De Nieuwe Wereld

Eugene Sutorius was er vanaf het begin bij toen de Bildung Academie werd opgericht. Als docent retorica aan de UvA had hij al lang de diep gekoesterde wens samen met studenten vormingsonderwijs op te zetten. Naar zijn idee is er binnen het huidige onderwijssysteem een enorm tekort aan persoonlijke vorming, waarbij het bijvoorbeeld gaat over zaken als meesterschap, welsprekendheid en hoe mens te zijn in de moderne maatschappij. Samen met Ad Verbrugge bespreekt hij bij Voor de Ommekeer de waarde van persoonlijke vorming in het onderwijs, de kracht van welsprekendheid en het belang van het ontwikkelen van morele intuïties. Wat hem betreft beginnen eerder vandaag dan morgen met het uitrollen van Bildungonderwijs: “We lopen straks echt vast als we dit niet in het curriculum krijgen.”

Onlangs publiceerde Boris van der Ham een stuk in de Volkskrant waarin hij betoogt dat Nederlanders erg stiefmoederlijk om gaan met onze Nederlandse taal. Zijn conclusie: Het zou juist goed zijn volop in te zetten in beheersing van het Nederlands, al was het maar omdat er ook veel discussie en onvrede is in de samenleving over onze cultuur. In dit gesprek gaat hij in op zijn betoog en vertelt hij vanuit zijn ervaring binnen de culturele sector over de risico’s van het niet serieus nemen van je eigen taal. “De verankering van de Nederlandse taal in cultuurproducten wordt heel beperkt gehouden, wat geen recht doet aan de diversiteit van het Nederlands.” Dat wij Nederlanders zo instrumenteel omgaan met onze taal komt ook tot uitdrukking in de televisiewereld: “Nederland is bijvoorbeeld heel goed in het maken van documentaires en praatprogramma’s.” Echter, om een verhaal over je cultuur te kunnen articuleren moet je een heel ander register van taal en spraak inzetten, iets waar Nederland toch minder in uitblinkt in vergelijking met bijvoorbeeld Frankrijk. Van der Ham roept dan ook op tot een taaloffensief. Hoe dat in zijn werk gaat legt hij uit in dit gesprek met Ad Verbrugge.

De problemen op de huizenmarkt zijn bekend: starters en mensen met middeninkomens kunnen niet gemakkelijk een huis financieren dat voldoet aan al hun wensen. Dit is niet alleen een individueel probleem. Bepaalde fiscale en politieke maatregelen hebben er voor gezorgd dat er ongelijkheden zijn ontstaan op de woningmarkt. Een bekend voorbeeld is de jubelton, die de kloof tussen rijk en arm vergroot. Tom van der Lubbe, medeoprichter van hypotheekadviseur Viisi, laat in dit gesprek zijn licht schijnen op een aantal weeffouten die in het financiële stelsel zijn geslopen. Deze weeffouten kunnen verregaande gevolgen hebben: niet alleen zorgt het voor ongelijkheid, maar ook de stabiliteit van de financiële sector komt het niet ten goede. Met het boek De onzichtbare hand van historicus Bas van Bavel in het achterhoofd pleit hij voor een herbezinning op de richting die het karakter van financiële markten nu nemen. Van Bavel laat in zijn werk bijvoorbeeld zien dat markten zich ontwikkelen en ook uitsluiting kunnen veroorzaken. Van der Lubbe deelt deze zorgen en waarschuwt voor nieuwe vormen van rentenierschap en vastgoedelites die de emanciperende en innovatieve kracht van vrije markten ondermijnen.

Van veel dingen is bekend dat een te veel ervan ook schadelijke gevolgen kan hebben, maar zoiets kan toch niet gelden voor democratie? Wie wil nu niet meer inspraak of politici die beter luisteren naar wat de achterban wil? Toch betoogt Van Oenen in zijn boek Overspannen Democratie dat wat we redelijkerwijs kunnen verwachten van onze democratie al sinds enige tijd zo goed als gerealiseerd is, en dat meer democratie misschien zelfs meer kwaad dan goed kan doen. In dit gesprek biedt hij een ander perspectief op politieke ideeën zoals het gekozen burgemeesterschap of directe democratie door referenda. Aan de hand van een kleine geschiedenis van de moderne democratie bespreekt hij met David van Overbeek hoe we in een spagaat zijn terecht gekomen, waarbij burgers aan de ene kant meer van de overheid zijn gaan verwachten en aan de andere kant juist meer zelf willen doen. Herkenbaar in onze tijd is hoe de overheid ons aanmoedigt om zelf mee te doen, maar dat de burger dat niet altijd kan opbrengen. Ook gaat van Oenen in op wat hij “een mogelijke end-game van de emancipatie” noemt: “Als traditionele verhoudingen zijn afgebroken en het individu wordt gezien als geëmancipeerd en mondig, gaat politiek dan weer om spektakel en het recht van de sterkste?” Is populisme in dat geval dan ook beter te begrijpen als het eindstation van een emancipatoir proces in plaats van een ontaarding van de democratie? En wat betekent dit voor de toekomst van de democratie?

Over zijn jeugd weet Jan van den Maagdenberg zich nog te herinneren dat hij altijd het knapste en populairste jongetje van de klas volgde. “Ik dacht: als ik nu hem maar volg dan kan ik niets verkeerd doen”, zo vertelt hij openhartig. “Eigenlijk ligt daar een onzekerheid onder, die komt uit een onveilig jeugd.” Ook in zijn volwassen leven speelde dat nog lang mee en hij heeft aantal tegenslagen moeten overwinnen voordat hij uiteindelijk bij Manpower Group terecht kwam. Daar werd hij onder andere voorzitter van de OR en ervaart hij aan den lijve hoe macht werkt als hij wordt gepaaid. Na Manpower Group besluit Van den Maagdenberg om met zijn vrouw een yogacentrum op te richten in Frankrijk. Over zijn tumultueuze leven vertelt hij in dit gesprek met Jaap Koelewijn.

