuur. Dat vindt hij in Kirgizië en in Albanië. Hij maakt er foto-documentaires, vaak in de sneeuw (Horse Head. Wolf) en hij heeft er thegoldengoat.albania opgericht. Een gesprek over herinneringen aan sneeuw, over natuur en avontuur, en over smeltende bergen.

Een boek over Parijs, Pieter van der Wielen is uiteraard lang niet de eerste die er een schreef, maar hij koos een zeer specifieke invalshoek: hotelkamers! In 1999 vond hij een hotelgids met de tweehonderdveertig meest charmante hotels van Parijs. Zijn missie: overnachten in alle hotels die in de gids staan, en daar is hij al 26 jaar mee bezig. Over zijn ervaringen én over de verhalen die bij de historie van die hotels horen schreef hij een boek: 'Hotels in Parijs 1999'.

We ergeren ons allemaal wel eens aan kutdoppen op drinkflesjes, hinderlijke trajectcontroles of andere regels. Maar sommigen voelen zich zodanig bedreigd door de overheid, of worden ziek van 'chemtrails’ en 5G, dat ze eieren voor hun geld kiezen, alles verkopen en op zoek gaan naar een plaats op aarde waar je nog echt vrij kan zijn. Paraguay bijvoorbeeld. 'Wakker in Paraguay' is een docureeks waarin Fleur Amesz en Gijs Swantee Nederlanders volgen die hun heil zochten in Paraguay.

Inès van den Kieboom was de negentig voorbij toen een tentoonstelling bij Tim Van Laere Gallery haar beroemd maakte. Ingrid Vander Veken kende haar al veel langer. "Zij is de tweede vrouw van de vader, ik ben de tweede vrouw van de zoon", zo begint Vander Veken haar boek 'Alles overkomt mij'. Met humor en empathie vertelt ze wat aan deze plotse roem voorafging en wat Inès allemaal is overkomen. Tegelijk is het boek een reflectie over ouder worden en het genadeloze voortschrijden van de tijd.

In het In Flanders Fields Museum vertellen veertig families het verhaal van hun voorouders, die tijdens de 1e WO op de vlucht sloegen. Soms zijn er brieven, dagboeken en foto’s, maar veel vaker komen de verhalen uit de mondelinge overlevering. Het museum verzamelde die na een oproep vorig jaar. Lang daarvoor al kwam ook schrijfster Anne Provoost het vluchtverhaal van haar grootmoeder Anna Vandewalle op het spoor. Ze vertelt over haar boek-in-de-maak, en over kinderen op de vlucht voor oorlog.

Comedian en vogelfanaat Begijn Le Bleu maakte een voorstelling over de opkomst en ondergang van de huismus: 'Blij met een dode mus'. Dit kleine vogeltje heeft een verrassende geschiedenis en bijzondere eigenschappen. Er zijn weinig dieren waarmee wij zo innig verweven zijn, volgens Begijn. Helaas doet de huismus het de jongste jaren niet zo goed bij ons. Begijn vertelt waarom dit jammer is.

Schilderkunst zit vol mooie verhalen en pakkende schoonheid, maar het is ook een onuitputtelijke bron van idiote gezichten. Ook bij de grote meesters. Achter die gezichten zit ook altijd een verhaal. En die verhalen verzamelde Matthijs Van Mierlo, de man achter kunstgeschiedeniskanaal The Gaze, in zijn boek 'Stupid Faces in Stunning Paintings'.

Wie een kathedraal, belfort of burcht bezoekt vraagt zich misschien af hoe de middeleeuwers dat voor elkaar kregen, zo zonder moderne bouwtechnieken. Bouwhistoricus Gabri van Tussenbroek schreef een boek over de vaak halsbrekende toeren die ze toen uithaalden bij het bouwen van stadhuizen, kerken en kastelen: 'Muizentanden en steunberen'.

Over Joris Van Severen, de stichter van het fascistische Verdinaso, zijn al boekenkasten volgeschreven. Toch voegt Christian de Borchgrave daar nog een biografie aan toe. Hij zoekt de oorsprong van Van Severens denkbeelden bij het onverzettelijke katholicisme van de Vlaamse geestelijken en hun afkeer van de moderne waarden en instellingen. Uiteindelijk kwam Van Severen uit bij een ongodsdienstige mix van antiliberalisme, antikapitalisme, antisocialisme, anticommunisme en antisemitisme.

Migratie loopt als een rode draad door onze wereldgeschiedenis. In het boek 'Onderweg' gaan illustrator Aimée de Jongh en historica Tina De Gendt op zoek naar de manier waarop migraties van vroeger hun, maar ook jouw leven bepaald hebben. Want migratie is overal: in alles wat we eten, in de taal die we spreken en in de boeken die we lezen.

In het boek 'L’Archiduc Forever' vertelt muziekjournalist Johan Ral het fascinerende verhaal van de art deco-jazzbar 'L'Archiduc' in de Brusselse Dansaertstraat. Een verhaal dat teruggaat tot de jaren twintig, met veel vertakkingen: van wereldgeschiedenis en architectuur tot beeldende kunst, literatuur en muziek, veel muziek. Met in de hoofdrollen: Stan en Jacqueline Brenders, Nat King Cole, Toots Thielemans, een negentig jaar oude piano, en natuurlijk stamgast Arno.

Andrée Blouin was de dochter van een Centraal-Afrikaanse moeder en een Franse koloniaal. In de jaren 1950 en 1960 werd ze een heuse moeder van de dekolonisatie. Ze leidde de grootste Congolese vrouwenbeweging. Werd adviseur en speechschrijfster van Lumumba. Werkte voor de Algerijnse president Ben Bella. 'Afrika mijn land' is de toepasselijke titel van haar autobiografie, nu uit in het Nederlands. Nadia Nsayi schreef het voorwoord.

Hans Claus heeft een goed zicht op concept en werking van gevangenissen; hij was er een leven lang directeur. In de loop van zijn carrière, ontwikkelde hij er nieuwe ideeën over. Zijn vzw 'De Huizen' ijvert sindsdien voor 'detenthiehuizen': kleinschaliger en midden in de samenleving. Er zijn er nu in ons land. Marijn Devalck is peter van de vzw. Samen leggen ze uit hoe & waarom een maatschappij mensen beter niet te radicaal 'weg zet'. In het belang vàn die mensen, én van de maatschappij.

In de reeks 'Een kleine Filosofie van Grote Emoties' schreef journalist Stef Selfslagh een boek over nostalgie, dat onbestemde zwelgen, dat vage verlangen naar een verleden dat er misschien nooit echt geweest is, maar wel bestaat, diep vanbinnen. Selfslagh trok naar Stockholm voor een in ABBA-nostalgie gedrenkte citytrip, en probeerde de ware aard van nostalgie bloot te leggen.