Scientias Podcast

Een lijst die zichzelf moet bevatten als hij zichzelf niet bevat en zichzelf niet mag bevatten als hij zichzelf wel bevat. Het klinkt als een flauwe woordgrap, maar rond 1900 stortte de hele wiskunde er bijna door in. En uitgerekend die ineenstorting leverde ons, via een omweg langs Kurt Gödel en John von Neumann, de moderne computer op. Eerst hebben Diederik en Krijn het over de Artemis II-missie en dan in het bijzonder de wonderlijke manier hoe de capsule rond de Aarde en de Maan vliegt.  00:00:00 Intro00:00:46 Artemis-missie en vervolg van computers00:01:42 De inbound coast phase00:25:54 Recap van vorige computer-afleveringen00:26:48 Wie maakte de wiskunde kapot?01:10:17 Mensen en computers zijn meer hetzelfde dan je voor deze podcast dachtSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Diederik en Krijn zijn in Teylers Museum te gast. Ze spreken met Trienke van der Spek over het zijn van conservator op zo'n mooie plek. Voordat ze daaraan beginnen vertelt Diederik het verhaal van Pieter Teylers en vele andere oude bekenden uit de Nederlandse wetenschapsgeschiedenis passeren de revue. Aan het eind nog even een kleine shoutout naar de huidige tentoonstelling over Gevaarlijke Boeken. https://teylersmuseum.nl/nl/zien-en-doen/gevaarlijke-boeken Shownotes: https://teylers.adlibhosting.com/ais6/Details/museum/4001819 de iguandodon die Trienke noemde van de toverlantaarn https://teylers.adlibhosting.com/ais6/Details/museum/4001799 prehistorisch landschap https://teylersmuseum.nl/nl/ontdek/collectie/wetenschap de hele collectie van Teylers https://teylersmuseum.nl/nl/ontdek/verhalen?d7001cc8f963=d7ef1aa3-4c94-48ee-89df-c93b2d2325a0 Geschiedenis van het museumSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het vierde deel over ASML en hoe nu chips gebouwd worden. Daarnaast een belangrijk onderzoek over Antarctica en waarom het daar ineens zoveel sneller opwarmt... Shownotes: Waarom Antarctica zo snel smelt: https://scientias.nl/onderzoekers-snappen-eindelijk-waarom-het-zee-ijs-op-antarctica-zo-snel-smelt/ http://dx.doi.org/10.1038/s41558-026-02601-4 00:00:00 Intro00:00:54 Antarctica en waarom het zo'n belangrijk continent is bij klimaatverandering00:33:56 ASML en hoe ze nú die ongelofelijk kleine chips kan bouwen00:55:00 Hoe kwamen we bij het verschil tussen hardware en software? We gaan verder bij 1947!01:05:15 Afsluiting See omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering van de Scientias Podcast duiken Diederik Jekel en Krijn Soeteman in twee totaal verschillende, maar even fascinerende werelden. Eerst reizen we de ruimte in, naar een bizarre exoplaneet die mogelijk een compleet nieuw type planeet vertegenwoordigt. Een wereld met een waterstofrijke atmosfeer, zwaveldioxide en temperaturen die eerder aan de hel doen denken dan aan een plek waar leven mogelijk is. Daarna keren we terug naar de aarde voor deel 4 van onze serie over computers. Want hoe maken we chips eigenlijk zo ongelooflijk klein? En waarom is een Nederlands bedrijf uit Veldhoven daarbij onmisbaar geworden? Van de allereerste experimenten met fotolithografie tot de technologische revolutie van ASML: dit is het verhaal van hoe we computers bouwden en hoe Nederland daarin een sleutelrol