De ambitie van iedere start-up is om door een succesvolle scale-up uit te groeien tot een grotere organisatie. Toch blijft dit voor veel ondernemers tot op heden een droom: uit onderzoek blijkt dat het merendeel de fase van start-up niet weet te overstijgen. Wat hier een verschil zou kunnen maken is goed personeelsbeleid, iets dat volgens Wendy van Ierschot, oprichter van VIE People, nog vaak onderbelicht blijft. Ze stelt dat HR vaak een slechte naam heeft binnen bedrijven en dat er nogal eens op wordt neergekeken. “Onterecht,” stelt ze, “maar het vereist wel dat HR-medewerkers hun rol goed kunnen oppakken.” Hoe ziet deze ideale rol voor personeelszaken eruit? En hoe werkt dit in de snel veranderende omgevingen van start-ups? Paul van Liempt voelt haar aan de tand. 

Het was de grootvader van Oos Kesbeke die in 1948 aan het Waterlooplein in Amsterdam begon met het inleggen van tafelzuren. Je jonge Oos leerde bij hem en zijn vader al vroeg de kneepjes van het vak. Sinds 1999 bestiert hij de fabriek die inmiddels in Bos en Lommer is gevestigd. Met Paul van Liempt praat hij over hoe zijn tafelzuren steeds populairder en hipper zijn geworden. Ook vertelt hij over zijn samenwerking met sterrenkoks en sausfabrikanten waarmee hij de productportefeuille flink uitbreidt en de in zijn ogen doorgeslagen certificeringsregels die de overheid voor de voedingsindustrie opstelt. Op de vraag wie Oos ooit gaat opvolgen zegt hij: ’Ik hoop mijn zoons, maar dat moet echt in iemand zitten.’ Paul van Liempt voelt hem aan de tand over de pieken en dalen van het ondernemerschap.

In het boek Bijlesgeneratie stelt Louise Elffers dat het Nederlandse onderwijssysteem een steeds competitiever karakter krijgt, wat leidt tot ongezonde prestatiedruk bij scholieren en studenten. Onder andere de bloei van het aantal bijlesbureaus zou wijzen op dieper liggende problemen binnen het onderwijs. Haar analyse vond weerklank binnen de onderwijswereld en bereikte ook het Minsterie van OCW. Opvallend is dat in het debat over alternatieve vormen van onderwijs het verhaal van de bijlesbureaus zelf onderbelicht blijft. In dit gesprek vertelt Tom Reckman over zijn bedrijf Athena Studies, waarmee hij studenten door heel Nederland bedient en ze klaarstoomt voor tentamens. Onlangs investeerde durfkapitalist Axivate voor bijna 1 miljoen in zijn bedrijf waarmee hij onder andere de Duitse markt wil veroveren. Hoe kon zijn bedrijf zo groot worden en waarom slaan volgens hem bijlessen zo aan onder studenten? Welke uitdagingen liggen er in Duitsland in het verschiet? Ook vertelt hij over de bredere maatschappelijke inbedding van zijn bedrijf. Werkt hij kansenongelijkheid niet in de hand, of is zijn bedrijf juist een remedie daarvoor? Wat laten universiteiten liggen in het onderwijs waardoor studenten hun heil zoeken bij bijlesbureaus? David van Overbeek gaat met hem erover in gesprek.

Met veel bombarie lanceerde Facebook een paar weken terug de Libra, een nieuwe digitaal betaalmiddel dat een alternatief moet gaan vormen voor het betalingsverkeer zoals we dat kennen. De plannen deden al snel veel stof opwaaien. Niet alleen banken maar ook beleidsmakers en toezichthouders reageerden argwanend: Is Facebook wel de aangewezen entiteit om dit op te bouwen? Door het schandaal met Cambridge Analytica is in ieder geval duidelijk geworden dat Facebook niet heeft kunnen laten zien dat het om kan gaan met de macht die samengaat met haar immense netwerk. In dit gesprek bespreekt Wouter van Noort, tecbhnjournalist bij NRC, wat de Libra is, de retoriek van Silicon Valley en de inzet van het Westen binnen de AI-wedloop die gaande is met China. Is Libra een noodzakelijk kwaad? Of is het misschien juist een aansporing voor Europa om binnen het proces van digitalisering haar eigen positie in te nemen? Welke overheidstaken gaan techbedrijven in de toekomst nog meer overnemen? David van Overbeek voelt hem hierover aan de tand.

Michiel Muller is medeoprichter en CEO van de in 2015 opgerichte online  supermarkt Picnic. Nadat hij eerder met TanGo en Route Mobiel succes  boekte, heeft hij nu zijn zinnen gezet op het transformeren van de  manier waarop mensen boodschappen doen. Door in te zetten op prijs en  gemak hoopt hij de Nederlandse consument te verleiden groente, vlees en  zuivel voortaan door Picnic thuis te laten bezorgen. Sinds de oprichting  is Picnic langzaam uitgebouwd naar verschillende steden in Nederland en  opereert het sinds kort ook in Duitsland. Toch zijn er vraagtekens bij  de gestage groei. Zo heeft Picnic nog geen zwarte cijfers geschreven en  was er recentelijk onenigheid met de FNV omdat Picnic haar medewerkers  niet schaart onder de CAO voor supermarkten. In dit gesprek met Paul van  Liempt vertelt Muller over het verhaal achter Picnic en de uitdagingen  waarmee het kampt. En vooral: hoe zet je een nieuw concept om in een  winstgevend bedrijf in een krappe markt waar elke cent telt?

Toen Yousef Yousef afstudeerde had hij oorspronkelijk het idee om als  fiscaal jurist samen met zijn broer en zus een advocatenkantoor te  openen. Toch had hij het idee liever ondernemer te worden, net als zijn  vader. Hij raakte betrokken bij een bedrijf dat zich bezighield met iets  waar hij in eerste instantie niet voor was opgeleid. LG Sonic  specialiseert zich namelijk in de bestrijding van algen door middel van  ultrasoon geluid. In gesprek met Paul van Liempt vertelt hij open over  zijn beslissing om ondernemer te worden en welke spanningen en kansen  dat opleverde. Daarnaast geeft hij een kijkje in de moeilijkere  beslissingen die een ondernemer moet maken en hoe hij de juiste mensen  kiest voor zijn organisatie. Ook is hij kritisch op de overheid die  volgens hem nog te weinig doet aan de promotie voor het MKB.

Toen Jaap Koelewijn een aantal jaar geleden in college vroeg hoeveel  studenten CEO van een groot bedrijf wilden worden stak bijna iedereen  zijn hand op. “Pijnlijk,” zegt Jaap Koelewijn, “het zijn er maar enkelen  die het daadwerkelijk halen.” Het is niet alleen ambitie dat ten  grondslag ligt aan deze wens van studenten, ook het imago dat het  grootbedrijf in Nederland heeft draagt bij. En dat is opvallend, want  het grootste gedeelte van de economisch georiënteerde studenten zullen  later toch echt terecht komen in het MKB vanwege het aandeel in de  werkgelegenheid. In dit gesprek met Ad Verbrugge weerspreekt hij een  aantal hardnekkige mythes over het grootbedrijf en het MKB. Volgens  Koelewijn is het bijvoorbeeld helemaal niet zo dat de mensen die  carrière bij een multinational maken per se de briljantste mensen zijn.  Vaker liggen er hele andere factoren ten grondslag aan iemands succes  die op zichzelf niet altijd even positief zijn. Ook het werken bij  start-ups wordt volgens hem vaak geïdealiseerd: “Je moet je altijd  beseffen dat maar 1% van de start-ups een echt succes wordt.” Het MKB  vraagt dan weer om andere competenties. Competenties die tijdens  vooropleidingen soms nog maar mondjesmaat aan bod komen. Koelewijn merkt  dat veel mensen tegenwoordig graag ondernemer willen zijn, maar dat  niet iedereen altijd begrijpt wat het ondernemerschap inhoudt. Wat  volgens hem echt ondernemerschap is legt hij verder uit in dit gesprek  met Ad Verbrugge.

De populariteit van figuren als Jordan Peterson fascineert: Wat heeft de  moderne mens eigenlijk te zoeken in oude mythes, Bijbelverhalen en  traditionele geslachtsopvattingen? Dit lijkt hopeloos achterhaald. Ook  filosoof Gabriël van den Brink zoekt in zijn nieuwe boek naar  antwoorden. Volgens Van den Brink wordt onze tijd gedomineerd door te  smalle mensbeelden -  zoals de homo economicus en de mens als  postmodernist - waarin geen adequaat antwoord wordt gegeven op wat de  mens daadwerkelijk tot mens maakt. Hoewel uiteenlopend van aard hebben  deze twee beelden beiden de neiging de voor-moderne geschiedenis van de  mens te verloochenen, terwijl volgens Van den Brink in ons alledaagse leven allerlei elementen uit de gehele menselijke geschiedenis mee-resoneren, en we dat niet zomaar kunnen negeren. Zo zegt hij over de ideeën van postmodernisten: “Het reduceren van  verschillen tussen man en vrouw tot sociale constructies kan je alleen  maar zeggen als je op de universiteit werk, geen kinderen hebt gehad en  denkt dat alles om het ‘hoofd’ draait”. Volgens Van den Brink roept zo’n  eenzijdige blik weerstand op en is het logisch dat de Jordan Petersons  van deze wereld daar weer iets heel anders tegenover zetten. Van den  Brink wil een stap voorbij deze impasse zetten door een nieuw mensbeeld  te ontwikkelen, die ook recht doet aan bevindingen van de wetenschap.  Door de menselijke (culturele) evolutie serieus te nemen kunnen we  volgens Van den Brink waarden en beginselen ontwaren die overal ter  wereld voorkomen. “Ik denk dat er een sfeer is van hogere en eeuwige  waarden - een alledaagse transcendentie - die ver uitstijgen boven ons  feitelijke leven. Die waarden worden ook continu door de geschiedenis  gearticuleerd.” In dit gesprek voelt Ad Verbrugge hem hierover aan de  tand.

Sinds het begin van dit millennium is de vraag naar ondernemerschap  drastisch veranderd. Het zijn van zzp’er is in, scholen zetten meer in  op vaardigheden die het nemen van initiatief moeten stimuleren en  beleidsmakers willen Nederland competitiever maken door ondernemerschap  te stimuleren. Ook nieuw: nog meer dan vroeger wordt ondernemerschap  gezien als sleutel tot grote maatschappelijke vraagstukken, zoals de  energietransitie. In deze talkshow van Voor de Ommekeer leidt Paul van Liempt daarom een  discussie over ondernemerschap in Nederland met een breed gezelschap  over prangende thema's. Bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs. Want:  hoe stimuleer je een ondernemende mentaliteit, en wat is dat eigenlijk?  Moeten we ondernemerschap als vak aanbieden op school? Ook gaat het over  financiering. Veel banken zijn sinds de kredietcrisis hun  dienstverlening gaan standaardiseren terwijl ondernemers juist maatwerk  en aandacht. Waar moet de ondernemer terecht? En als je eenmaal  ondernemer bent hoe neem je dan goed personeel aan? Welke rol speelt  migratie en het overheidsbelang daarbij? Ook wordt gesproken over het  belang van ondernemerschap in grote maatschappelijke veranderingen. Hoe  geven we ondernemingen de ruimte om zich te storten op deze  veranderingen? En welke banen komen mogelijk op de tocht te staan?