kreeg. Een aflevering over verre planeten, gesmolten oceanen, slimme lenzen en de machines die de moderne wereld mogelijk maken. Shownotes: Planeet: https://scientias.nl/deze-vreemde-planeet-ruikt-naar-rotte-eieren/  http://dx.doi.org/10.1038/s41550-026-02815-8  Eerste foto ooit van Joseph Nicéphore Niépce: https://nl.wikipedia.org/wiki/Uitzicht_vanuit_het_raam_in_Le_Gras uit ~1827 en https://www.hrc.utexas.edu/niepce-heliograph/  NASA L98-59 d https://science.nasa.gov/exoplanet-catalog/l-98-59-d/  Officiële TESS-pagina: https://science.nasa.gov/mission/tess/  ESPRESSO-pagina ESO: https://www.eso.org/sci/facilities/paranal/instruments/espresso.html  ASML-geschiedenis: https://www.asml.com/en/company/about-asml/history En Philips NatLab: https://www.philips.nl/a-w/philips-museum/verhalen/130-years-of-philips.html  00:00:00 Intro aflevering 6200:01:00 Recap vorige week00:02:20 Exoplaneten waarom deze wel interessant is00:33:10 ASML! De geschiedenis van chiplithografie01:07:35 Einde: wat gaan we volgende week doen?See omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering praten Diederik Jekel en Krijn Soeteman over het schrijven van het boek van leven. DNA, met behulp van taalmodellen. Verder hebben ze het over het ontstaan van de computer en duiken nu diep in het ontstaan van de transistor, de halfgeleider.  Aflevering 58 en 59 nog niet geluisterd? Check die dan eerst: 58: https://scientias.nl/het-verhaal-van-de-computer-deel-1-en-zwaartekracht-meten-in-de-ruimte-scientias-podcast-58/  59: https://scientias.nl/kamerlingh-onnes-en-de-computer-deep-dive-deel-2-scientias-podcast-59/  Shownotes: EvO 2, het ‘taalmodel’ voor DNA https://scientias.nl/ai-kan-nu-de-genetische-code-van-al-het-leven-op-aarde-lezen-en-schrijven/  http://dx.doi.org/10.1038/s41586-026-10176-5  Relais-computer: https://youtu.be/_j544ELauus?si=MEdwTUn_s5vdbS29&t=738  IBM 604 (1948) https://www.youtube.com/watch?v=n58bu4CMSb8  IBM 650 (1954) https://www.youtube.com/watch?v=x7nq-rxYHXk 00:00:00 DNA, AI en de toekomst van wetenschap00:02:25 Hoe AI leert lezen in ons DNA00:04:19 Van het Human Genome Project naar junk-DNA00:09:31 De verborgen laag boven op het DNA00:13:31 Spreekt DNA echt een taal?00:18:41 Wat evolutie wel en niet bewaart00:22:18 Evo 2: sleutelen aan de bouwcode van het leven00:25:01 Terug naar de oorsprong van de computer00:26:57 Waarom de eerste computers vastliepen00:31:24 De race naar de transistor00:39:17 De verrassende rol van de kristalradio00:44:42 De onzichtbare muur in halfgeleiders: de Schottky-barrière00:48:27 Wat energieniveaus met chips te maken hebben00:57:57 Hoe de transistor de wereld veranderdeSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Diederik en Krijn zijn in het depot van Rijksmuseum Boerhaave. Ze hebben het over wie Herman Boerhaave eigenlijk was. Uiteraard ontbreken zijn tijdgenoten ook niet, zoals Antoni van Leeuwenhoek en Carl Linnaeus. Maar ook Claude Auguste Crommelin en ze spreken met Bart Grob, conservator hedendaagse wetenschap van het museum.  