In dit gesprek met Paul van Liempt vertelt De Winter dat journalistiek  en overheid naar zijn mening nog te vaak vervlochten zijn met elkaar. Zo  zegt hij: “De promofilmpjes van de politie zijn vermakelijk en goed,  maar niet journalistiek.” Problemen ontstaan als journalisten de  berichtgeving van de politie of het OM zomaar overnemen. “We maken te  vaak mee dat het verhaal van de politie of andere overheidsbron niet  klopt. Moet het verhaal dan wel gebracht worden?” Ook is hij kritisch op  recente berichtgeving over Chinese spionage en Huawei door de  Volkskrant. “Er stonden geen bronnen bij het recente verhaal over  Huawei. Wordt hier niet iemand onbewust voor het karretje van de  inlichtingendienst gespannen?”, zo vraagt De Winter zich af. Daarnaast  vindt hij de door de minister gebezigde term cyberoorlog niet terecht.  “Cyberwar is een moderne term die wordt gebruikt om zo ongrijpbaar  mogelijk te maken wat er gebeurd. De boodschap tegen de burger is dan:  wees maar gewoon bang. ” In een nieuw boek van zijn hand probeert hij  hier opheldering over te geven. Ondertussen voelt Paul van Liempt hem  aan de tand over de digitalisering en de stand van zaken binnen  journalistiek.

Bij digitalisering van de rechtspraak denken sommigen al snel aan geautomatiseerde vonnissen opgesteld door robotrechters, maar voor Erik Boerma, rechter en voorzitter van allerhande digitaliseringsprojecten binnen de rechtspraak, komt het in de praktijk toch echt op iets anders neer. De meerwaarde van digitalisering zit hem er vooral in het anders denken en inrichten van het rechtsproces. De burger is nu bijvoorbeeld nog te vaak verdwaald in een jungle van instanties en draagt te veel zijn eigen verantwoordelijkheid als het aankomt op het aangaan van de juiste rechtsprocedure. Dit moet én kan anders, betoogt Boerma. Rechtspraak moet zich meer als dienst presenteren en de burger actief begeleiden door het bureaucratische proces heen. Zo moet de meerwaarde van recht meer naar voren komen. Toch is het niet zo eenvoudig. Een recente poging tot digitalisering van de rechtspraak is finaal onderuitgegaan. Daarnaast staan rechters niet per se bekend om hun innovatiegerichtheid. Wat is er voor nodig om de rechtspraak uit het papieren tijdperk te brengen? Paul van Liempt voelt Boerma hierover aan de tand.

Bert-Arjan Millenaar is oprichter van NLC, een investeringsvehikel voor medische innovaties. Het idee achter zijn bedrijf is dat te veel innovaties nog blijven liggen op de plank van medische corporates, waardoor mogelijk waardevolle ideeën niet tot volle wasdom kunnen komen. Hij beschrijft NLC niet als durfkapitalist omdat zij eigenlijk in de voorafgaande fase al overgaan tot investeringen. Daarmee is zijn financieringsmodel ook een stuk risicovoller dan die van durfkapitalisten en zullen er ook innovaties zijn die de eindstreep niet gaan halen. Hoe gaat Millenaar om met deze spagaat? In dit gesprek met Paul van Liempt vertelt hij er over.

De recente Europese parlementsverkiezingen hebben de regering in Italië een stevige boost gegeven in hun strijd tegen Brussel. Salvini meent op basis van deze uitslag een een stevig democratisch mandaat te hebben en lanceerde mede daarom de Mini-BOT. Deze ‘parallelle munt’ is een manier om financiële autonomie weer terug te veroveren en is Brussel een doorn in het oog. Volgens Engelen is deze Italiaanse actie een logische reactie op structurele weeffouten in het ontwerp van de EU. “De EU is in feite een ordoliberaal systeem” dat met name “multinationals bevoordeeld” en “verzorgingsstaten steeds meer uitgemergeld achterlaat”, zo zegt hij in dit gesprek met Ad Verbrugge. Toch hebben deze weeffouten niet alleen consequenties voor het Zuiden van Europa. Ook Nederland heeft behoorlijk wat laten liggen in nasleep van de financiële crisis en dat kan ons duur komen te staan. In dit gesprek analyseert Engelen de huidige financiële situatie en draagt hij de broodnodige oplossingen aan.

In dit gesprek met Paul van Liempt geeft Paul Moers zijn visie op het retaillandschap in Nederland. Met name binnen het landschap van de warenhuizen is er de afgelopen jaren een enorme verschuiving geweest. V&D is weg, Hudson’s Bay kwam daar voor in de plaats. Maar waarom lukt die partij ondanks grote marketingcampagnes niet om klanten naar de winkels te krijgen? Ook bespreken ze waarom de Bijenkorf juist wel een succes en wat Hudson’s Bay van dat succes zou kunnen leren. Daarnaast vertelt Moers over de veranderende functie van winkelpersoneel, met name als met een paar jaren de robots het bevoorraden overnemen. Over dat laatste doet Moers een bijzondere uitspraak: Ahold is volgens hem in 2 jaar al zo ver om de winkels door robots te laten bijvullen.  

Joline Jolink vertelt in dit gesprek over haar het verhaal achter haar bedrijf, waarmee ze probeert iets anders te doen dan de gevestigde namen in de modewereld. Jolink produceert haar kleding bijvoorbeeld duurzaam, doet niet aan kortingen en houdt haar collectie relatief consistent en beperkt. Ze doet het niet per se voor het geld, zegt ze, maar vooral voor de vrijheid die dit haar oplevert als ondernemer en ontwerper. Tegelijkertijd heeft ze te maken met een aantal uitdagingen. Zo moet ze haar stoffen op momenten inkopen die afwijken van die van de meeste bedrijven en moet ze klanten op een andere manier prikkelen. Hoe ze dat doet en meer vertelt ze in dit gesprek met Paul van Liempt.

In dit gesprek bespreekt Marlies met Ben van Berkel ontwikkelingen in de architectuur en dan met name hoe discussies over feminisme en gender neerslaan in zijn vakgebied. Bestaat er zoiets als mannelijke of vrouwelijk bebouwing? En wat betekent dit voor de bewoners? Ook gaan ze in op het vakgebied van de architect zelf. Deze stond vroeger vaak verheven boven de bevolking, maar dat is tegenwoordig al lang niet meer zo. De architect heeft niet meer een elitair-visionaire rol maar moet ook meer samenwerken met andere stakeholders. Hoe dat eruit ziet vertelt Van Berkel in dit gesprek.

Janka Stoker en Harry Garretsen, hoogleraar international business and economics, schreven samen het boek Goede leiders zweven niet, waarin ze onder andere onderzoeken wat de fundamenten zijn van effectief leiderschap. Met Paul van Liempt geeft Garretsen in dit gesprek zijn visie op de stand van de wereldeconomie en welk leiderschap er nodig is om dat in goede banen te leiden. Wat gaat er bijvoorbeeld gebeuren als Merkel straks haar plaats opgeeft? Wat voor een soort leider moet dat gat gaan vullen? En hoe hoe houd hij of zij zich staande in een wereld waarin grote ego’s domineren en machtspolitiek in steeds grotere mate de regels van het spel lijken te dicteren?

Er wordt nogal eens verondersteld dat we in een amoreel tijdperk leven, waarin we ons zogenaamd niets gelegen laten aan hoe een ander zich gedraagt of wat hem of haar drijft zolang er geen extreme grenzen worden overtreden. Maar schijn bedriegt, zegt Hans Boutellier in zijn boek Het seculiere experiment. Hoewel we misschien wel zouden willen dat de moderne mens vrij is om het leven in te richten zoals die dat zelf wil blijkt de praktijk weerbarstiger. Onder andere door de versterkende invloed van sociale media wordt duidelijk dat we juist in een hypermoreel tijdperk leven. Wat de ander doet en denkt komt in onze tijd juist meer en meer onder het vergrootglas te liggen. Hoe zijn we in deze paradoxale situatie aanbeland? In dit gesprek met Ad Verbrugge gaat Hans Boutellier in op een typisch Nederlands bestuursideaal genaamd pragmacratie, en hoe dit naast allerlei positieve effecten ook de ideale voedingsbodem blijkt te zijn voor allerlei tegenstrijdige sociaalpolitieke spanningen in onze tijd.

Medeoprichter van Facebook Chris Hughes pleitte onlangs in The New York Times voor een inperking van de macht van Mark Zuckerberg en zijn platform. Naar eigen zeggen vielen hem de schellen van de ogen na het Cambridge Analytica-schandaal: hij begreep waartoe Facebook in staat is. De kritiek van Hughes staat niet op zichzelf. De laatste tijd wordt er veel geschreven over de invloed van het sociale media platform en gevolgen van digitalisering. Zo verscheen onlangs The Age of Surveillance Capitalism, het werk van Amerikaanse onderzoeker Shoshana Zuboff, die gedetailleerd blootlegt hoe het verdienmodel van de techreuzen in elkaar steekt en wat de consequenties zijn. Dichter bij huis schreef filosoof Hans Schnitzler in 2015 al het werk Het digitale proletariaat, waarin hij onder meer waarschuwt voor het ontstaan van nieuwe vormen van in- en uitsluiting door digitalisering. In dit gesprek verkent hij met David van Overbeek de culturele logica die schuilgaat achter ogenschijnlijk neutrale digitale ontwikkelingen en technologieën.

In dit gesprek bespreken Marcel Schmeier, leraar en onderwijsadviseur, en Ad Verbrugge de zin en onzin van onderwijsvernieuwingen. In het bijzonder richten ze zich op het zogenoemde ‘curriculum.nu’. Veel leraren zijn volgens Schmeier nog te weinig op de hoogte van deze aanstaande veranderingen. En dat terwijl er veel op het spel staat. Een belangrijke aanklacht zijn nieuwe vormen van kansenongelijkheid. Doordat de plannen zich minder richten op kennisoverdracht zijn er zorgen dat kinderen uit lager opgeleide gezinnen achterblijven in de klas. De leraar veronderstelt dan te snel dat kinderen bepaalde stof well zullen beheersen, wat verderop in het leerproces weer voor problemen zorgt. Tegelijk ziet Schmeier dat leraren zich meer en meer bewust zijn geworden van de bedreiging voor hun vak. Ze willen juist het eigenaarschap over hun vak terugnemen en laten steeds luider van zich horen. Is het genoeg om het tij te keren? 