Rijksmuseum Boerhaave: https://www.rijksmuseumboerhaave.nl/ Depot/collectie: https://mmb-web.adlibhosting.com/search/simple  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een gloeilamp werd de belangrijkste basis van onze hedendaagse computer. Hoe dat zit hoor je in het tweede deel van deze podcast. We beginnen met een ode aan Heike Kamerlingh Onnes die ooit als eerste het koudste stukje in het hele heelal wist te creëren. En daarna dus waar transistors vandaan komen en hoe we als mens ooit bedachten dat het zo werkt. En dat is echt een gaaf verhaal. Shownotes: Kamerlingh Onnes op Scientias https://scientias.nl/dankzij-de-ontdekking-van-kamerlingh-onnes-meer-dan-100-jaar-geleden-hebben-we-nu-de-mri-scanner/ 0:00:00 Intro0:01:41 Volgende week naar Boerhaave! Voor een podcast én voor nieuwe shorts.0:04:40 Heike Kamerlingh Onnes: het koudste stukje op aarde en veel meer0:34:51 De computer, deel 2: transistors! Of eigenlijk gloeilampen?1:15:00 AfsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Het verhaal van... LISA, het plan om een zwaartekrachtgolvendetector in de ruimte te bouwen. En een nieuwe deep dive in het verhaal achter de computer. Achter eigenlijk alles wat we gebruiken. Onze levens beheerst en beheert. Maar zoals je van ons gewend bent beginnen we bij het begin. Rekenlinialen, de eerste echt mechanische rekenmachines (check zeker de shownotes) en dat wij ooit zelf het brein waren van een 'computer'. En veel meer. Shownotes: Curta https://nl.wikipedia.org/wiki/Curta  Rekenliniaal https://nl.wikipedia.org/wiki/Rekenliniaal Annie Jump Cannon https://nl.wikipedia.org/wiki/Annie_Cannon 0:00 Intro2:00 LISA, zwaartekrachtsdetector in de ruimte? Komt ie er? Hoe werkt dat?27:40 Wat zijn computers? Deel 1! Geschiedenis, rekenmachines, etc.58:00 Afsluiting en komende afleveringen (wat zit er ín een computer, hoe bouw je dat?)See omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering praten Diederik Jekel en Krijn Soeteman over waarom brandwonden bij mensen vermoedelijk beter genezen dan bij dieren. En deel drie in de zwaartekrachtgolvendetectorserie: is het het waard om zoveel geld te betalen voor de Einstein Telescoop?  Shownotes: https://scientias.nl/gek-genoeg-hebben-brandwonden-een-belangrijke-rol-gespeeld-in-de-evolutie/  Tsjirp: https://www.youtube.com/watch?v=TWqhUANNFXw Brandwonden en mensen: https://doi.org/10.1002/bies.70109 0:00:00 Intro0:01:03 Wat brandwonden met de menselijke evolutie maken hebben0:17:44 De Einstein Telescope: hoe zit het ook weer? En mag het zoveel kosten?1:12:02 Nog 14 jaar! Of niet. Afsluiting van 3-delige serie Volg ons op TikTok, Instagram, BlueSky, Mastodon en Facebook See omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering legt Diederik uit hoe je een zwaartekrachtgolfdetector bouwt. Voor hij dat doet legt hij uit hoe je aan de hand van tandglazuur kunt bepalen waar iemand geboren is. Allebei supervette onderwerpen! Shownotes: Kortingscode voor https://www.highlightdelft.nl/ is SCIENTIAS10 (alleen voor dagtickets) Einstein Telescoop: https://www.einsteintelescope-emr.eu/  00:00:00 Start00:00:55 Luisteraarsvraag! Hoe weten we waar iemand geboren is, ook als je verder niets weet?00:30:50 Highlight Delft!00:32:28 Hoe bouw je een zwaartekrachtgolvendetector? 01:03:58 Einde van deel 2 over zwaartekrachtsgolven en meer01:04:10 Volgende week: hoe zit het met het Einstein Telescoop-project in Limburg?See omnystudio.com/listener for privacy information.