Recentelijk presenteerde de commissie Van Rijn een kritisch rapport over de bekostiging van het hoger onderwijs. De analyse is helder: veel problemen binnen het hoger onderwijs worden veroorzaakt door intransparante bekostigingsstructuren, perverse prikkels en een doorgeslagen marktwerking. Volgens de commissie is de rek er uit en moet er nú iets gebeuren om de kwaliteit van het onderwijs op peil te houden. De kritische en urgente toon is bij veel docenten en onderwijsexperts in goede aarde gevallen. Echter, niet iedereen vindt dat de aanbevelingen van de oud staatssecretaris ver genoeg gaan. Ad Verbrugge, filosoof en voorzitter van Beter Onderwijs Nederland, vertelt in dit gesprek bij Voor de Ommekeer dat het rapport nog te veel blijft hangen in technocratische oplossingen, en daarmee voorbij gaat aan wat écht ontbreekt: een integrale visie op het doel van het onderwijs in Nederland. Zonder een duidelijk beeld hiervan kunnen problemen voortkomend uit bijvoorbeeld verengelsing en internationalisering niet goed worden aangepakt. David van Overbeek voelt hem aan de tand. 

Welke kant gaat Europa op? Een vraag die met de aankomende verkiezingen niet meer weg te denken is. Gaat Europa meer richting verdere integratie of juist richting verdere bekrachtiging van de soevereiniteit van haar natiestaten? Paul Brill spreekt in dit verband over een spagaat waarin Europa zich bevindt: Aan de ene kant moet het een verenigd blok vormen om krachtig op te kunnen treden op het wereldtoneel en aan de andere kant zijn de Europese landen ook zeer gehecht aan hun soevereiniteit. “Een Verenigde Staten van Europa gaat er in geen honderd jaar komen”, zegt Paul Brill in dat verband bij Voor de Ommekeer. De toekomst van Europa ligt volgens Brill daarom toch bij leiders die binnen deze spagaat kunnen opereren en zich niet laten verleiden door grote idealistische vergezichten. Hij noemt ze “overtuigende fixers”, en denkt daarbij aan politici als Macron, Rutte of Hoekstra. In dit gesprek met Paul van Liempt legt hij uit welke vorm van politiek Europa zou moeten bedrijven om in de toekomst duurzaam om te kunnen gaan met bedreigingen uit Rusland en de teruglopende vanzelfsprekende bereidheid van Amerika om Europa te verdedigen.  

Hoe kan Europa zichzelf blijven in een veranderende wereld? Met opkomende machten als China en de afgenomen vanzelfsprekende militaire bescherming van Europa door de VS ontstaat de vraag hoe Europa zich staande gaat houden in de toekomst. Volgens René Cuperus is dit geopolitiek ontwaken binnen Europa achter de schermen al in volle gang maar zien we het nog te weinig in alledaags beleid. Een belangrijk thema waar het hoofd over wordt gebroken gaat over innovatie en economische groei, beiden zaken waar we in Europa te weinig van hebben volgens Cuperus. “Aan Nederlandse universiteiten wordt er wel veel aan gender studies gedaan, maar niet aan de bestudering van China.” En dat terwijl millennials in een wereld komen te leven waarin China een veel sterkere stempel gaat drukken op wereldwijd beleid. Een federaal Europa is geen oplossing, maar om te voorkomen dat Europa een soort groots openluchtmuseum wordt hebben we wel een nieuw soort politicus nodig. Hij of zij moet kritisch staan ten opzichte van de stem van het volk én tegelijk experts, technocraten en de ECB niet te veel naar de mond praten. Hoe dat eruit ziet vertelt hij in dit gesprek met Paul van Liempt.

Wat zijn de gevolgen voor de Europese financiële markten bij een harde Brexit? Harald Benink, hoogleraar Banking & Finance, geeft zijn visie op de toekomst van de euro. Volgens hem is het de vraag of we toe moeten naar een versnelde integratie van kapitaalmarkten. Dé blinde vlek voor Noord-Europese politici is namelijk de euro en de verschillende monetaire belangen die noordelijke en zuidelijke landen hebben. De tijd van de stok ligt in ieder geval achter ons als het aan Benink ligt. Noord-Europese politici zullen grote zuidelijke economieën als Frankrijk en Italië moeten verleiden om te innoveren, in plaats van af te straffen als ze het niet doen. Hoe dit in zijn werking gaat vertelt Benink in dit gesprek met Paul van Liempt.

Na China is Nederland de grootste exporteur van groenten en fruit ter wereld. Dat dit kan in een klein land komt mede door de zeer hoogwaardige groente- en fruitteeltindustrie. Toch schort er nog veel aan de wijze waarop Nederland en met name Europa omgaat met deze sector. Volgens Annemiek Verkamman heerst er ten eerste nog een geromantiseerd en achterhaald beeld over ‘natuurlijke groenten’, die gezonder zouden zijn dan haar genetisch gemodificeerde tegenhanger. Dit vertaalt zich weer in strenge bureaucratische regelgeving die de doorontwikkeling – binnen de sector ook wel aangeduid als veredeling – van groenten- en fruitsoorten in de weg zouden staan. Daar komt nog bij dat deze regelgeving in de praktijk er ook voor zorgen dat alleen voor grote bedrijven zoals Monsanto en Syngenta de mogelijkheid bestaat om winstgevend aan groenten te sleutelen. Voor MKB’ers zorgen de regels daarentegen voor te hoge kosten. Tegelijkertijd is er ook kritiek op genetische modificatie in zijn geheel. Zo worden er zorgen geuit dat de hele wereldvoedselproductie op termijn in handen komt te liggen van enkele grote spelers. Ook zouden eenmaal in de natuur verspreidde modificaties niet eenvoudig terug kunnen worden genomen, wat vragen oproept over onomkeerbare gevolgen. In dit gesprek voelt Paul van Liempt Verkamman aan de tand over deze prangende onderwerpen.