In de categorie: grootse projecten hebben Diederik en Krijn het deze week over de aanstaande ruimtemissie (Artemis II) naar de maan. Of beter: om de maan heen. En dan vooral: waarom ga je eerst om de maan heen en dan weer terug zonder te landen? Daarna gaan ze van start met een nieuwe deep dive, namelijk eentje een bad vol zwaartekrachtsgolven in. Hoe we dat kunnen meten, hoe de beoogde Einstein Telescoop dat moet gaan doen, maar eerst: wat zijn zwaartekrachtsgolven eigenlijk? Einstein wist zelfs niet zeker of ze er nou zouden zijn of niet. Shownotes: Artemis II-missie: De maan lonkt en Het lichaam als lab De iconische foto met 'Earth rise' (wat eigenlijk niet kan) De Einstein Telescope 00:00:00 Start00:01:00 Intro Einstein Telescoop en Artemis II00:02:00 De Artemis II-missie00:28:20 De Einstein Telescoop: wat zijn zwaartekrachtsgolven?01:06:07 AfsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Diederik legt in deze podcast heel veel uit over elektronica die overal inzit, maar waar je nooit van gehoord hebt. MEMS, of Micro Electro Mechanical Systems. Fononen, ja, met een n. Fotonen komen ook even langs. Daarnaast gaan we enkele luisteraarsvragen beantwoorden, onder andere over stikstof, de oerknal en evolutie van vissen. 00:00:00 Intro00:03:06 Piepkleine bevinkjes op een chip: surface accoustic waves (fononen :) )00:28:46 MEMS: Micro Electro Mechanical Systems00:40:25 Luisteraars/kijkersvragen: eerste vraag over evolutie en vissen00:46:40 Wat gebeurt met vitaminepillen als ze over datum zijn? (en medicijnen)00:49:35 Zouden alle dingen dezelfde kant op moeten draaien sinds de oerknal?00:52:43 Kun je met zeoliet het stikstofprobleem oplossen?01:05:25 Afsluiting en stel je vragen!See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe kan leven ontstaan uit... dode dingen? Het is de grote vraag en in deze podcast legt Diederik Jekel uit hoe we daar nu over denken. Dit is voorlopig de laatste aflevering in de evolutiereeks. We hopen dat jullie er net zoveel plezier aan beleefd hebben. Daarnaast hebben Diederik en Krijn het over het falen van de defibrillator in films!  See omnystudio.com/listener for privacy information.

In aflevering 52 duiken Krijn Soeteman en Diederik Jekel in twee grote vragen. Eerst: wat zijn PFAS precies en waarom zijn ze zo hardnekkig? PFAS is een verzamelnaam voor duizenden fluorhoudende koolstofketens met een extreem sterke koolstof-fluor-binding. Daardoor zijn ze water- en vetafstotend en zitten ze in onder meer anti aanbaklagen, textiel en verpakkingen, maar ze breken ook nauwelijks af en kunnen zich ophopen in mens en milieu. Een Japans team laat zien hoe zinkoxide-nanokristallen met UV-licht zelfs PFOS voor een groot deel kunnen afbreken. Daarna gaat het over het ontstaan van aarde en zonnestelsel: een instortende gaswolk, waarschijnlijk getriggerd door een nabije supernova, vormt een draaiende schijf waar stof via “pebble accretion” uitgroeit tot planeten. De jonge aarde koelt sneller af dan lang gedacht en krijgt al vroeg oceanen. https://scientias.nl/licht-en-nanokristallen-breken-eeuwige-chemicalien-af   http://dx.doi.org/10.1039/D5SC05781g  00:00:00 Intro00:01:10 PFAS! Kunnen we het toch oplossen?00:29:03 Evolutie deel 7: de aarde, waar komt die vandaan?01:01:10 Afsluiting Volg ons op TikTok, Instagram, BlueSky, Mastodon en Facebook See omnystudio.com/listener for privacy information.

In aflevering 51 gaat Diederik diep in op het ontstaan van het... ontstaan. Vanaf de oerknal naar het moment dat de elementen ontstonden tot ongeveer nu. Verder nog iets over waterstof en waarom we die stof misschien extra goed in de gaten moeten gaan houden qua broeikasgas. Dit is deel 6 over evolutie! Deel 5 is podcast 49 want nummer 50 was even een kerstspecial. Shownotes:- Scientias-artikel: Waterstof als groene redden? https://scientias.nl/waterstof-als-groene-redder-laten-we-toch-maar-voorzichtig-zijn-zeggen-onderzoekers/ - The Global Hydrogen Budget https://doi.org/10.1038/s41586-025-09806-1See omnystudio.com/listener for privacy information.