Volgens Pierre Capel is de invloed die gevoelens hebben op onze gezondheid nog te onderbelicht binnen de huidige denkkaders van gezondheidswetenschappen. Dat komt mede omdat wat de aard van gevoelens precies zijn berust op een aantal misverstanden. In zijn boek Het emotionele DNA breekt Capel een lans voor een groter bewustzijn over de rol die emoties spelen in de ontwikkeling van ziektes en ziektebeelden. Een meer holistische aanpak is wat hem betreft nodig willen we bijvoorbeeld beter begrijpen wat de invloed van stress, negatieve emoties en depressie is op het lichaam en algehele gezondheid. In dit gesprek met Marlies Dekkers doet hij uit de doeken hoe hij er naar kijkt.

Brexit is inmiddels verworden tot een waar high drama dat iedereen in zijn greep houdt. Ergens is het winst dat er massaal over Europese politiek wordt gepraat, maar Armin Cuijvers laat er desondanks geen misverstand over bestaan: Brexit is een zooitje en Theresa May heeft als politicus al dusdanig gefaald dat ze eigenlijk zou moeten aftreden. Het probleem is alleen dat niemand haar positie wil innemen voordat ze zelf de hele gifbeker heeft leeggedronken, waardoor uitstel dreigt. Na eerdere verwoede pogingen hebben de Britten nu tot 31 oktober de tijd om alsnog een akkoord te sluiten. Er bestaat echter een grote kans dat ook daarna de deadline nog zal worden opgeschoven, zegt Cuijvers. Volgens hem is het scenario van een harde Brexit zo desastreus dat het altijd rationeler is om meer tijd te geven. Hoe moeten we nu verder? Wat zijn de verschillende scenario’s? Wie moet de leiding nemen en waar halen we een grote nieuwe visie op Europa vandaan? In dit gesprek met Paul van Liempt vertelt Cuijvers uitgebreid over zijn kijk op de betekenis van Brexit voor het VK en de EU.

at weten we eigenlijk van cybersecurity? Hoe veilig is de beveiliging van bedrijven en consumenten? In dit gesprek met Paul van Liempt spreekt Fred Streefland, momenteel Chief Security Officer bij Palo Alto Networks, over de wereld van cybersecurity. Onder meer door het boek van de omstreden Rian van Rijbroek is deze doorgaans onzichtbare wereld weer in de belangstelling komen te staan. Hoe kwalijk is het dat nep-experts zich uitlaten over zulke belangrijke zaken die ons allemaal aangaan? De ontwikkelingen zijn volgens Streefland zo divers en voltrekken zich zo snel dat er ook eigenlijk geen sprake is van algemene cyberexperts die het hele veld kunnen overzien. Volgens hem wordt Van Rijbroek door professional mede daarom ook niet echt serieus genomen.

Als bestuurssocioloog vertelt Mark van Ostaijen met bevlogenheid over de rijkdom van inzichten die de sociologie de samenleving kan bieden. Toch is zijn het vaak niet de meer sociologen maar de psychologen en neurowetenschappers die veel aanzien hebben in onze samenleving. Volgens Van Ostaijen komt dit bijvoorbeeld doordat neurowetenschappen maatschappelijke problemen doen voorkomen als problemen van individuen, waarmee ze een appel doen op ons verlangen naar individualiteit en autonomie. Wie een zelfhulpboek van de plank haalt kan gelijk beginnen met het oplossen van zijn of haar problemen. Toch lijkt dit maar zo volgens Van Ostaijen. Hij denkt dat we tegen de grenzen aanlopen van wat het individu zelf aankan en de maakbaarheid van ons eigen leven die we maar al te graag bij onszelf neerleggen. Zijn boek Wij zijn Ons is een pleidooi om inzichtelijk te maken op wat voor een tal van manieren wij gevormd worden door maatschappelijke condities en die daarmee ook van invloed zijn op bijvoorbeeld ons geluk en onze ontplooiing als individuen. In dit gesprek met David van Overbeek vertelt Van Ostaijen over de plaats die publiekssociologie, zoals hij het zelf noemt, kan innemen om onze verbeeldingskracht te stimuleren en een beter inzicht te krijgen in de maatschappelijke krachten die ons leven beïnvloeden.

Met het klimaatakkoord en energietransitie spreken de regeringspartijen duidelijk de wens uit te willen werken aan een duurzamere economie waarin fossiele brandstoffen een veel kleinere rol moeten gaan spelen. Tegelijkertijd is er kritiek. Over de kosten maar ook over de uitvoerbaarheid. Uit de uitslag van de afgelopen Provinciale Statenverkiezingen blijkt daarnaast wel dat de Nederlander er op dit moment nog weinig vertrouwen in heeft dat het zomaar goed komt met verduurzaming. Hoe komt dit precies en waar gaat het nog fout met het uitgestippelde beleid?

Hoe kan het dat er steeds meer gezonden wordt, maar mensen steeds minder naar elkaar luisteren? Wat zegt de monsterzege van Forum voor Democratie tijdens de afgelopen verkiezingen ons? Wat is de invloed van sociale media, de organisatie van instituties en de houding van elites op de manier waarop mensen hun burgerschap in de moderne tijd vormgeven? Hoe zien mensen zichzelf en hun verantwoordelijkheid die ze hebben voor hun omgeving? Dit en meer in dit grondige gesprek over de actueel oplaaiende maatschappelijke spanningen.

De financiële crisis van begin deze eeuw heeft flinke schade aangericht in de wereldeconomie. Inmiddels kennen we de feiten, de oorzaken zijn in kaart gebracht en onderzoekers hebben stapels maatregelen voorgesteld om een nieuwe crisis te voorkomen. ‘Ondanks dat alles zijn echter de juiste maatregelen nog steeds niet geïmplementeerd’, zo stelt Harald Benink ongerust.