In de 50ste Scientias Podcast vertelt Krijn het verhaal van onze imaginaire beestenboel met een plekje voor Baudolino. Diederik heeft het over de voor hem grootste wetenschappelijke doorbraak én hij spreekt een heuse kerstrede uit. Shownotes:Baudolino, Umberto Eco: https://nl.wikipedia.org/wiki/BaudolinoBlog van Jona Lendering met verhaal van Hans Overduin: https://mainzerbeobachter.com/2025/12/11/middeleeuwse-monsters/Voor het hele kerstverhaal, zie ook het transcript bij de losse video: Hoofdstukken: 00:00 Intro00:54 De zonnestand01:27 Favoriete wetenschapsnieuws van het jaar van Diederik06:09 Fabeldieren en het doorzien van nieuwe dingen: wat is echt en wat niet?18:06 De wetenschappelijke kerstmis van Diederik35:48 AfsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Deze aflevering gaat over de moderne evolutietheorie. Darwin en de zijnen wisten veel, maar ook heel veel niet. Wil je alles weten over de moderne theorie? Luister deze aflevering of begin bij aflevering 45 voor alles over Darwin. 00:00:00 Intro 00:00:55 Terugblik evolutie00:05:57 Francis Colton00:10:26 Men geloofde wel in evolutie, niet in het mechanisme erachter00:13:06 Evolutie is niet voorspelbaar00:13:36 Er bleven wel een paar ongemakkelijke vragen over:00:16:13 Waarom zijn mensen eigenlijk saai?00:20:23 Waarom was men aan het gokken naar de hoeveelheid genen? Hoe zat het ook alweer met DNA?00:27:59 De ‘onnuttige’ delen dan?00:30:55 Wat bepaalt welk ‘recept’ er wordt gebruikt00:34:54 Bladgroenkorrels als kleine blauwalgen die in een plant leven00:37:15 Waarom was het zo lastig om dat te accepteren?00:39:46 Dat dingen op elkaar lijken betekent niet dat ze hetzelfde zijn: de walvis00:42:38 Endosymbiose en Carl Woese00:44:15 Great Oxidation Event00:47:51 Hoe kan het nou dat bacteriën in ons doorgegeven worden aan de volgende generatie?00:51:54 Het verhaal over longontsteking bij muizen00:54:44 Resistentie tegen antibiotica00:58:59 Samenvattend, nu heb je hopelijk een redelijk beeld van hoe evolutie werkt01:01:07 Afsluiting Volg ons op TikTok, Instagram, BlueSky, Mastodon en Facebook   See omnystudio.com/listener for privacy information.

We Are Family van Sister Sledge uit 1979 schalt misschien nu door je hoofd, want ja, eigenlijk zijn we allemaal een beetje familie van elkaar. Diederik legt uit hoe dat allemaal kan en vooral: hóe we dat eigenlijk weten. Weer een heel spannend stukje van de puzzel rond evolutie. Shownotes Shoutout naar Cees en Mijn Biologie: https://mijnbiologie.nl/n-12-3-soorten-veranderen/ Pagina van Pierre Belon met de baanbrekende afbeelding: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8608302w/f74 00:00:00 Intro 00:00:56 We are family00:01:42 Luisteraarsvraag: waarom is er bij de dinosauriërs geen intelligentie ontstaan?00:03:00 Van welke dieren zijn er het meeste?00:07:53 Nog een reden waarom onze intelligentie lastig is00:10:31 Mail van Cees Mulder, mijnbiologie.nl00:11:35 Terugblik aflevering vorige week00:15:15 Het idee dat wij voort zijn gekomen uit dieren is helemaal niet recent00:18:04 Pierre Belon: 1555, een baanbrekende afbeelding00:24:32 Karl Ernst von Baer00:26:01 Maar dan weet je nog steeds niet echt iets over de volgorde?00:36:43 Wat is nou een oplossing?00:40:31 Het echte bewijs zit dus in het DNA?00:42:33 Een nieuwe vorm van leven in 197700:45:06 Hoe heeft men dit allemaal ontdekt00:47:18 Filogenetica en het lezen van DNA00:52:50 Hoe werkt dat in de praktijk: Human Genome Project00:57:01 Aan de hand van hemoglobine verbanden leggen00:59:06 Hoe nauwkeurig is het dan?01:03:05 En hoe zijn ze hier dan allemaal achter gekomen?01:03:05 Verschillen in hemoglobine01:10:37 AfsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Dit is deel 3 van een reeks over evolutie, verteld door Diederik Jekel en host Krijn Soeteman.  Het is een prachtig verhaal en in de vorige aflevering, nr 46, hadden we het over fossielen en die zijn echt superbelangrijk in het hele verhaal rond de kennis van leven op aarde. Deze aflevering gaat over hoe we het bestaan van DNA ontdekt hebben. Daarna volgt nog filogenetica, de moderne kijk op evolutie en horizontal gene transfer en endosymbiose, hoet het leven ontstaan is van dode deeltjes, waar komen dode deeltjes vandaan, en waarom doen de deeltjes wat ze doen met ook het verhaal van entropie. Ga lekker zitten voor deel 3, want DNA is een prachtige ontdekking en hoe we dat gedaan hebben.. nou! Shownotes:  We hadden het over Mijn Biologie in het begin en die site kun je hier vinden: https://mijnbiologie.nl/n-12-3-soorten-veranderen/De Double Helix-foto kun je hier vinden: https://doi.org/10.1096/fj.202000119 Hoofdstukken: 00:00:00 Intro 00:00:45 De Scientias Podcast op de derde plek!00:01:33 Luisteraarsvraag: haaientanden00:05:34 Luisteraarsvraag: evolutietheorie & geloof00:09:14 Hoe erfelijkheid werkt wisten we niet, maar dat erfelijkheid een ding was wisten we al even00:12:35 Hoe bewijs je de erfelijkheid? Het zilvervos-experiment. 00:24:16 Hoe dacht men er in de tijd van Darwin over?00:26:22 Maar in 1868 was DNA nog niet bekend, toch?00:32:47 Erfelijkheid in eiwitten in plaats van DNA00:34:33 Hoe zijn we nu achter de erfelijkheid gekomen00:40:40 Hoe werkt DNA ook alweer?00:48:28 Door naar James Watson, Francis Crick, Rosalind Franklin en Maurice Wilkins.00:59:00 Volgende week hebben we het hier uitgebreid over01:00:43 Afsluiting     See omnystudio.com/listener for privacy information.

Dit is deel 2 van een reeks over evolutie, verteld door Diederik Jekel en host Krijn Soeteman.  Het is een prachtig verhaal en in de vorige aflevering, nr 45, hadden we het over Darwin en hoe hij op zijn idee kwam. Deze aflevering staat helemaal in het teken van fossielen en die zijn echt superbelangrijk in het hele verhaal rond de kennis van leven op aarde. Daarna volgen nog wat DNA zegt over evolutie en filogenetica, de moderne kijk op evolutie en horizontal gene transfer en endosymbiose, hoet het leven ontstaan is van dode deeltjes, waar komen dode deeltjes vandaan, en waarom doen de deeltjes wat ze doen met ook het verhaal van entropie. Ga lekker zitten voor deel 2, want er is echt veel over fossielen dat je nog niet wist! Shownotes:  00:00:00 Intro 00:00:49 Reactie op de podcast van vorige week00:05:50 Gevoel van antiwetenschap op het internet00:11:17 Door naar fossielen!00:17:59 Zijstapje Shen Kuo, theorie uit de 11e eeuw over klimaatverandering00:20:03 Terug naar fossielen: Niels Steensen00:27:07 Giovanni Arduino, wat heeft die ontdekt?00:32:07 Terug naar Niels Steensen00:33:37 De Britse vader van de geologie, William Smith00:38:21 Naar het verhaal van Georges Cuvier00:45:02 Mary Anning00:51:18 Kan alles fossiliseren, wat zijn Diederik’s favoriete fossielen en hoe dateer je ze?00:59:10 Hoe nu verder?01:00:34 Shout-out naar Naturalis & Teylers Museum01:01:44 Afsluiting Beeld: Credited to 'Mr. Grey' in Crispin Tickell's book 'Mary Anning of Lyme Regis' (1996), Public domain, via Wikimedia Commons #scientias #wetenschap #science #evolutie #darwinSee omnystudio.com/listener for privacy information.