Aan het begin van dit jaar heeft Govert Buijs, hoogleraar aan de Goldschmeding-leerstoel voor Economie en Civil Society, in zijn inaugurele rede een pleidooi gehouden voor het doordenken van economie in termen van vreugde, met een sterke gerichtheid op wat bijdraagt aan het opbloeien van mensen. Dit in tegenstelling tot het huidig dominante denken over economie in termen van efficiëntie en excellentie. Volgens Buijs levert de economie ons veel goeds, maar ontstaan er ook nieuwe aberraties zoals milieuvervuiling en burn-out. Daarom doen we er goed aan om de volgende fundamentele vraag opnieuw te stellen: waartoe is de economie op aarde? In dit gesprek vertelt Buijs over de zoektocht naar het antwoord op deze vraag.

In 2017 sprongen twee boeken over de economie uit boven de rest: Kate Raworth's Doughnut Economics en Jean Tirole's Economics for the Common Good. Beiden zoomen in op politieke, economische en ecologische problemen van deze tijd, maar komen tot totaal verschillende conclusies en oplossingen. Waar Raworth voorstelt ons denken over de economie radicaal om te gooien, pleit Tirole juist voor een bekrachtiging hiervan. Wat moeten we met deze ideeën? Pieter Gautier, hoogleraar economie, in gesprek met David van Overbeek over de economische wetenschap en haar rol in deze tijd.

In dit gesprek bespreken filosoof en denker des vaderlands René ten Bos en Ad Verbrugge het nieuwste boek Het Volk in de Grot. 

Er heersen grote en schadelijke misvattingen over wat economische markten precies zijn. Dat blijkt uit het internationaal geloofde boek van Van Bavel The Invisible Hand. Hierin duidt hij de historische ontwikkelingen van markten en stuit hij op een aantal fundamentele blinde vlekken van ons huidig economische denken.

In our times, digital technology is ubiquitous and immediately at our disposal. Yet, while we feel empowered by these technologies, we experience displacement and unease at the same time. According to assistant professor of applied philosophy Nolen Gertz (UT) this has something to do with the way that modern digital technologies mediate our relation to the world. Sometimes even in ways that go unnoticed. And that can be dangerous.

Noord-Korea is een land dat sterk tot de verbeelding spreekt. Het gesloten karakter, de absurde propaganda en de onzekerheid over de aanwezigheid van kernwapens zorgt voor veel speculaties en soms karikaturale beeldvorming. Volgens hoogleraar Koreastudies Remco Breuker is het juist deze beeldvorming die een goed begrip van de situatie in Noord-Korea in de weg staat. In zijn boek De B.V. Noord-Korea zet hij uit een hoe het land volgens hem werkelijk in elkaar zit en hoe we het beter kunnen begrijpen.

Kees de Kort, economiecommentator bij BNR, in gesprek met Paul van Liempt over de wereldeconomie en het beleid van Trump.

Sinds 1996 wordt het onderwijs in Nederland gefinancierd volgens de Lumpsum-methode. Dit systeem is niet onomstreden. Er zouden perverse prikkels zijn die er voor zorgen dat het geld niet wordt gebruikt waar het primair voor bedoeld is. Recent onderzoek van Hans Duijvestijn, oud-bestuurslid van Beter Onderwijs Nederland, legt nog een systeemfout bloot: Schoolbesturen potten te veel geld op.

Ad Verbrugge in gesprek met Sjoerd Bakker, onderzoeker bij FreedomLab en schrijver, over zijn boek From Luxury to Necessity en de nieuwe technologische revolutie.

Het is algemeen bekend dat in de jaren ‘80 grote economische veranderingen zijn doorgevoerd die hebben geleid tot de globalisering van markten. Lokale wetgeving met betrekking tot geld en bezit werden vervangen door een beleid van deregulatie wat ruimbaan moest geven aan internationale kapitaalstromen, wat op zijn beurt weer goed zou zijn voor de werkgelegenheid. Tot zover de optimistische theorie. Immers, dik veertig jaar later kunnen we weliswaar constateren dat het kapitaal in een geglobaliseerde economie floreert, maar er tegelijker een grote tweedeling is ontstaan tussen de mensen die hiervan profiteren en zij die dat niet kunnen. Hoe heeft deze kloof kunnen ontstaan?

Het medialandschap in Nederland oogt gevarieerd. Achter het grote aanbod van televisiestations en radiozenders woedt echter een grote strijd om dominantie. John de Mol lijkt deze wel eens te kunnen gaan winnen.

Er wordt veel gesproken over toenemend populisme. Zo ook in Nederland. Nadat Fortuyn problemen benoemde kwam eerst Wilders die de nalatenschap van zijn ideeën voortzette  en er een schepje bovenop deed. Nu met Baudet erbij - die steeds meer in de peilingen stijgt - lijkt het rechts populisme volgens sommigen in Nederland groter dan ooit. Of toch niet? Volgens Gerard Drosterij, politiek filosoof, moeten we anders over populisme denken. “Ik denk dat populisme tegenwoordig door alle partijen heengaat. Populisme is naar mijn idee een politicus die ideeën in korte soundbites weergeeft en het volk naar de mond probeert te praten. Ook iemand als Jesse Klaver of Sybrand Buma gedraagt zich als populist.”

Het idee dat werk een belangrijke vorm van zingeving, socialisatie en disciplinering omhelst is voor iedereen vanzelfsprekend. Door ons dagelijkse werk krijgt een mensenleven gestalte, treden we in contact met anderen en kunnen we dingen bereiken die alleen onmogelijk zijn. Ondanks dat we niet anders gewend zijn staat de centrale rol die werk in ons leven speelt toch op de helling. Door technologisering en robotisering worden sluipenderwijs steeds meer banen overbodig en kunnen steeds meer taken uitgevoerd worden door robots. Wat zijn de gevolgen van deze ontwikkeling?